قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترi ە.ەرتIسباەۆ: "قازاق تIلI – حالىقارالىق تIل"

قازاقتiلدi جۋرناليستيكانىڭ "باس اۋرۋى" ءسوز بولعان جيىندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردi اشىپ كورسەتۋدە، قوعام تالقىسىنا سالۋدا قازاقتiلدi جۋرناليستەر بەلسەندiلiك تانىتا المادى. حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكiزگەن مەديا فورۋمدا اعىلشىن تiلi مەن ورىس تiلiنە باسىمدىق بەرiلگەندiكتەن، مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلi جەتiنشi رەت جابىقتان سىعالاپ تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. ەسەسiنە، باق-تى باسقاراتىن مينيستر ەرتiسباەۆ قازاق تiلiن دامىتۋ iسiنە مەملەكەت تاراپىنان كادiمگiدەي كوڭiل ءبولiنiپ جاتقاندىعىن مالiمدەدi.

قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترi ە.ەرتiسباەۆ:فورۋمنىڭ ەكiنشi كۇنi ساراپشىلار "قوستiلدiلiك (بيلينگۆيزم) جانە كوپمادەنيەتتi قوعام جايىنداعى باق-تىڭ ءرولiن" سالماقتادى. نەگiزi فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلار ناۋرىز ايىندا وتكiزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا: "قازاقتiلدi جۋرناليستەر تاراپىنان جيi سىن ايتىلادى. بiز ويلاسا كەلە، بيىل قازاقتiلدi جۋرناليستيكانىڭ كۇنگەيi مەن كولەڭكەسiن ساراپقا سالۋدى كوزدەپ وتىرمىز" دەگەن ەدi. مۇنداي مالiمدەمەگە ءتۇيiندi ماسەلەلەرi قوردالانىپ قالعان قازاقتiلدi جۋرناليستەر قاۋىمى ەلەڭ ەتكەنi راس. الايدا، پروبلەمالار اۋقىمى "جۇزدەن استام ۇلت پەن ۇلىس شوعىرلانعان قازاقستاندا قوستiلدiلiكتi دامىتۋدىڭ كەلەشەگi، شىنايى احۋال مەن ماسەلەنiڭ ءمانiسi نەدە؟" دەگەن ساۋالدار توڭiرەگiنەن ارى اسا المادى. بالكiم قازاقتiلدi جۋرناليستيكانى جان-جاقتى تالقىلاۋدا ارiپتەستەرiمiزدiڭ بەلسەندiلiك تانىتپاۋى دا اسەر ەتكەن بولار. ەسەسiنە، مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋ ماسەلەسi تاعى كوتەرiلدi. ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن تiل ساياساتىن ودان ءارi جۇزەگە اسىراتىندىقتارىن مالiمدەگەن قر مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترi ەرمۇحامبەت ەرتiسباەۆ مىرزا قازاق تiلiنiڭ حالىقارالىق تiل بولىپ تابىلاتىنىن، ويتكەنi، قىرعىز، وزبەك، ءازiربايجان، قاراقالپاق، تاتار، باشقۇرتتارمەن وڭاي ۇعىسۋعا بولاتىنىن ايتتى. "الەم بويىنشا تۇركiتiلدەس حالىقتاردىڭ سانى بۇگiندە 200 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. دەمەك، ورىستiلدi قازاقستاندىقتار قازاق تiلiن مەڭگەرۋ حالىقارالىق تiلدi مەڭگەرۋ ەكەندiگiن جانە مانساپ جولىندا ۇلكەن كۇش بەرەتiنiن ءتۇسiنۋi تيiس". قازiرگi كەزدە ەلiمiزدە مەملەكەتتiك تiلدە شىعاتىن 463 باسىلىم بار. ورىس تiلiندەگi گازەت-جۋرنالدار – 874. مينيستردiڭ مالiمدەۋiنشە، ۇستiمiزدەگi جىلى باق-تاعى مەملەكەتتiك تاپسىرىس كولەمi 1 ميلليارد 279 ميلليون تەڭگەگە ارتقان. پiكiرسايىس «بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋعا تىرىسقاندار» قوناقتارعا كەندە بولمادى. مىسالى، "روسسيسكايا گازەتانىڭ" قازاقستانداعى مەنشiكتi تiلشiسi كيريانتسەۆ "بiر تانىس ارiپتەسiنiڭ (ارينە، ورىستiلدi) "قازاقستان" تەلەارناسىنداعى مەملەكەتتiك تiلدە تاراتىلاتىن حابارلاردىڭ كولەمi ارتىپ بارا جاتقاندىعىنا نارازى بولعانىن، قازاق تiلiندە ءوتiپ جاتقان جيىنعا قارسىلىق رەتiندە قاتىسپاستان، كەتiپ قالعانىن، كەيبiر شەنەۋنiكتەردiڭ مەملەكەتتiك تiلدە ناۋقانشىلدىققا ۇرىناتىندىعىن، ياعني، ورىس تiلiنەن ءۇزiلدi-كەسiلدi باس تارتۋعا تالپىناتىنىن" مىسالعا كەلتiرiدi. استارىندا قانداي پيعىلدىڭ جاتقانىن وڭاي اڭعارعان اقپارات مينيسترi رەسەيلiك ارiپتەستi تىيىپ تاسادى: "قازاقستان" تەلەارناسىنا مەملەكەتتiك تiلدi مەڭگەرگەن بiرنەشە سلاۆيان تەكتەس جۋرناليستi قىزمەتكە كەدەرگiسiز قالدادىق. قازiر ورىس ازاماتتارى قازاق تiلiن مەڭگەرۋگە دەن قويا باستادى". ءوز كەزەگiندە انا تiلگە اراشا تۇسۋدە قازاقستاننىڭ اقش-تاعى توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiسi ەرلان ىدىرىسوۆ تا قارىزدار بوپ قالمادى. "ايتىس سياقتى قازاقى قۇندىلىقپەن سۋسىنداتاتىن ۇلتتىق ونەرگە iلەسپە اۋدارما جاساۋ استە مۇمكiن ەمەس. نارازىلىق تانىتقانشا، ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن مەملەكەتتiك تiلدi ۇيرەنۋدi قولعا السىن" دەپ كيريانتسەۆتiڭ "تانىسىنا" دۇعاي سالەم جولدادى. سانالۋان مۇددەلەر مەن پiكiرلەر تارتىسقا تۇسكەن ءماجiلiس اياقتالا سالىسىمەن بiز مينيستر مىرزانى اڭگiمەگە تارتتىق:

