قارجىلىق شيرىعۋ مەن شيەلەنIس

"جەر شارىنداعى بانكتەر مەن قارجىلىق ۇيىمداردىڭ بىلتىرعى قارجىلىق داعدارىستان شەككەن شىعىن 3 تريلليون دوللار كولەمiندە". وسىلايشا مالiمەت تاراتقان حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ وكiلدەرi تىعىرىقتان شىعار جولدى بiرلەسە قاراستىرۋعا ۇندەۋدە. حقق يپوتەكالىق نەسيەلەۋدەن باستالعان داعدارىس جەكەمەنشiك جىلجىمايتىن مۇلiك پەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ مەن كورپوراتيۆتiك قارىزدارعا تاراعانىن تاعى ەسكەرتتi.

ال قر پرەمەرi ءماسiموۆ قازاقستاندىق قارجى نارىعىنداعى تۇراقتىلىق ساقتاۋ ءۇشiن بانكتەرگە قويىلاتىن تالاپتىڭ كۇشەيتiلە تۇسەتiنiن قاداپ ايتتى.

وتكەن اپتادا ۆاشينگتوندا باس قوسقان "ۇلكەن جەتiلiكتiڭ" قارجى مينيسترلەرi مەن ورتالىق بانك باسشىلارى بىلتىر قارجى نارىعىنىڭ استاڭ-كەستەڭiن شىعارعان داعدارىستىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنىن مويىندادى. باستاپقىدا "رەتسەسسيا" سوزiنەن قاشقاقتاعان فەدەرالدىق قور جۇيەسi ەۋروپالىق شەنەۋنiكتەردiڭ قورىتىندىسىمەن كەلiسۋگە ءماجبۇر بوپ وتىر. حالىقارالىق ماماندار بۇعان دەيiنگi "2008 جىلدىڭ سوڭىنا دەيiن قارجىلىق نارىق قالىپتى جۇيەگە تۇسەدi" دەگەن بولجامدارىن قايتىپ الۋدا. ويتكەنi، امەريكادان باستالىپ، كۇللi الەمدi مەڭدەپ العان "يپوتەكالىق داعدارىس" دەرتi ۇزاققا سوزىلماق. اق ءۇيدiڭ وكiلدەرiمەن كەزدەسكەن باتىستىق قارجىگەرلەر نەسيەلiك داعدارىستان شىعۋدىڭ ۇزاقمەرزiمدiك جوسپارىن بەكiتتi. وسىدان ەكi اپتا بۇرىن داعدارىسپەن كوپتەگەن ەلدەر ۇكiمەتتەرiنiڭ بiرiگiپ كۇرەسۋگە شاقىرعان حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ جەتەكشiسi دومينيك ستروسس-كان قارجىلىق قيىندىق تەك امەريكانىڭ عانا باسىنا تونگەن قاۋiپ ەمەستiگiن ايتقان. ال اعىلشىنداردىڭ قارجى مينيسترi اليستەر دارلينگ بۇكiل الەمدi 1930-جىلدارداعى ۇلى داعدارىستان كەيiن قايتالانعان ەڭ كۇشتi داعدارىستى اۋىزدىقتاۋعا قاتىستى شارالاردى تەز ارادا قابىلداۋعا ۇندەدi. قارجىگەرلەردiڭ باسىم بولiگi تيiمدi شارالاردىڭ باستىسى رەتiندە حالىقارالىق قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ ارەكەتiن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەكتiگiن ايتتى. حالىقارالىق قارجى قورى قارجى نارىعىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشiن وتە قاتاڭ شارالار قولدانۋ كەرەكتiگiن ەسكەرتتi. حالىقارالىق ساراپشىلار "Global Stability Report" دەپ اتالاتىن باياندامادا "ورتالىق بانكتەردiڭ ارەكەتi ازiرگە ناتيجەسiز بولعاندىقتان، ۇكiمەتتەر تۇگەل بەل شەشە كiرiسۋi قاجەت" دەيدi. جاڭا قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ كەسiرiنەن "قارجىلىق سپيرال" (بiر ماسەلەنi شەشۋ بارىسىندا باسقا پروبلەمالاردىڭ پايدا بولۋى) قاۋپi تۋىنداعان. باسقاشا ايتقاندا، قوسىمشا قارجى كوزدەرiن تابۋ ارقىلى نەسيەلەۋ كولەمiن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولاتىن بانكتەردiڭ كەسiرiنەن ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەردi تومەندەتەتiن باسقا قيىندىقتار تۋىندايدى. "قارجى سالاسىن قاداعالاۋ مەن باقىلاۋعا قاتىستى شارالار يننوۆاتسيالىق پروتسەستەر مەن بيزنەس-مودەلدەردەگi وزگەرiستەردەن الدەقايدا كەنجە قالعان. بiراق يننوۆاتسيالىق پروتسەستەرگە كەرi اسەر ەتەتiن قادامداردان اۋلاق بولعان ءجون. ويتكەنi، قارجىلىق داعدارىستى ودان سايىن ۋشىقتىرىپ جiبەرەدi" (حقق). حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەسكەرتپەلەرiن قاپەرگە الا وتىرىپ، كۇيرەۋلەردەن ساقتايتىن شارالار قامتىلعان جاڭا ەرەجەنi تەز ارادا قابىلداۋى كەرەك.

