الەمگە اشارشىلىققاۋپI ءتوندI

الەمدiك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى "ارزان ازىق-تۇلiكتiڭ ءداۋiرi اياقتالدى" دەپ دابىل قاعۋدا. ال حالىقارالىق ساراپشىلار ەگەر تەز ارادا تيiستi شارالار جۇزەگە اسىرىلماسا، جەر شارىنىڭ 850 ميلليون تۇرعىنى اشارشىلىققا ۇشىرايتىنىن ايتادى.

بۇۇ دۇنيەجۇزiلiك ازىق-تۇلiك باعدارلاماسى حالىقارالىق قاۋىمداستىق شۇعىل تۇردە تيiستi شارالاردى قابىلداماسا، ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ تىم شارىقتاپ كەتۋi عالامدىق داعدارىسقا اكەپ سوعاتىنىن ەسكەرتتi. اسiرەسە، الەۋمەتتiك احۋالى ءالسiز دامۋشى ەلدەرگە تەز ارادا كومەك قولىن سوزۋ قاجەت. ماماندار جۇگەرi، سويا سياقتى باسقا دا ءداندi-داقىلداردان دايىندالاتىن بيووتىندار (قولدان جاسالعان جانار جاعارمايلار) كولەمiن قىسقارتۋ كەرەك. ولار "ادامداردى ازىقتاندىرۋعا استىق جەتپەي جاتقاندا، بيووتىنعا ىسىراپ ەتۋگە بولمايدى" دەيدi.

الەمدi الاڭداتقان ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiگi تۋرالى ماسەلە وتكەن اپتادا VII ەۋرازيالىق مەديا فورۋمدا دا كوتەرiلدi. جيىلعاندار الدىندا ءسوز سويلەگەن قر پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆ ازىق-تۇلiك داعدارىسىنا ەرەكشە توقتالدى: "بىلتىر كوپتەگەن ەلدەردiڭ قارجىلىق-نەسيەلiك جۇيەسiنە قاۋiپ توندiرگەن قارجىلىق داعدارىس ەڭ ۇلكەن سىن بولدى. وسىنىڭ كەسiرiنەن قايىرىمدىلىق شارالارىن كورسەتەتiن مەملەكەتتەر كەدەي ەلدەرگە بولەتiن ەكونوميكالىق كومەك كولەمiن كۇرت قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدى. الەم بۇگiندە وتە اۋقىمدى گۋمانيتارلىق داعدارىستى كۇتەدi – اشتىق، ءتۇرلi جۇقپالى اۋرۋلار مەن ازاماتتىق قاقتىعىستار. بۇۇ دەرەكتەرiنە سۇيەنسەك، ازىق-تۇلiكتiڭ الەمدiك باعاسى سوڭعى ءۇش جىلدا 83 پايىزعا وسكەن. ال ازىق-تۇلiك قورى سوڭعى 30 جىلدا بولماعان ەڭ تومەنگi دەڭگەيگە ازايعان. حالىقارالىق ساراپشىلار پiكiرiنشە، ءاربiر تۇرعىننىڭ ازىق-تۇلiكتi تۇتىنۋ دەڭگەيiنiڭ ءوسۋi، بيوەتانول ءوندiرiسiنiڭ جوعارىلاۋى (2010 جىلى اقش-تاعى وندiرiلگەن جۇگەرiنiڭ ۇشتەن بiرi بيوەتانولعا جۇمسالادى)، اۋا رايىنىڭ وزگەرۋi ازىق-تۇلiك قاۋiپسiزدiگi ماسەلەسiنiڭ وزەكتi ماسەلەگە اينالۋىنا اكەپ سوعادى. بۇكiل جەر شارىن ازىق-تۇلiكتiك بۇلiكتiڭ وتى تولقىنى ۇردى. بۇل ححI عاسىردا ورىن العان جاعداي!". پرەزيدەنت الەمدiك ەكونوميكاعا قاتىستى جاعدايدىڭ قيىنداپ كەتۋi مەن ازىق-تۇلiك داعدارىسى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بۇعان دەيiن اتقارعان شارۋاسىن جوققا شىعارعانىن ايتا كەلە، "بۇگiندە اشتىق پروبلەماسى جاڭاشا سيپات الدى. بۇرىن قۇرعاقشىلىق پەن تابيعي اپاتتار كەسiرiنەن تۋىنداسا، قازiر تاماقتىڭ قىمباتتاۋىنان بولىپ وتىر. الەمنiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiندەگi 40-قا جۋىق مەملەكەت ازىق-تۇلiك تاپشىلىعىنا تاپ بولدى. ولار كومەككە ءزارۋ. دۇنيە ءجۇزiنiڭ 1 ميللياردتان استام تۇرعىنى اۋىزسۋعا ءزارۋ، ال 2025 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكiش ءۇش ەسەگە دەيiن وسەدi" دەدi.

