ەسكەرتكIش

بۇل شىعارمامەن مەن سون-و-ۋ بالا كەزiمدە تانىسقام. "ەسكەرتكiش" دەگەن اتى دا ءالi كۇنگە جادىمدا. بiر شەتi شيمايلانعان گازەت تiگiندiسi قولىما تۇسە سالىسىمەن-اق، بار جۇمىسىمدى تاستاي سالىپ، ۇڭiلگەنiم دە ەسiمدە. جىرىم-جىرىمى شىققان گازەتتiڭ ءتۇرلi قولداردان شىققانى كورiنiپ تۇر. قولدان قولعا ءوتiپ، شيمايى شىققان گازەتتەگi اڭگiمەنiڭ بiر شەكەسiندەگi ەسجان اينابەكوۆ دەگەن ەسiمدi دە ۇمىتقام جوق.

ەسەيە كەلە، ەسجان اينابەكوۆ ەسiمiمەن ءباسپاسوز بەتتەرiندە سيرەك جولىقسام دا، قالامگەرمەن سىرتتاي العاشقى تانىستىعىم اركەز ەسiمە تۇسەتiن. جۋىردا ەسجان اينابەكوۆ ەسiمiمەن قايتا قاۋىشۋدىڭ ءساتi ءتۇستi. ومiردەن ەرتە كەتكەن قالامگەردiڭ قالامىنان تۋعان شىعارمالارى، ولەڭ-جىرلارى، ءار جىلداردا ءباسپاسوز بەتتەرiندە جاريالانعان ماقالالارى توپتاسقان كiتاپتىڭ اتىن دا "ەسكەرتiش" دەپ قويىپتى. عۇمىرى كەلتە بولعان قالامگەردiڭ شىعارمالارىنىڭ كiتاپ بولىپ شىعۋىنا "قازىعۇرت" باسپاسى، ياعني قالامداس دوسى اقىن تەمiرعالي كوپباەۆ سەبەپكەر بولعان ەكەن. الگi كiتاپتان وزiمە ەتەنە تانىس، ءالi كۇنگە ۇمىتا الماي جۇرگەن شىعارمامدى كەزدەستiرگەنiمدە، جوعالتقانىمدى تاپقانداي اسەر قالدىردى. سول اڭگiمەنi "تۇركiستان" گازەتi وقىرماندارىنىڭ نازارىنا قاز-قالپىندا ۇسىنۋدى ءجون كوردiك.

گۇلزينا بەكتاسوۆا

اۆتوبۋستى ۇزاق كۇتتiك. كوكبەتتەنiپ جاتقان كوشەدە كارلi قىستىڭ بەلگiسi ەمگە دە جوق بولعانىمەن، بەت مۇزداتار سۋىق بار. ايالدامادا تۇرعاڭدار ۇشەۋ ەدiك…

كوشەنiڭ كارسى بەتiندەگi "سايران" رەستورانىنان تاراپ جاتقان ۋ-شۋ، داڭعىرلاعان مۋزىكا ءۇنi بiزگە جەتەر-جەتپەستە قىتىمىرلانىپ، قاتايا باستاعان كەشكi اۋاعا سiڭiپ، جوعالىپ جاتىر. تەك ارا-تۇرا "اكەڭ"، "كوكەڭ" دەسكەن شولاق داۋىستار ەستiلiپ قالادى. ءسiرا، بiرگە كوڭiل كوتەرگەن ەكi دوس كىزا-قىزا ادەپتەن ءسال اسىپ كەتكەندەرiن وزدەرi دە اڭعارماي قالسا كەرەك. وسى بiر ورەسكەل داۋىستاردى جۋىپ-شايماق بولدى ما، جوق الدە، بەتپاق قاتىننىڭ بەتiندەي كوگiس تارتقان كوشەگە ءار جۇگiرتiپ، بiزدi سەرگiتكiسi كەلدi مە، كوپ قاباتتى ۇيلەردiڭ توبەسiنەن قىزىلدى-جاسىلدى شامدار جىلت-جىلت ەتiپ، جىپىلىق قاعا باستادى.

اۆتوبۋس كۇتكەن ۇشەۋ ەدiك… قولىنا كiشكەنتاي تور قالتا ۇستاعان، 25-تەردەگi، ات جاقتى، ارىق، كارا جiگiت رەستوران جاققا قاراپ، ويلانا قالىپتى. ول ماعان بiر قىرىنان تۇرعاندىقتان، جۇزiنە زەر سالا قاراي المادىم. العاش كوزiمە ۇرعان ۇشى سۇيiرلەنە بiتiپ، تەرiسi جىلتىراپ تۇرعان شىعىڭقى جاق سۇيەگiمەن قۇلاق شەكەدەن ءبولiنiپ ءتۇسiپ قالارداي ەپەتەيسiز قالقيعان قۇلاعى بولدى. قالقيعان قۇلاق ارعى بەتكە ەلەگiزiپ، زىڭ ەتكەن دىبىستى قاعىپ الۋعا دايىن تۇرعانداي قاتىپ قالىپتى. مەن جiگiتتiڭ قولىنداعى تور قالتاعا كوز تاستادىم دا، مىرس ەتiپ كۇلiپ جiبەرۋگە شاق قالدىم. تور قالتادان دوعال مويىندارى قىلتيىپ شىعىپ تۇرعان، ايران قۇيىلعان ەكi شىنى دا تەلپەكتەرi جىلتىراپ رەستوران جاققا ەلەڭدەسە قالىپتى…

بەينە يەسiنە جارامساقتانا جاعىمپازدانعان ۇيالاس كۇشiكتەردەي… وسىلاي ويلاي بەرگەنiم سول ەدi… تور قالتا تەڭسەلiپ كەتتi دە، جىلتىر تەلپەك قوس شىنى وزگە جاققا قيسايىپ كالدى.

