جاڭالىقتار

ماسكۇنەمدىك پەن مەشەۋلىك

رەسەي بيلiگi حالقىنا ءتونiپ تۇرعان ۇلكەن قاۋiپتەن قورقادى. ولار قانشا جەردەن مويىنداعىسى كەلمەسە دە، اراقتان ۋلاناتىن ورىستاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. تiپتi ادامداردى iشiمدiككە تاۋەلدiلiكتەن قۇتقارۋدىڭ جولىن قاراستىرعان رەسەي ۇكiمەتi ايىقتىرعىش مەكەمەلەرiن جاۋىپ تاستاۋعا دەيiن بارعان.

بىراق ودان وزگەرگەن دانەڭە جوق سياقتى. كەرىسىنشە، مۇندا جۇمىسسىزدارعا قاراعاندا، ماسكۇنەمدەردىڭ سانى كوبەيىپ كەتكەن. رەسمي دەرەككە سەنسەك، رەسەيدىڭ 2,2 ملن. حالقى ىشىمدىككە تاۋەلدى. ال شىن مانىندە، مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بۇل كورسەتكىشتى بەس-التى ەسەگە كوبەيتكەندە عانا ناقتى سانىنا قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىن ايتادى. بۇعان قاراعاندا، رەسەيدىڭ ءاربىر ون ءۇشىنشى ازاماتىن – ماسكۇنەم دەۋگە كەلەدى. جەرگىلىكتى ماماندار ايىقتىرعىش مەكەمەلەرىن جابۋ ءسپيرتتى ىشىمدىككە جانى قۇمارلاردىڭ جولىن كەسپەيتىنىن ايتىپ، دابىل قاعۋدا. ماسەلەن ەۋروپا ەلدەرى ىشىمدىككە قارسى كۇرەستى ايىق­تىرعىش ورىندارىن جاپپاي تۇردە كەڭەيتۋ ارقىلى جۇرگىزىپ جاتقان كورىنەدى. ماسەلەنى ايىقتىرعىش مەكەمەلەرىن جابۋ ارقىلى شەشەم دەگەن رەسەي قازىردىڭ وزىندە تىعىرىققا تىرەلىپ وتىر. ماسكۇنەمدىك بيلەگەن ورىس قوعامى كۇن ساناپ مەشەۋلىكتىڭ شىڭىراۋىنا قۇلدىراپ بارا جاتقانى بايقالادى.

جاڭا ءتارتىپ بويىنشا، بۇدان بىلاي كو­­شەدە ماس كۇيىندە جاتقان ىشكىشتەردى قاداعالاۋ پوليتسيا مەن مەديتسينا قىز­مەت­كەرلەرىنە تاپسىرىلدى. بۇرىن دەرەۋ ايىق­تىر­عىش ورىندارىنا جەتكىزىلىپ، ءوزىنىڭ «سىبا­عا­سىن» الاتىن ولار ەندى كوشەنى پانالاپ جۇرە بەرمەك. ال دارىگەرلەر جاڭا تالاپقا ءمۇل­دەم كەلىسكىسى كەلمەيدى. «بىزدە ونسىز دا جە­دەل-جاردەم كولىگى جەتكىلىكسىز. ەندى ءبىزدىڭ كوشە­دەگى القاشتاردى جيناپ ءجۇرۋىمىز قالدى ما؟! ءبىز كومەك بەرەمىز دەپ قۇراق ۇشىپ جۇرگەندە، ولار نە تەرەزەمىزدى شاعادى، نە ەسىگىمىزدى مايىستىرادى. ولاردى اۋرۋحاناعا اكەلەمىز. مۇندا ونسىز دا ورىن جەتىسپەيدى. سوندىقتان دا ولاردى ارنايى مەكەمەگە اپارۋ كەرەك»، – دەيدى اشىنعان دارىگەرلەر. بۇنىمەن قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى دە ءسوزسىز كەلىسۋدە. رەسمي دەرەك رەسەيدەگى ءاربىر بەسىنشى قىلمىستىق وقيعا ىشىمدىك ىشكەن ادامنىڭ قولىمەن جاسالاتىنىن راستايدى. قولىنا پىشاق نە بالتا الا جۇگىرەتىن ءاربىر ەكىنشى قىلمىسكەر ىشىمدىك ىشكەن بولىپ شىعادى.

ەجەلدەن ورىس قوعامىنىڭ ماسكۇنەم­دىك­پەن اتاعى الەمگە جايىلعان. پەتر ءى پاتشانىڭ ءوزى اراقتىڭ كەسىرىنەن ۋلانىپ ءولدى دەلىنەدى كەي­بىر دەرەكتەردە. ودان بولەك، نەبىر جاقسى مەن جايساڭدار ءومىرىنىڭ سوڭىندا ىشىمدىككە سالىنىپ، جالعاننان باز كەشىپ وتكەنى بەلگىلى. مىنە، سول زاماننان بەرى الىپ يمپەريا ماس­كۇ­نەمدىكپەن كۇرەستى ءبىر توقتاتقان ەمەس. بىراق ناتيجە جوقتىڭ قاسى.