كەيبiر ەلدەردە وتباسىلار تاپقان تابىستارىنىڭ تورتتەن ءۇش بولiگiن تاماققا جۇمسايدى. الەۋمەتتiك كەلەڭسiزدiكتەردiڭ نارازىلىققا، ازاماتتىق قاقتىعىستارعا ۇلاسارى بەلگiلi. تاياۋ شىعىستا نان تاسىمالداۋ جۇمىسىنىڭ جيi كەدەرگiگە تاپ بولۋى نارازىلىقتىڭ شارىقتاۋ شەگiنە جەتتi. گايتيدەگi اشىققاندار توبى ۇيىمداستىرعان ۇرىستىڭ كەسiرiنەن ۇكiمەت وتستاۆكاعا كەتتi. نارازىلىق شارالارى يندونەزيا مەن كامەرۋندا دا ورىن الدى. ازيانىڭ بiرقاتار ەلدەرiندە مۇزداي قارۋلانعان اسكەري توپ كۇرiش قويمالارىن كۇزەتۋدە.

بۇۇ دۇنيەجۇزiلiك ازىق-تۇلiك باعدارلاماسىنىڭ وكiلدەرi تاماق تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا بiرنەشە فاكتور اسەر ەتكەنiن كولدەنەڭ تارتادى. ەڭ بiرiنشiسi، الەمدiك نارىقتاعى جانار-جاعار ماي باعاسى ۇزدiكسiز ءوسۋi. مۇنىڭ ازىق-تۇلiك پەن كەز كەلگەن وندiرiلەتiن ءونiم قۇنىنا قاتتى اسەر ەتەتiنi بەلگiلi. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتiك وكiلدەرi الداعى 10 جىلدا ەنەرگەتيكا سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمi تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس دەڭگەيiنەن تومەن بولاتىنىن ايتادى. دەمەك، سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا المايتىن نارىقتا تاعى دا داعدارىسقا ۇشىرايدى. ەكiنشiدەن، قىتاي مەن ۇندiستانداعى ەكونو¬ميكالىق كورسەتكiشتەردiڭ ءوسۋi سەبەپتi، الەمدiك تاۋارلىق-شيكiزاتتىق بيرجاداعى ازىق-تۇلiك قۇنىنىڭ جوعارىلاۋى. ۇشiنشiدەن، نان ونiمدەرiنە ارنالعان استىق القاپتارىنا بۇگiندە بيووتىن ءوندiرۋ ماقساتىنداعى ءداندi-داقىلدار ەگiلۋدە.

حالىقارالىق قاۋىمداستىق وكiلدەرi اقش ۇكiمەتiنiڭ بيووتىندى تۇتىنۋ دەڭگەيiن ءوسiرۋ تۋرالى شەشiمنەن باس تارتۋى ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا يگi اسەرiن تيگiزەدi دەپ ۇمiتتەنiپ وتىر. ارينە، مۇنداي پiكiرگە قارسى داۋ ايتاتىندار دا جەتەرلiك. مىسالى، مامانداردىڭ كەيبiرi تاماق ونiمدەرi باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋi امەريكالىق دوللاردىڭ تىم قۇنسىزدانۋىنا اكەپ سوعادى دەپ قاۋiپتەنiپ وتىر.