قارا جiگiت كوشەنiڭ قارسى بەتiنە تەسiلگەن كۇيi بiرەر اۋىر كۇرسiندi. كۇرسiنگەندە قۋشىڭقى قوس يىعى بۇلك ەتە كالدى. نەگە ەكەنiن قايدام، ول ماعان جىلاپ تۇرعاڭداي بولىپ كەتتi. وسى ويدىڭ باسىما كەلۋi مۇڭ ەكەن، مۇنان ءارi تەسiلە قاراپ تۇرا بەرگەنiم ادەپسiزدiك بولار دەپ، بۇرىلىپ كەتتiم.

ال قوس قولىن قالتاسىنا سالىپ، تەڭسەلiپ جۇرگەن سارى شال قۇرمەتتi دەمالىسقا شىققان سوڭ مۇجiلە باستاعان كiسiگە ۇقسايدى. تىنىمسىز، سۇتكە تيگەن كۇشiكتەي، الاق-جۇلاق ەتiپ، بiر نۇكتەدە بايىز تاپپاعان شەگiر كوزدەرi تىم ۇرەيلi ەكەن. بiر مەزەت ول دا ارعى بەتتەگi دۋماندى جايعا قاراپ تۇردى. تەك مەن ونىڭ تۇك ويسىز، تiرشiلiك نىشانى جوق جانارىنان مەڭiرەۋ، ءتۇپسiز، تىم-تىم قورقىنىشتى ماعىناسىزدىقتى انداپ قالدىم. ءبiرتۇرلi جون ارقامدا قۇمىرسقا جۇرگەندەي، دەنەم دiر ەتە قالدى…

الگi قورقىنىشىمدى جەڭگiم كەلiپ تەمەكi تۇتاتتىم. شالدان قاشقاقتاپ، جiگiتكە جاقىندادىم. ول ماعان بۇرىلدى دا، تەمەكi سۇراپ الدى. بۇرىلا بەرگەندە الاسى مول قارا كوزدەرi جالت ەتە قالدى دا، تۇنجىراپ سالا بەردi. بەينە جۇقا قارا پەردە تۇمشالاپ تاستاعانداي جالت ەتكەن وتكiر ساۋلە قايتا كورiنبەي قويدى. مەن جالت ەتكەن الگi نۇردى تاعى كورگiم كەلiپ، ءمولدiر قاراڭعىلىققا تەسiلە، تiكە قارادىم. بiراق iزدەگەنiمدi تابا المادىم. شىڭىراۋدىڭ قاراۋىتقان جۇزiندە تەك بولار-بولماس، بايقالار-بايقالماس بiرەر مايدا دiرiل جۇگiرiپ ءوتتi دە، تىنا قالدى. سالدەن سوڭ شىڭىراۋدىڭ ءوزi دە عايىپ بولدى. وسىنىڭ ءبارiن مەن سيديعان قارا جiگiت ماعان بۇرىلا بەرگەن كەزدە، جانارىمىز iلكi ءسات iلiنiسiپ قالعاندا ويلاپ ۇلگەردiم.

— راقمەت، — دەدi ول كوك ءتۇتiندi بۇرق ەتكiزە ءتۇسiپ، سونان سوڭ، تاعى دا ارعى بەتكە قاراپ، ءوز ويىمەن بولىپ كەتتi. تەمەكi سۇراپ العانى بiر ءتۇرلi ارامىزدى جاقىنداتقانداي باتىلدانعان مەن ونى سوزگە تارتتىم:

— ءسiرا، جاستىق شاعىڭىزدى ەسكە ءتۇسiرiپ تۇرسىز-اۋ! "قايران جاستىق، ءوتتiڭ-كەتتiڭ بايقاتپاي!" قالاي ەدi، الگi بiر ولەڭدە؟! وسىلاي دەمەۋشi مە ەدi، ا؟ – دەپ الدەبiر گازەتتەن جاقىندا وقىپ شىققان بiر ولەڭنەن تاقپاقتاتىپ جiبەردiم. مۇنىم ونىڭ كوڭiلiن كوتەرسەم دەگەن يگi نيەتتەن تۋىنداعان جاي ەدi. بiراق ءدال وسى ءسات مەن ءوزiمدi وسىنشا مازالاعان مىنا ارىق، قارا جiگiت جايلى پiكiرiمنiڭ تىم ۇشقارى ەكەنiنەن بەيحابار بولاتىنمىن. سول بiر قىستىڭ ايازسىز كەشiندە ايالدامادا كەزدەستiرگەن قارا جiگiت تۋرالى ويلارىمنىڭ تىم تياناقسىز ەكەنiن مەن كەيiن سەزiندiم. جاستىق شاق تۋرالى ولەڭدەتiپ جiبەرگەن سول ساتتە جانىمدا ءساتسiز تامامدالعان ماحاببات يەسi تۇرعانىنا بەك سەنiمدi ەدiم.