امەريكالىقتار مەن باتىستىقتار كوتەرگەن ماسەلەنi اپتا باسىندا قر ۇكiمەتi دە ءسوز ەتتi. مينيسترلەر كابينەتi، قر ۇلتتىق بانكi، قر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ اگەنتتiگi، قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى مەن وتاندىق ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەر وكiلدەرi قاتىسقان ۇكiمەتتiك كەڭەستە بانك سالاسىنىڭ بۇگiنگi احۋالى تالقىعا سالىندى. بىلتىر بانكتەردiڭ قايتارعان سىرتقى بەرەشەگi 18 ملرد. 600 ملن. اقش دوللارى كولەمiندە بولسا، بيىل جىل باسىنان بەرi 6 ملرد. دوللاردى وتەپتi. ۇلتتىق بانكتiڭ توراعاسى ءا.سايدەنوۆ 2009 جىل قازاقستاندىق بانكتەر ءۇشiن قولايلى بولادى دەپ بولجاۋدا. قارجى نارىعىن رەتتەيتiن اگەنتتiكتiڭ جەتەكشiسi ە.باحمۋتوۆا بانكتەردiڭ تولەم قابiلەتتەرi قاناعاتتاندىراتىنىن مالiمدەدi. ال "اعىمداعى نورمالار مەن قىسقامەرزiمدiك تولەم قابiلەتiنiڭ تالاپتارىنا قاراعاندا، iس جۇزiندەگi كورسەتكiش تيiسiنشە جوعارى دەڭگەيدە". رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2008 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا 623 ملرد. تەڭگەدەن استام كولەمدە نەسيە بەرiلگەن. وتاندىق قارجىگەرلەر قاۋىمى حالىقارالىق قارجىلىق نارىقتاعى شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق بانكتەرگە دەگەن سەنiمدەرiنە سەلكەۋ تۇسپەگەنiن ايتادى. وسىنىڭ ارقاسىندا بانكتەر اكتسياسى حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ، جاڭا قارجى كوزدەرi تابىلۋدا. دەمەك، قازاقستاندىق قارجى الاڭىنا تونگەن قاۋiپ جوق. ارينە، كەيiن وپىق جەپ قالماس ءۇشiن قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ شارالارى جالعاسىن تابا بەرەرi ءسوزسiز. تەك جىل باسىندا كەيبiر بانكيرلەردiڭ "بiزگە مەملەكەت قارجىلىق تۇرعىدا كومەكتەسپەسە، كۇنiمiز قاراڭ بولادى" دەپ سالىق تولەۋشiلەردiڭ قالتاسىنا قول سالماققا نەگە ۇمتىلعانى تۇسiنiكسiز.

كەڭەس سوڭىندا پرەمەر ءماسiموۆ بانكيرلەر مەن قارجىگەرلەرمەن اراداعى كەلiسسوزدەردەن قاشپايتىنىن، بiراق بانكتەرگە قويىلاتىن تالاپتىڭ كۇشەيتiلە تۇسەتiنiن قاداپ ايتتى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button