ۇرپاعىنا "كەشتiك ءومiرi بولسا، تۇستiك مال جيۋعا" كەڭەس بەرگەن حالىق دانالىعى ءوزiنiڭ وزەكتiلiگiن جوعالتپاعانىن تاعى دالەلدەدi. ازىق-تۇلiك وندiرۋگە قاجەتتi بiرقاتار شيكiزات تۇرلەرiنiڭ قورى جەتكiلiكسiز. ادامدار قور جيناۋدان گورi تۇتىنۋعا دەن قويعان. اۆسترالياداعى قۋاڭشىلىق، بانگلادەش پەن يندونەزياداعى سەل، قىتاي مەن ۆەتنامداعى ۇسكiرiك اياز الەمدiك نارىقتى بيداي مەن كۇرiش تاپشىلىعىنا ۇرىندىردى. استىق ەكسپورتتاۋشى ەلدەر iشكi نارىقتاعى سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا سىرتقا تاسىمالداناتىن ءداندi-داقىل كولەمiن كۇرت تومەندەتتi. ۋكراينا بيداي ەكسپورتىن، ال ەگيپەت، ۆەتنم، ءۇندiستان، كامبودجا، تايلاند كۇرiش ەكسپورتىن ەداۋiر قىسقارتتى. الەم بويىنشا، بيداي وندiرۋدەن بەسiنشi ورىندا تۇرعان قازاقستان دا استىق ەكسپورتىن قىسقارتۋدان شەت قالعان جوق.

بۇۇ دۇنيەجۇزiلiك ازىق-تۇلiك باعدارلاماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرi بەكەر دابىل قاعىپ وتىرعان جوق. ويتكەنi، ەگەر تيiستi شارا دەر كەزiندە جۇزەگە اسىرىلماسا، جەر شارىنىڭ 850 ميلليون تۇرعىنى اشارشىلىقتىڭ قۇربانىنا اينالاتىنىن ەسكەرتكەن بۇۇ ماماندارى الەمدi قارجىلىق كومەك رەتiندە 755 ملن. دوللار جيناۋعا شاقىردى. ال احالىقارالىق قاۋىمداستىقتىعى كوسەمدەرiن تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى تابۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى استىق ماسەلەسiن شەشۋگە ۇندەدi. اسiرەسە، گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتەتiن ۇيىمداردىڭ بيۋدجەتiن ءوسiرۋ ماسەلەسi تەز ارادا شەشۋدi تالاپ ەتەدi.

سونىمەن قاتار ساتىپ الۋشىلاردىڭ ۇرەيگە بوي الدىرۋى دا نارىقتاعى تاپشىلىقتىڭ تەرەڭدەۋiنە اسەر ەتتi. مىسالى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كۇرiش پەن بيداي تاپشىلىعى جونiندە كوتەرiلگەن ماسەلەدەن كەيiن امەريكالىقتار بازارلار مەن دۇكەن سورەلەرiندەگi ءداندi-داقىلدارعا قىرعيداي تيiپتi. امەريكالىق بيلiك شامادان تىس كوپ العان تۇتىنۋشىلارعا تىيىم سالۋعا ءماجبۇر بولدى. لاتىن امەريكاسىنىڭ ءتورت مەملەكەتi – بوليۆيا، نيكاراگۋا، ۆەنەسۋەلا مەن كۋبا الەمدiك ازىق-تۇلiك داعدارىسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشiن 100 ميلليون دوللار بولۋگە شەشiم قابىلدادى. قوماقتى قارجى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جاقسارتۋعا، كۇرiش، بۇرشاق، بيداي سياقتى باسقا دا ءداندi-داقىلدار كولەمiن ارتتىرۋعا باعىتتالماق. نيكاراگۋا پرەزيدەنتi ورتەگا بىلتىر كۇرiش باعاسى 70 پايىزعا، بيدايدiكi 130 پايىزعا قىمباتتاعانىن كولدەنەڭ تارتادى. قارجى ءتورت مەملەكەت "بوليۆارلىق بالاما" ساۋدا وداعىن قۇردى.

ازىق-تۇلiك تاپشىلىعىنىڭ الدىن الاتىن شارالاردى قازاقستان ۇكiمەتi دە جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مىسالى، وسىدان ەكi اپتا بۇرىن پرەمەر ءماسiموۆ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترi اقىلبەك كۇرiشباەۆقا "قازىنا" قورىنداعى قاراجاتتى ەگiس القاپتارى مەن ءداندi-داقىلدار كولەمiن ارتتىرۋعا باعىتتاۋدىڭ تiيiمدi جولدارىن قاراستىرۋعا پارمەن بەردi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button