جiگiت ماعان مويىن بۇرعان جوق. بۇرماقتى قويىپ، ەمەۋرiن دە تانىتپادى. ۇزاق تۇرعان ول ء"يا" دەگەندەي باس يزەپ، تاعى دا كۇرسiنگەندەي اۋىر دەم الدى. مەن: "كوپ بولسا، كوك ءۇيدiڭ اۋلاعا قاراعان كولەڭكەسi قالىڭ بۇرىشىڭدا، اقىل-ەسiڭدi تۇتقىڭداپ العان سول قىزبەن قالاي سۇيiسكەنiڭدi ەسiڭە الىپ تۇرعان بولارسىڭ" دەگەن ويعا عانا مالدانىپ، ودان دا وسىعان ۇقساس بiردەڭە ەسiتەرمiن دەپ الاڭسىز تۇر ەدiم.

— ءيا، سەن دۇرىس ايتتىڭ، جولداس!.. بالالىق شاعىمدى ەسiمە الىپ تۇرمىن. ول كەزدە مىنا ءۇيدiڭ كولەڭكەسi دە جوق بولاتىن. مۇنىڭ ورنىڭدا…

ول بiر ءسات ءۇنسiز قالدى. مەن ونىڭ قوڭىر ۇنiنەن كەكەسiن بە، جوق الدە ىزالى اجۋا ما، ايتەۋiر وزگە بiر ىرعاقتى انداپ قالدىم. وسى بiر مانەردi ۇستاپ قالۋىم مۇڭ ەكەن، ماناعى ويلارىمنىڭ اياعى اسپاننان بiر-اق كەلگەندەي، كوكiرەگiمدە بiر وزگەرiس باستالىپ كەتتi. بۇل iشكi تولقۋدى وعان سەزدiرiپ الماۋعا تىرىسىپ، شالعا قاراعىشتادىم. قاراپ ەدiم، بiزدiڭ اڭگiمەمiزدە تۇك شارۋاسى جوق جانداي ءتۇر تانىتقانىمەن، ونىڭ ءتۇسi بۇزىلىپ كەتكەن ەكەن. جiگiت iلكi ءسات وتكەندi كوز الدىنا ەلەستەتكiسi كەلگەندەي، ءۇنسiز تۇردى دا، ءسوزiن جالعادى.

— بۇل رەستوراننىڭ ورنىندا… مۇنىڭ ورنىندا ول كەزدە قالىڭ زيرات بولاتىن. وندا مەنi تاعدىردىڭ تالكەگiنە قيماي-قيماي قالدىرىپ كەتكەن اكە-شەشەم جەرلەنگەن ەدi…

ول تاعى دا تىنىپ كالدى. جوق الدە كەۋدەسiنەن لىقسىپ كەلiپ كومەكەيگە كەپتەلگەن اششى جاستى تەجەپ قالعىسى كەپ، ادەيi توقتادى ما؟

— سەنiڭ اتىڭ كiم، جولداس؟

— سارسەن… ياعني سارسەنعالي، — دەدiم مەن الگiدەگi سايقال جىمىسقى ارالاس ۇنiمنەن تۇك قالماي موماقانسىپ.

— سارسەنعالي، سەن ءۇشiن قادiر تۇتار قاسيەتتi بۇرىش بار ما وسى قالادا؟ — مەن ءسال بولماعاڭدا ءوز تانىمىما سالىپ، "ەندi شە، ماسەلەن، مەملەكەتتiك دراما تەاترى، مۋزەي" دەپ تاعىسىن-تاعىلاردى ساناپ شىعۋعا شاق قالدىم. ول مەنiڭ جاۋابىمدى كۇتپەستەن سويلەپ كەتتi.

— ءالi ەسiمدە، قىركۇيەك ايى بولاتىن. قالانىڭ باتىس جاق شەتiندەگi بالالار ۇيiندە تاربيەلەنiپ جاتقانىما جىلعا جۋىق بولسا دا، تۇك ۇيرەنiسە الماي قويدىم. ءوزiمiزدiڭ ءۇيدi، توبەسiن كوكەم قايتىس بولارىنان بiر جىل بۇرىن جاڭارتىپ، قايتا جاپقان توقال تامدى، تورگi بولمەدە قابىرعادا iلۋلi تۇراتىن، قولدان دوعالداۋ شاۋىپ جاسالعان، شاناعى قىرىق قۇراۋ ەسكi دومبىرانى، اۋىلداعى قىس تۇسسە بۇتاقتارى دىمقىل، قالىڭ قاردان مايىسىپ، مۇلگiپ تۇراتىن قالىڭ باۋدى تاعى بiر كورسەم دەپ اڭسايمىن دا تۇرام. كەيدە تۇسiمدە جيدە دومبىرانىڭ ىزىڭىن ەستiپ، ۇيقىلى باقتىڭ اراسىندا كوكەمدi iزدەپ جۇرەم… بiراق بۇل اڭسارىم ورىندالماسىن بiلەم. قازiر ول جەردە كiشكەنە تەرەزەلەردەگi شىنىلارى ەركە ايازدىڭ شىم-شىتىرىق شيمايىنا تولى جاتاعان شىم ءۇي دە، جiڭiشكە سىم تەمiردەن كوكەم كوزدەرiن تار ەتiپ توقىعان شارباق تا، ءسال ءۇلپ ەتكەنگە ساۋدىرلاسا قالاتىن كارi باۋ دا جوق… ولاردىڭ ورنىنا قازiر توبەسiمەن كوكتi تiرەي، ساپ تۇزەپ، سامساي كالعان كوپ قاباتتى ۇيلەر پايدا بولعان. بiراق وسىلاردىڭ ءبارiن ءوز كوزiممەن كورiپ، بۇل جەردە مەن الاڭدار تۇك قالماعانىن سەزسەم دە، بالالار ۇيiنە باۋىر باسىپ كەتە الماي ءجۇردiم.