شىن مانىندە، گورباچەۆ باتا بەرگەن قايتا قۇرۋ نەدەن باستالدى؟ اشىعىن ايتساق، بۇل ىشىمدىككە قارسى كۇرەستەن تۋىنداعان ەدى. ال حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى اراقتىڭ كە­زە­گىن­دە ساعاتتاپ تۇرا باستاعاننان-اق، ونى الىپ­سا­تاردىڭ قولىنان اناعۇرلىم قىمباتقا ساتىپ الا باستاعاننان-اق ول شارۋانى قولعا العان گورباچەۆقا، سول ارقىلى قايتا قۇرۋعا ىشتەي قارسى شىعا باستادى. ارينە، ماسكۇنەمدىكپەن كۇرەسۋ قاجەت. بىراق ول جۇمىستى ناقتى جاعدايمەن ەسەپتەسىپ، رەاليستىك تۇرعىدان جۇرگىزۋ كەرەك ەدى. مۇنى ەسەپكە الماعاندىقتان دا، سول كەزدە سپيرت­تى ىشىمدىكتەردى ساتۋدان بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىستىڭ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكى ەسەگە ازايىپ كەتۋى، سىرا ءوندىرىسىنىڭ ءتورت ەسە قۇلدىراۋى، ءجۇزىم پلانتاتسيالارىنىڭ جويىلۋى، ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ العاشقى بەلگىلەرى – اراق مافياسىنىڭ پايدا بولۋى، سپيرت كونترابانداسىنىڭ شىعۋى، بارىنەن دە بۇرىن حالىق بيلىكتىڭ جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەگەن باستامالاردىڭ بەرەكەسىزدىگىنەن ءتۇڭىلۋى – قايتا قۇرۋدىڭ باستاپقى بەلەستە-اق سۇرىنۋىنە سوقتىردى. سوعان قاراعاندا، بۇل كۇرەس جەمىسىن بەرمەگەن سياقتى.

ءبىزدىڭ دە ماقتاناتىن جەرىمىز جوق. ەلى­مىزدە ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ سانى ازاي­عا­نىمەن، كەرىسىنشە ىشىمدىككە جانى اۋەس جان­داردىڭ سانى ارتىپ بارادى. 2011 جىلعا دەيىن «جىندى سۋدى» پايدالانۋ مولشەرى جان باسىنا شاققاندا 12 ليترگە جەتىپتى. ناق­تىلاي ايتساق، ىشپەسە تۇرا المايتىندار، ياعني ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇراتىندار 304 108 ادامعا جەتىپتى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اقپارى بويىنشا، ەلىمىزدە ىشىمدىككە قۇمار 126 مىڭعا جۋىق ادام رەسمي ەسەپكە الىنعان. ال سوڭعى ءۇش جىلدا اراقتىڭ كەسىرىنەن 55962 ءورت وقيعاسى تىركەلىپ، ودان 1138 ادام كوز جۇمىپتى. التى جىلدا ەل اۋماعىندا 4833 جول-كولىك اپاتى بولىپ، ودان 977 ادام قازا تاۋىپ، 7027 ادام جاراقاتتانعان. مىنە ءبىر عانا «اششى سۋدىڭ» كەسىرى قانشاما جاننىڭ كوز جاسىنا اينالىپ وتىر.

سوناۋ 1838 جىلى اقش-تا دا ەل تاري­حىن­دا ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالاتىن زاڭ قابىلداندى. ءتىپتى ۆاشينگتون ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى انن سترەيگسنۋز 700 سابيگە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ءبىر شىنى سىرا انا قۇرساعىنداعى بالانىڭ ميىنا اسەرىن تيگىزەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ال فرانتسۋز جازۋشىسى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ: «قارتايعاندا دا حاي­ۋان سۇيكىمدى كەيپىن ساقتايدى. ال ادام جا­راتىلعان قاسيەتتى توپىراق نەلىكتەن وسىن­شا­ما بىلعانىشقا اينالدى؟»، – دەپ اڭ-تاڭ قال­عانى ءمالىم. راسىندا، تۋمىسىنان كۇنادان پاك، تازا بولىپ جاراتىلعان پەندە نەلىكتەن اششى اراق پەن ەسىرتكىنىڭ قۇلىنا اينالدى؟ ادامزاتتى تەك جاقسىلىققا ۇندەپ، زياندى ءنار­سەدەن ساقتانۋعا شاقىراتىن يسلام ءدى­نىن­دە انىق ايتىلعانداي: «ىشكىلىك (ياعني، ادام بالاسىن اقىل-ەسىنەن ايىراتىن نارسە) ءبۇ­كىل جاماندىقتىڭ كوزى» ەكەنىن نەگە ەستەن شى­عا­را­مىز؟

دينارا مىڭجاسارقىزى

Back to top button