– ەرمۇحامەت قابيدەن ۇلى، سiزدiڭشە، قازاق تiلiن دامىتۋعا مەديا فورۋم ىقپال ەتە الا ما؟

– جوق، ىقپال ەتە المايدى. قازiرگi كەزدە مەملەكەتتiك تiلدi دامىتۋ iسiمەن تەك بiزدiڭ مينيسترلiك نەمەسە تiل تۋرالى كوميتەت قانا ەمەس، جالپى ۇكiمەت، دەپۋتاتتىق كورپۋس، بارلىق وبلىستىق اكiمدiكتەر اينالىسىپ جاتىر. سوڭعى 15 جىلدا كوپتەگەن ناتيجەلi iستەرگە قول جەتكiزدiك. بiز مەملەكەتتiك تiلدi iس-قاعازدارىن جۇرگiزۋ پروتسەسiنە ەنگiزۋمەن شەكتەلمەي، ومiردەگi بارلىق سالالارعا تەرەڭدەي ەنگiزۋگە كۇش سالۋدامىز. بiر عانا "باق تۋرالى" زاڭدى الايىقشى. كەڭەستiك ءداۋiر كەزiندە ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تاراتىلاتىن حابارلاردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتiك تiلدە بولۋى جايلى اڭگiمە قوزعالمايتىن ەدi عوي؟ مينيسترلiك كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋىن قاتاڭ قاداعالاپ وتىر. قازاق تiلiن قولدانۋ اياسى كەڭەيiپ كەلەدi. قازاق تiلiن قولدانۋ شەڭبەرiن ورىس تiلiنiڭ دەڭگەيiنە دەيiن كوتەرۋدi كوزدەيمiز. مەن بۇگiنگi سوزiمدە ايتتىم، تاعى دا قايتالايمىن، ورىس تiلiنiڭ ارەكەت ەتۋ شەڭبەرiن تارىلتۋدىڭ قاجەتi جوق. ول مۇمكiن ەمەس. اكiمشiلدiك شارالار، كەز كەلگەن كۇش قولدانۋ ادiستەرi نارازىلىقتى وياتادى. قازاقستان حالقىنىڭ بiر-بiرiنە الاۋىزدىعى پايدا بولادى. ال بiز قازاق تiلiنiڭ ارەكەت ەتۋ اياسىن كەڭەيتiپ، تiل كوميتەتiن قارجىلاندىرۋ كولەمiن ۇلعايتامىز. ءتۇرلi كومپيۋتەرلiك باعدارلامالاردى قۇرىپ، جاستاردىڭ قازاق تiلiن ۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىن ءتۇرلi ادiستەردi ويلاپ تابامىز. جۇمىس جۇرگiزiلiپ جاتىر. ونى باسەڭدەتۋگە بولمايدى. كەيبiرەۋلەر سياقتى تiلگە ساياسي استار بەرۋدiڭ دە قاجەتi جوق.

– ورىستiلدi ارiپتەستەرiمiزدiڭ تاراپىنان ارانداتۋشىلىق سارىنداعى سۇراقتار جيi قويىلادى عوي. مىسالى، بۇگiن وعان ءوزiڭiز دە كوز جەتكiزدiڭiز.

– ماعان "قاي تiلدە جارناما جاساعان تيiمدi?" دەگەن سۇراق قويىلدى. ءوزiڭiزدi وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنداعى تەلەارنانىڭ، ياعني، ايماقتىق تەلەارنانىڭ باسشىسىمىن دەپ ەلەستەتiڭiزشi. سiز حالىقتىڭ 95 پايىزى قازاق تiلiن جەتiك مەڭگەرگەنiن بiلەسiز. دەمەك، جارنامانى قازاق تiلiندە بەرگەن تيiمدi. ال ەگەر سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا قازاق تiلiندەگi جارناما پايدا اكەلمەيدi. تەلەۆيدەنيە دەگەنiمiز – بيزنەس. ولار اقشا تابۋى كەرەك. تەلەارنالار دا. اسiرەسە، مەملەكەت تاراپىنان قارجىلىق تۇرعىدا كومەك كورسەتiلمەيتiن تەلەارنالار. سوندىقتان "قاي تiلدە جارناما بەرگەن تيiمدi?" دەگەن سۇراققا بەرiلەتiن جاۋاپ: "ارينە، قاي تiلدە پايدا تابۋعا مۇمكiندiك بولسا، سول تiلدە بەرگەن تيiمدi". ەگەر حالىقارالىق تەلەارنالاردى مىسالعا الساق، ولاردا جارنامانىڭ 60 پايىزى – اعىلشىن تiلiندە. جاپونيا، قىتاي، برازيليا، مەكسيكا، ەۋروپادا اعىلشىن تiلi باسىمدىققا يە. ەشكiم بايبالامعا باسىپ، اتتانداپ جاتقان جوق. قورىتا كەلە ايتارىم، بiزدiڭ مiندەتiمiز – قازاق تiلiن كەڭ اۋقىمدا پايدالانۋعا جاعداي جاساۋ. ورىس تiلi سياقتى حالىقارالىق تiلگە اينالدىرۋ.

ءماجiلiس زالىنان اسىعىپ شىققان مينيستردi ۇزاق بوگەۋ مۇمكiن بولمادى. سوندىقتان كوكەيدەگi سان ساۋالدى كەلەسi كولەمدi سۇحباتتىڭ ەنشiسiنە قالدىردىق. بۇكپەسiز جاۋاپ بەرۋگە ەرتiسباەۆ مىرزانىڭ ءوزi دە ۋادە بەردi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button