اپتانىڭ سوڭعى كۇندەرiنiڭ بiرiندە ساباقتان شىعا سالا كەنەۋi كەتە باستاعان دۋال شارباقتان سەكiرەم دە، وسىندا، كوكەم مەن اپاما تارتام…— ول يەگiمەن كوشەنiڭ كەلەسi بەتiن مەڭزەدi، — شاپىراش كوز بيلەت كەسۋشi سارى ايەلگە بiرەر ۇستالىپ، قۇلاعىم قالاقتاي بولعان سوڭ، اۆتوبۋسقا مiنۋدi تiپتi قويدىم. بالاقتى ءتۇرiپ الام دا، "دەتدومسكي" بىلعارى قارا باتەڭكەمەن تاس جولدى تارسىلداتىپ ايداي جونەلەم. سودان كوكەمدەرگە، شوپتەن كورiنبەي قالعان قوس تومپەشiكتiڭ اياق شەتiنە كەلiپ، دەمiمدi بiر-اق الام.

كوكەمدەر مەنiڭ iزدەپ كەلگەنiمە كادiمگiدەي قۋانىپ قالادى. قوس تومپەشiكتiڭ باسىندا قالىڭ شوپتەن ازەر قىلتيىپ شىعىپ تۇرعان تاباقشانى "دەتدومسكي ح/بىمنىڭ" جەڭiمەن ادەمiلەپ تۇرىپ سۇرتەم. ارiپتەرi كومەسكi تارتىپ، تاتتانا باستاعان تەمiردi ادەمiلەپ سۇرتەم-اي كەلiپ. اۋەلi كوكەمدiكiن… سوسىن اپامنىڭ باسىنداعى بەلگiنi. ءسۇرتiپ وتىرىپ سويلەپ كويام:

— Iز-توزسىز قالامىز دەپ قورىقپاڭىز، كوكە! ءالi-اق سەندەردiڭ باستارىڭا ادەمi، اپپاق ءمارماردان ەسكەرتكiش ورناتام! — وسىلاي كوكەم مەن اپامدى جۇباتىپ ءسال وتىرام. بەتiمنەن تارام-تارام جوسىلىپ جاتقان جاسقا دا قارامايمىن…

سودان قوس تومپەشiكتiڭ اينالاسىن قاۋ بولىپ وسكەن شوپتەن تازارتۋعا كiرiسەم. شىرىنى قاتىپ، سۇرلەنە باستاعان كۇزگi ءشوپتi قولمەن جۇلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كەيدە سوياۋ ساباقتار الاقاندى تىز-تىز ەتكiزiپ وسىپ كەتەدi. مۇندايدا ورشەلەنگەن مەن بارىمدى سالىپ، تىرمىسىپ باعام. سالدەن سوڭ قاتتى شارشاسام دا، تۋ سىرتىمنان سىناي قاراپ جاتقان اياۋلى ءتورت جاناردان قۋات العانداي قيمىلداي بەرەم. دەگەنمەن، ولاردىڭ بارلاي قاراعان كوزدەرiنەن قايمىعاتىن بولۋىم كەرەك، وزiمنەن ءوزiم مازاسىزدانىپ بiتەم. وسى كۇيiمدi سەزدiرمەس ءۇشiن اۋىز جاپپاي سويلەۋگە تىرىسام.

وسىلاي قاس قارايىپ، ىمىرت تۇسكەنشە كوكەمدەرمەن ۇزاق سىرلاسىپ، شەر تارقاتام. وسى ءسات بويىمدى ءبiرتۇرلi ۇرەي بيلەيدi. تەك، سىرتىلداعان جاڭبىر تامشىلارى مەن ءسال سامالعا سىبدىرلاعان ءشوپتiڭ ءۇنi عانا ەستiلەتiن مىنا ءۇنسiز اۋىل كەش تۇسسە، جىم-جىرت بولىپ، سۇرلانا تۇسەدi. مەن قاراڭعىلىق قويۋلانا، وسى بiر ۇنسiزدiكتەن سەسكەنەتiنiمدi كوكەم سەزiپ كويار ما ەكەن دەپ، قاراداي قىپىلىقتاپ بiتەم. كەتەرiمدە ولارعا قاراپ ءسال تۇرام.

— كەلەسi سەنبiدە تاعى دا كەلەم، كوكە! مiندەتتi تۇردە كەلەم. ال، مەن كەتتiم. كەشiكسەم اپاي ۇرسادى. جايلى ۇيىقتاڭىزدار، كوكە! — دەيمiن كەتەرiمدە. كوكەم ۇندەمەيدi، تەك اپام جاتقان تومپەشiك قانا بۇلك ەتە قالادى. اپام جىلاپ جاتسا كەرەك. بۇدان ءارi تۇرا بەرسەم، ەڭiرەپ جiبەرەتiنiمدi بiلەم. سوندىقتان، اپامنىڭ جىلاپ جاتقانىن سەزە تۇرا، تىمىرايىپ، بۇرىلىپ كەتەم. كوكەم جىلاعاندى ۇناتپايدى. اسiرەسە، ەر ادامنىڭ جىلاعانىن. ەگەر سول جەردە كوكەم بولماسا، اپامدى قۇشاقتاپ الىپ جۇباتار ەدiم-اۋ. بiراق اپامنىڭ وعان جۇبانا قويماسىن بiلەم. قايتا ول ونان سايىن "جانى اشىعان جارىعىم" دەپ داۋىس سالىپ ەگiلەر ەدi، سوسىن شىداي الماي مەن دە جىلايمىن عوي. وسىنىڭ ءبارiن سەزگەندiكتەن دە قايقايىپ قايىرىلماي كەتەم…

