مەديا فورۋمنىڭ قازاققا بەرەرI نە؟

توڭiرەگi الىپ-قاشپا اڭگiمەلەرگە تولى بولعان ەۋرازيالىق مەديا فورۋم بيىل دا وتكiزiلەتiن بولدى. جەتiنشi رەت. كۇن تارتiبiندە ادەتتەگiدەي عالامدىق اۋا رايىنىڭ كۇرت جىلىنۋى، اقش پەن رەسەيدiڭ اراقاتىناسى، قىرعي قاباق سوعىس قاۋپi، الەمدiك قارجىلىق داعدارىس سياقتى حالىقارالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر شىقپاقشى. بيىلعى وزگەرiس — فورۋم بۇرىنعىداي 3 كۇن ەمەس، 2 كۇنگە سوزىلادى. سونىمەن قاتار جيىلعانداردىڭ كەيبiرi قازاقتiلدi جۋرناليستيكانىڭ بۇگiنi مەن ەرتەڭi تۋرالى تولعانباق.

ءساۋiردiڭ 24-25 كۇندەرi VII ەۋرازيالىق مەديا فورۋم وتكiزiلەدi. شاقىرىلعان قوناقتار تiزiمiندە 1977-1981 جىلدار ارالىعىندا اقش پرەزيدەنتiنiڭ كەڭەسشiسi بولعان، بۇگiندە الەمگە ساياساتقا جۇيرiك مايتالمان رەتiندە تانىمال زبيگنەۆ بجەزينسكي مەن مارقۇم بەنازير بحۋتتونىڭ سiڭلiسi فاتيما بحۋتتو بار. فورۋمنىڭ باس پروديۋسەرi ۆلاديمير رەريح "حالىقارالىق دەڭگەيدەگi شارانىڭ باستى ماقساتى – ساياساتكەرلەردiڭ، جۋرناليستەر مەن ساراپشىلاردىڭ ەركiن دە اشىق كەلiسسوزدەر جۇرگiزۋiن دامىتۋعا ىقپال ەتۋ" دەيدi. بيىل تالقىعا سالىناتىن تاقىرىپتار: "كوسوۆو سەكiلدi تاۋەلسiزدiگi مويىندالماعان مەملەكەتتەر"، "قىرعي-قاباق سوعىس قاۋپi"، "الەمدiك قارجىلىق جۇيەدەگi داعدارىستاعى باق-تىڭ ماڭىزى"، "رەسەي مەن اقش-تىڭ داۋىس بەرۋ پروتسەسiنەن كەيiنگi ءوزارا قاتىناسى"، "پوستكەڭەستiك كەڭiستiكتەگi كوسەمدەر كiمدەر؟"، "ينتەللەكتۋالدىق مەنشiكتi ساقتاۋ قۇقىعىنىڭ ماسەلەلەرi"، "اۋا رايىنىڭ عالامدىق كۇرت جىلىپ كەتۋiنەن تۋىندايتىن قاۋiپتەردi جاريالاۋ ماسەلەلەرi" ت.ب. ايتپاقشى، جىلدا ۇيىمداستىرىلاتىن وسى فورۋمدا مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلiنiڭ جاتجۇرتتىقتار الدىندا مiسكiن كۇيگە تۇسەتiنiن، جيىلعانداردىڭ ورىس تiلiنە جيi جۇگiنەتiنiن سىناۋدى "ادەتكە" اينالدىرعان قازاقتiلدi جۋرناليستەردەن مەزi بولدى ما، بيىل كۇن تارتiبiنە قازاقتiلدi جۋرناليستيكانىڭ بۇگiنi مەن ەرتەڭi تۋرالى بايانداما جاساتۋدى ءجون كورiپتi. پiكiرسايىس كورiگiن قىزدىراتىندار قاتارىندا تانىمال جۋرناليستەر احاس ءتاجۋتوۆ، قاينار ولجاي مەن ديدار امانتايلار بار. ولارعا شاقىرتۋ الدەقاشان جiبەرiلگەن، قايسىسىنىڭ بايانداما جاسايتىنى ءازiر بەلگiسiز. تەك باتىس پەن شىعىستىڭ پروبلەماسىنا الاڭداعان شەتەلدiكتەرگە قازاق جۋرناليستيكاسى قانشالىقتى قىزىق بولاتىنى بەلگiسiز. ەگەر ۇيىمداستىرۋشىلار مەديا فورۋمدا مەملەكەتتiك تiل – قازاق تiلiن حالىقارالىق قاتىناس قۇرالى – اعىلشىن تiلiمەن قاتار قولدانۋعا نازار اۋدارسا، قازاق ەلiنiڭ دە، مەملەكەتتi قۇراۋشى نەگiزگi ۇلت – قازاق حالقىنىڭ دا جاتجۇرتتىقتار الدىندا مەرەيi ۇستەم بولار ەدi.