كوكەمدەرگە ۋادە بەرسەم دە، كەلەسi سەنبiدە كەلە الماي قالدىم. قاس قىلعانداي سول كۇنi اسحاناعا بiزدiڭ 4 "ب" كەزەكشi ەكەن. قاشىپ كەتەيiن دەپ ەدiم، "مۇنىما كوكەم رەنجيتiن شىعار" دەپ ويلادىم. سول جولى قاشىپ كەتكەنiمدە، كوكەم رەنجiسە بiر-اق رەت رەنجيتiن ەدi عوي دەگەن وكiنiشتەن كەيiن ءولiپ كەتكiم كەلدi.

سونىمەن كوكەمدەرگە كەلۋگە ەكi جەتiدەن سوڭ عانا مۇمكiندiك الدىم. تاس كوپiردەن وتە بەرە-اق جۇرەگiم بiر سۇمدىقتى سەزدi. تاس كوپiردەن وتە بەرە-اق… كوكەمدەر جاتقان جاقتان تراكتوردىڭ اششى داۋسىن ەستiگەننەن سوڭ جۇگiرە جونەلدiم. قاتىرما قاعازعا ادەمiلەپ وراپ العان بوياۋ قۇيىلعان قۇتىنى كەۋدەمە قىسىپ الىپ ۇشتىم. كوكەمدەردiڭ باسىڭداعى بەلگiنiڭ وشە باستاعانىن كورگەن سوڭ، سۋرەتتەن بەرەتiن جاكسىبەك اعايدان مايلى بوياۋ مەن ەسكiلەۋ كiشكەنتاي قىلقالام سۇراپ العام. ۇشىپ كەلە جاتىپ، "بالكiم، بۇل وتكەن جىلعىداي ولگەن شەشەسiنە قابىر قازدىرۋ ءۇشiن بiر دوكەي جiبەرگەن ەكسكاۆاتور شىعار" دەپ جۇباتام ءوزiمدi. وسىلاي ءوزiمدi-ءوزiم جۇباتىپ بولماي-اق ارعى جاعىمنان كiسiنەگەن بiر تۇيسiك مۇنىڭ وزگە بالە ەكەنiن سەزدiرە قويدى.

جۇگiرiپ كەلە جاتىپ ءسۇرiنiپ كەتتiم دە، مۇرتتاي ۇشتىم. تۇرا سالا، بوياۋى اقتارىلىپ جاتقان قۇتىعا دا قاراماي جۇگiرە بەردiم. كوكەمدەرگە دەپ ارنايى اكەلە جاتقان بوياۋدىڭ توگiلiپ قالعانىنا ما، جوق الدە وتكەن جولى قاشىپ كەتپەگەنiمە مە، ايتەۋiر الدەنەگە ىزالانىپ جىلاپ جiبەردiم.

نە كەرەك، ۇلگەردiم ازەر دەگەندە. ەندi-ەندi بولماعاندا ماي سiڭگەن قاراقوشقىل توپىراق قاپقان، توبەسi سەلك-سەلك ەتكەن كوك تراكتوردىڭ ۇيدەي تەمiر قالاعى كوكەم مەن اپامدى سيپاپ وتكەلi تۇر ەكەن. جالماۋىز كەمپiردiڭ بەتiندەي قىرىق قىرتىس، تiستەرi جىلت-جىلت ەتكەن شىنجىر تابان ەندi بولماعاندا كوكەشiم مەن اپاشىمدى تاپتاپ وتكەلi تۇر ەكەن. ەڭiرەگەن كۇيi، ەكi جۇدىرىعىمدى تاس ءتۇiپ، الدىنا تۇرا قالدىم. كوكەمدەردi كۇرەپ تاستاماق بولعان الگi تەمiر قالاق كەۋدەمدi تiرەي، "دەتدومسكي ح/بىنىڭ" جەز تۇيمەسiن قارنىما باتىرا ءتۇسiپ زورعا توقتادى. تراكتور كiلت توقتاعاندا تەمiر كۇرەككە ەتپەتتەپ بارىپ، قايتا تۇزەلدiم. ايقايلاپ تۇرعانىمدى سوندا اڭعاردىم.

الدىڭعى تەرەزەسiنەن كوردiم — تراكتورشى باسقارۋ تۇتقاسىنا ماڭدايىن سۇيەپ، وتىرىپ قالىپتى. سالدەن سون ماي-ماي تراكتوردىڭ ەسiگi جوق ۇڭiرەيگەن تەرەزەسiنەن اۋەلi ماي-ماي شاپكە شىقتى. سوسىن شاڭ قاپقان كەرزi ەتiكتiڭ تۇمسىعى قىلت ەتتi. ول شىنجىر تاباننىڭ ۇستiندە تالتايىپ تۇرعان كۇيi تەمەكi تارتتى. تەمەكiسiن باپپەن تارتقان كۇيi، كابينانىڭ جاقتاۋىنا سۇيەنiپ، ۇزاق تۇردى. سەكiرە بەرە ەزۋiندەگi پاپيروستى تۇتiنiمەن قوسا بiر-اق تۇكiردi دە، ماعان قاراي ءجۇردi.

— اعاتاي! اعاتاي، باسپاشى! بۇل جەردە مەنiڭ كوكەم مەن اپام جاتىر عوي! توقتاشى، اعاتاي؟! — ول ماعان جەتە بەرگەندە ايقايلاپ كويا بەردiم: — باسپايسىڭ! كۇرەمەيسiڭ! كوكەم مەن اپام عوي مەنiڭ! توقتا! جاۋىز! كوكەم مەن اپامدى قالاي تاپتاماقسىڭ؟! توقتا!.. — ول كiلت ەتiپ وتىرا كەتتi. ادامدارعا وتiنiشتەن گورi بۇيرىق ارالاس ايقايدىڭ تەز اسەر ەتەتiنiن مەن سول جولى تۇڭعىش اڭعاردىم. ول ماي-ماي كۇنقاعارىن بەتiنە باسىپ، ەڭكiلدەپ تۇرىپ جىلادى: "كەشiر، بالاقاي! مەن ەمەس… مەن ەمەس!" كەشiردەن وزگە ءسوز ايتقان جوق، يىعى سەلكiلدەپ جىلادى-اي كەلiپ… كۇنقاعارىن شەشكەندە كوردiم — قويۋ، بۇيرا شاشى قوبىراپ، باسىن تىم ۇلكەيتiپ كورسەتەدi ەكەن. جىلاعاندا يىعىنا قوسىلىپ بۇيرا شاشتارى دا دiرiلدەپ كەتتi. سالدەن سوڭ ول ءوزiنiڭ تۇك جازىعى جوق ەكەنiن، تاڭەرتەڭ باستىقتىڭ "بۇگiن قالايدا زيراتتى تەگiستەپ بiتۋ كەرەك" دەپ تاپسىرعانىن، ءوزiنiڭ بۇل قاتاڭ بۇيرىعىن "پلان كۇيiپ بارادى، پلان…" دەپ نىعارلاپ قويعانىن ايتتى. بۇل جەرگە بiر مەكەمە ءۇشiن جاي سالۋ كەرەك ەكەن. ونىڭ ۇستiنە قالانىڭ ورتالىعىندا زيرات بولعانى جاقسى ەمەس كورiنەدi. ول وسىلاردى ايتىپ اقتالدى-اي كەلiپ.

"كوكەم مەن اپامنىڭ ەڭ بولماسا مولاسى دا قالماعانى، سۇيەكتەرiنiڭ اياقاستى تاپتالىپ جاتقانى جاقسى ما سوندا؟.. سول جاقسى ما؟" دەپ ايقايلاعىم كەلدi مەنiڭ. بiراق ۇندەگەن جوقپىن.

وسىلاي ۇزاق وتىردىق. الدەن ۋاقىتتا توبەمiزدەن:

— بۇل نە وتىرىس، جۇمىس قايدا؟— دەگەن بۇيرىقتى ۇنمەن سىزدانا ساڭق ەتتi بiرەۋ. الگiندە بۇيرا شاش جىلاپ قويا بەرگەندە قۋانىپ كەتكەم. ويلاعام، تراكتورشى دا ءتۇسiندi عوي، باستىقتا ۇعار دەپ. ساڭق ەتكەنگە ەكەۋمiز دە بۇرىلعانىمىز جوق. ولار ەكەۋ ەكەن. وتىرعان كۇيi كوزiمنiڭ قيىعىمەن قاراپ الدىم. الدىڭعىسى جۇقالاۋ قارا ەكەن. ايقاي سالعان وسى بولۋى كەرەك. سوڭعىسىنىڭ تەك سارى كويلەگiن كەرiپ تۇرعان ءجۇن-ءجۇن بiلەگiندە كۇن نۇرىمەن جالت ەتە قالعان التىن ساعاتىن عانا انداپ قالدىم. ول بiزدiڭ ورتامىزعا كەلدi دە، ءتاشتيiپ تۇردى. سوسىن بۇيرا شاشقا بۇيىرا سويلەگەن. وسى ساتتە مەن ەڭiرەپ قويا بەردiم. ەڭiرەپ تۇرىپ بۇل جەردە كوكەم مەن اپامنىڭ جاتقانىن ايتا باستادىم. جالىندىم، جالبارىندىم. تىڭداعان جوق.

— ەڭ بولماسا كەلەسi سەنبiگە دەيiن قويا تۇرشى، اعاتاي، بiز جاقسىبەك اعاي ەكەۋمiز اكەتەمiز، — دەدiم ەتەگiنە جارماسىپ. وسىلاي دەسەم دە، كوردi اشۋ دەگەن سۇمدىقتى كوز الدىما ەلەستەتiپ كورiپ ەدiم، جانىم تۇرشiگiپ كەتتi. تۇلا بويىمدى كەرنەپ العان سۋىق دiرiلدەن قالشىلداپ قويا بەردiم. پاپكەلi باستىق بۇل جولى ءسال قارايلادى. سوندا دا ءسوزiمدi جۇرە تىنداعان ونىڭ جۇزiندە بiر نارازى جەك كورۋشiلiكتiڭ تابى بار ەدi. مەن سەكiلدiلەردەن ابدەن زاپى بولعان جاننىڭ سىڭايى.