بيىل جەر شارىنىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن كەلەتiن 450-گە جۋىق قاتىسۋشىنىڭ 150-i – شەتەلدiكتەر. 2005 جىلى الەمنiڭ 35 ەلiنەن جيىلعاندار سانى 300-بەن شەكتەلگەن. دەمەك، جىل سايىن قاتىسۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدi. ساراپشىلار قاۋىمى مەديا فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن داريعا نازارباەۆانىڭ قوعامدىق-ساياسي بەدەلiمەن بايلانىستىرادى. بۇل پiكiردiڭ قيسىنى بار. ويتكەنi، قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەتiن مەديا فورۋمدى قارجىلاندىرۋدى دەمەۋشiلەر ءوز مويىندارىنا العان. ونى وتكەندە جۇرتشىلىقپەن ون-لاين سۇحبات وتكiزگەن داريعا نازارباەۆا اشىق مالiمدەدi. ارينە، فورۋمنىڭ بيۋدجەتi تۋرالى جاريا ماعلۇمات بەرۋدەن داريعا حانىم باس تارتتى. ەسەسiنە، حالىقارالىق دەڭگەيدەگi شارانى ۇيىمداستىرۋعا كەتەتiن شىعىننىڭ شاش-ەتەكتەن بولاتىنى ەشكiمگە قۇپيا ەمەس. قايران قارجىنىڭ قازاقتىڭ ەمەس، عالامنىڭ پروبلەماسىن شەشۋگە جۇمسالاتىنى وكiنiشتi. مىسالى، 2006 جىلعى ەۋرازيالىق مەديا فورۋمدا قىتاي مەن ءۇندiستاننىڭ الەمدiك ساياساتتاعى ماڭىزىنىڭ ارتىپ بارا جاتقاندىعى، ەنەرگەتيكالىق قورلارعا باي ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي ءرولi سەكiلدi حالىقارالىق ماسەلەلەر ساراپقا سالىندى. بىلتىر، 2007 جىلى "عالامدىق ساياساتتىڭ iزگiلiكتەن الشاقتاي باستاۋى ەۋرازيالىق مەديافورۋمنىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى" (ۆ.رەريح). "التى ايشىلىق" جەرلەردەن جيىلعان كوپشiلiك "يراكتاعى سوعىس، يرانعا قوقان-لوققى جاساۋ، اۋعانستانداعى داعدارىسپەن" باس قاتىرعان. "ساددام حۇسەين مەن ونىڭ ۇزەڭگiلەستەرiن حريستيان روجدەستۆوسى اياقتالىپ، مۇسىلماننىڭ رامازانى كەزiندە جاپپاي دارعا اسۋ سياقتى جابايى ادiستەرگە جۇگiنۋ ارەكەتتەرiن سىنعا الۋدى" دا ۇمىتپادى. ءسوز جوق، ادامگەرشiلiك قاعيدالاردى ساقتاۋعا ۇندەيتiن، ياعني، قۇپتاۋعا ابدەن تۇرارلىق قادام. بiراق عالامدىق دەڭگەيدەگi شيەلەنiسكە تولى قيىندىقتاردى شەشۋگە قازاقتار نەگە باس قاتىرۋى تيiس؟ بىلتىر ريا "نوۆوستي" اگەنتتiگi باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يرينا دەمچەنكو: "جارنامانى قاجەت ەتەتiن ەلدەر بار، بiراق قازاقستاندى ولاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولمايدى" دەدi. ەگەر رەسەيلiك ارiپتەسiمiزدiڭ بiر ءسوزiن دە وزگەرتپەستەن، تەك سينونيمدەردiڭ كومەگiنە جۇگiنسەك، "قازاقستاندى مەديا فورۋمسىز-اق الەم تانيدى". ەندەشە قىرۋار قارجىنى جەلگە شاشىپ كەرەگi نە؟ فورۋمدا كوتەرiلەتiن ماسەلەلەرمەن الەم ونسىز دا باس قاتىرىپ جاتىر. بiر عانا مىسال، وتكەن اپتادا ۆاشينگتوندا "ۇلكەن جەتiلiكتiڭ" قارجى مينيسترلەرi مەن ورتالىق بانكتەر جەتەكشiلەرi قارجىلىق داعدارىستىڭ الەمدiك ەكونوميكاعا تيگiزەتiن زيانىن ساراپقا سالدى. ال اقش كونگرەسi يراكتاعى احۋالدى تالقىلادى. رەسەي مەن اقش زىمىرانعا قارسى نىسان سالۋعا بايلانىستى كەلiسسوزدەرiن انە-مiنە دەگەنشە اياقتاپ تا قالادى. دەمەك، ءار مەملەكەت ءوزiنiڭ ۇلتتىق مۇددەسiنە كەرەكتi ماسەلەلەردi دەربەس شەشۋگە ۇمتىلۋدا. ال بiزدiكi قاي "جالپاقشەشەيلiك"؟!

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button