— حابارلاندىرۋ بەرiلگەلi ءۇش اي بولدى. سودان بەرi نە iستەدiڭدەر؟ سەندەرگە قارايلايمىن دەپ، ەستiمەگەن ءسوزiم قالمادى. مەنiڭ جايىممەن دە ساناسساڭدارشى، تۇگە… — ول ناق بiر ۇلكەن كiسiمەن سويلەسiپ تۇرعاڭداي اقتارىلدى كەلiپ. ماعان باسىمنان اياعىما دەيiن تiنتە قاراپ شىقتى دا، ءسوزiن جالعادى.

— مەنiڭ قولىمدا تۇرعان تۇك تە جوق، iنiشەك. ەندi بiر اپتا تۇرماق، بiر ساعاتتا قارايلاي المايمىن. جوسپاردى بۇزۋعا ەشكiمنiڭ حاقىسى جوق. مەنiڭ باسىم ەكەۋ ەمەس، بالا. گرافيكتەن ونسىز دا قالىپ كەلەمiز. ەرتەڭ قۇرىلىس ماتەريالدارىن ارتقان العاشقى ماشينالار كەلە باستايدى. ال بiز ونى قابىلداۋعا ءالi دايىن ەمەسپiز. دايىن ەمەسپiز!..

بۇل سوزدەردi ول جۇقا قاراعا قاراپ، بريگادير بولۋى كەرەك، شەگەلەپ، سىزدانا ايتتى. اناۋ بولسا، بۇگەجەكتەپ، ابىرجىپ-اق كالدى. مەن شارتiك قارىن باستىقتىڭ ۇنiندەگi سابىرلى جايلىلىقتىڭ بiرتە-بiرتە جوعالا باستاعانىن اڭدادىم. كوزiندە دە جابايى جىرتقىشقا ءتان وت ويناپ شىعا كەلدi. ول سوسىن بۇيىرا، سىزدانا سويلەگەن قالپىن جوعالتپاستان بۇيرا شاشقا بۇرىلعان. بۇيرا باس تا دايىن تۇرعان بولۋى كەرەك، ۇرەيلi كوزدەرi جالت-جۇلت ەتiپ، دiرiل تولى ۇنمەن سويلەپ قويا بەردi:

— جوق-ق-ق. ولتiرسەڭ دە بۇل iس مەنiڭ قولىمنان كەلەر ەمەس. جۇمىستان قۋ! قاڭعىرتىپ جiبەر… تەك مىنا شارۋاعا جۇمساپ اۋرە بولما! جو-جوق، — دەپ الدەنەدەن قورعالاقتاعانداي كەرi شەگiنشەكتەدi. بiرتە-بiرتە داۋسى دا قاتايا ءتۇستi.

— جوق! ولiلەردiڭ تىنىشىن بۇزباق تۇگiلi، ەندi مىناۋىڭا،— قولىمەن تراكتوردى نۇسقاپ،— كوتەرiلە دە الار ەمەسپiن. مەن قىلمىس جاساي المايمىن. ءوزiڭ جاسا. ءوزiڭ كوتەر مىنا iسiڭنiڭ سالماعىن. ءوزiڭ!.. — ول باسكيiمiن جۇمىرلاپ، قىسا ۇستاعان كۇيi، ەڭiسكە قاراي بەت الدى جۇگiرە بەردi.

شارتiك قارىن بۇيراباستىڭ سوڭىنان "جويامىن، قىرامىن، سوتتاتام" دەپ ايقايلاپ جاتقاندا، مەن تەمiر كۇرەكتiڭ الدىنا، كوكەمدەردi كورعاۋعا ۇمتىلدىم. بۇل جولى جىلاعام دا، بوزداعام دا جوق. تەك ىزالى ىرىلعا ۇقساس ءۇن شىعارسام كەرەك. شارتiك جالت قارادى. سونان سوڭ مانادان بەرi ءجۇنi جىعىلىپ، ۇندەمەي تۇرعان جۇقا قاراعا قاراپ، زiرك ەتتi.

— قىڭسىلاتپاي قۇرتشى مىنا كۇشiكتi!..

جۇقا قارا نە iستەۋ كەرەكتiگi ەندi ەسiنە تۇسكەندەي ماعان قاراي تۇرا ۇمتىلدى. مەن دە دايىن تۇر ەدiم. جالت مويىن بۇرىپ، يىعىمنان قارماماق بولىپ سوزىلا بەرگەن تارامىس قولدى قارش ەتكiزiپ بiر تiستەدiم. ول جان داۋسى شىعا بەرiپ، شارتiك جاققا قارادى دا، انانىڭ كوزiنەن ىعىپ، جىم بولدى. بۇل جولى قورىقتى-اۋ دەيمiن، جاقىنداي بەرە الدامشى قيمىل جاساپ، تەبەتiندەي ءتۇر كورسەتiپ، كۇشاقتاي الدى. كۇشاقتاعان كۇيi اناداي جەرگە اپارىپ، بۇلقىنا باقىرعانىما قاراماستان ۇستاپ تۇردى.

جۇقا قاراعا زiلدەنە زiرك ەتە قالعانىمەن، شارتiك نە iستەرiن بiلمەي ابدىراپ قالىپتى. كوكiرەگiڭدە تايتالاسقان ەكi ۇداي سەزiمنiڭ قايسىسىنىڭ جەتەگiنە ەرەرiن بiلمەي، قاي ۇنگە قۇلاق سالارىن ءالi تولىق اڭداي قويماعان كۇيدە، قولتىعىنا قىسقان پاپكاسىن اناداي جەرگە شيىرىپ جiبەرiپ، تراكتورعا قاراي اياڭدادى. كەنەت ەسiنە الدەنە تۇسكەندەي كiلت بۇرىلدى. جۇقا قارانىڭ قىسقىشتاي الەۋەتتi قولدارىنان شىعا الماي، بۇلقىنا بوزداپ تۇرعان ماعان ۇزاق قارادى. ارامىز الىستاۋ بولعاندىقتان مەن ونىڭ جان-دۇنيەسiندە نە بولىپ جاتقانىن بiلە المادىم. تەك ونىڭ كiلت بۇرىلىپ، ماعان ۇزاق ۋاقىت، ءۇنسiز قادالا قاراعانىن جاقسىلىققا جورىپ، "اعاتايلاپ" جالىنۋىمدى ۇدەتە ءتۇستiم. شارتiك ءبiرتۇرلi سولبiرەيiپ، شوگiپ كەتكەندەي بولىپ كورiندi. بiر كەز ەڭدi ەسiنە ءتۇستi بiلەم، جان-جاعىنا قاراعىشتاپ الدەنەنi iزدەدi. Iزدەگەنi سول بولۋى كەرەك، وزiنەن بiرنەشە قادام جەردە جاتقان توق ءبۇيiر قارا پاپكەگە تەسiلە قاراپ ءسال تۇردى دا، قايتادان ماعان بۇرىلدى. قايتادان پاپكەگە قارادى… بۇل جولى ونىڭ iشتەي بiر بايلامعا كەلگەنiن مەن ايقىن سەزدiم. ول مەن جاققا قايتا قايىرىلمادى. مۇرىن استىنان الدەنە دەپ مىڭعىرلادى. قولىن شاراسىز بiر سiلتەگەن كۇيi تراكتورعا قاراي نىق ادىمدادى.

تراكتور ورنىنان گۇر ەتiپ قوزعالعاڭدا مەن جۇقا قارانىڭ قۇشاعىنان جۇلقىنا بوسانىپ شىقتىم. بiراق ۇلگiرە المادىم… قاراقوشقىل ءتۇتiنiن كوككە بۇرق-بۇرق اتىپ iلگەرi وڭمەندەگەن تراكتوردىڭ تەمiر كۇرەگi كوكەم مەن اپاما كiرش ەتە قادالدى. كوكەم مەن اپام تەمiر كۇرەكتەن جان داۋسى شىعا شىڭعىرعاڭداي بولدى… مىنا سۇمدىقتى مۇنان ارى كورۋگە ءداتiم جەتپەي بەتiممەن توپىراق سۇزە قۇلادىم دا، شiرiگەن ءشوپ-شالام ارالاس توپىراقتى اۋىز تولتىرا قارش-قارش قارپىدىم. كوكiرەگiمدە جۇرەگiم بە، الدەنە سىرت ەتiپ ءۇزiلiپ كەتتi… سىرت ەتiپ… سولاي، سارسەن، ال مەن ەندi اپپاق-اپپاق ءمارماردان جاسالعان ەسكەرتكiشتەرiمدi قايدا قويام؟.. مىنا رەستوراننىڭ iرگەسiنە مە؟ ايتشى! كەيiن بۇل ماڭعا تالاي كەلدiم. كەلگەن سايىن باياعى ءسۇرiنiپ قۇلايتىن جەرiمدەگi توگiلگەن قىزىل بوياۋدى كورiپ وتەم. بiرەۋ الىپ كەتتi مە، قۇتىسى جوق. ال بوياۋ سول كۇيi… قىپ-قىزىل. توگiلگەن بوياۋدى كورگەن سايىن ارiپتەرi كومەسكi تارتىپ، تاتتانا باستاعان تەمiر تاقتا كەلەدi كوز الدىما…

ول وسىنى ايتىپ بولا بەرگەندە، اۆتوبۋس تا كەلiپ قالدى. مەن دە مiندiم. جيىرىلمالى ەسiكتەن iشكە ۇمتىلا بەرiپ، بۇرىلىپ ارتىما قارادىم. سارى شال ايالدامادا جوق ەكەن. اڭ-تاڭ قالدىم. مەن ونىڭ قاي كەزدە كەتiپ ۇلگەرگەنiن ويلاعانشا، اۆتوبۋس تا ورنىنان قوزعالدى.

جولدا، اۆتوبۋستىڭ تەرەزەسiنەن كوردiم، ارتىنا جالتاق-جالتاق قاراعان شال تاس كوشەمەن بەزiپ كەلەدi ەكەن. وسى ءسات ماعان سارى شال سول سەن ايتقان شارتiك ەمەس پە ەكەن دەگەن وي كەلدi. بiراق ءوزiم انىق-قانىعىنا جەتپەگەن كۇماندi دۇنيەنi ساعان ايتۋدى ءجون كورمەدiم. ءبارiبiر سول بولعانىمەن بiزدiڭ وعان ارتار قانداي كiنامiز بار؟.. قانداي؟..

…كەشە تاعى سول ايالدامادا اۆتوبۋس كۇتتiم. رەستوران الدىندا ەكi ماس بiرiن-بiرi اكە-شەشەدەن تۇك قالدىرماي سىباپ جاتتى…

…كوز الدىما توگiلگەن قىزىل بوياۋ كەلدi: قىپ-قىزىل…

ەسجان اينابەكوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button