Jañalıqtar

«AQ JOL» GAZETIN AQTARSAQ…

Tayauda Oñtüstik Qazaqstan oblıstıq Sayasi quğın-sürgin qwrbandarı mwrajayınıñ (direktorı Hanbibi Esenqaraeva) dayındauımen 1920 jıldarı Taşkentte apta sayın 3 ret jarıq körip twrğan «Aq jol» gazeti materialdarınıñ köptomdıq jinağınıñ alğaşqı eki tomı jarıq kördi. Al «Aq jol» qanday gazet edi? Onı kimder şığardı? Qanday materialdar basıldı? Bwl gazettiñ soñğı tağdırı qalay ayaqtaldı? Tömendegi maqala osığan jauap aytadı.

Türkistandağı wlttıq elitanıñ bastamaşılığımen 1920-25 jj. TKP OK jäne Türkatkomnıñ baspasöz organı retinde jarıq körgen «Aq jol» gazetine S.Qojanov, S.Ospanov, N.Töreqwlov, S.Asfendiyarov, M.Dulatov, I.Toqtıbaev, Q.Kületov, M.Qayıpnazarwlı, S.Säduaqasov, J.Arıstanov, Ö.Twrmanjanov siyaqtı azamattar biri basşı, biri qosşı bolıp, basşılıq jasadı. Bwl atalğan azamattardıñ bäri derlik alaştıq ideyanıñ tuın kötergen wlttıq elitanıñ körnekti ökilderi bolatın. Olar özderiniñ wlttıq twtastıqtı wlıqtağan sayasi közqarastarı, dästürli mädeni-ruhani qwndılıqtardan bas­tau alğan qazirgi zamanğı ilgerişil dünietanımı boyınşa keñestik bilik jasaqtağan partiyalıq-memlekettik nomenklaturanıñ ölşemine sıymaytın edi. Olardıñ qazaqı ruhtı bo­yına siñirip, jaña qoğamda wlttıq qwndılıqtardı taptıq qwndılıqtardan joğarı qoyğan bağıt-bağdarı gazettiñ sayasi-ideya­lıq mazmwnın ayqındadı. Al Ahmet Baytwrsınov, Näzir Tö­reqwlov, Ğazımbek Birimjanov, Halel Dos­mwhamedov, Jüsipbek Aymauıtov, Mağjan Jwmabaev, Qoşke Kemeñgerwlı, Mwhtar Äuezov, Qaljan jäne Äuelbek Qoñıratbaevtar, Beysenbay Kenjebaev, Teljan Şonanwlı, Äljan Bayğwrin, Abdolla Baytasov, Qajım Basımov, Şamğali Sarıbaev, Biläl Süleev, Esim Bayğasqin, Säduaqas Baymahanov, Mäşhür Jüsiptiñ balası Ämin Jüsipov, Jüsipbek Arıs­tanov siyaqtı köptegen wltjandı qalamgerlerdiñ twraqtı avtor bolıp qatısuı da gazettiñ wlttıq özegin nığayta tüskeni belgili. Gazet şın mä­ninde Türkistandağı alaştıq ülgidegi wlttıq elitanı toptastıruşı ideyalıq ortalıqqa aynaldı. Osı gazet arqılı körnekti qayratkerlerdiñ kötergen wlttıq ideyaları Türkistandağı qalıñ qazaq bwqarasına jol tartıp, qoldau tauıp jattı.

Türkistanda «Aq jol» gazetiniñ halıqqa keñinen tanımal boluı onıñ «Qazaq» gazetiniñ wlttıq bağıttağı ideyalıq dästürin jalğastıruına baylanıstı dep bilemiz. M.Äuezov 1923 jılı 4 aqpanda «Aq jol» gazetinde «Qazaqtıñ eñkeygen käri, eñbektegen jasına tügelimen oy tüsirip, ölim wyqısınan oyatıp, jansız denesine qan jügirtip, küzgi tañnıñ salqın jelindey şirıqtırğan, etek-jeñin jiğızğan «Qazaq» gazeti bolatın» – dep bergen bağasın osı izgi dästürlerdi keñestik bilik jağdayında jalğastırğan «Aq jol» gazetine de qatıstı aytuğa bolar edi. Tört jıldan astam şığıp twrğan gazet taralımınıñ joğarı boluı onıñ tiliniñ jatıqtığımen ğana emes, gazet betinde kötergen mäseleleriniñ wlttıq müddeni wlıqtağan ötkirliginen, halıqtıñ köñilindegini aytuınan edi.

Keñes qoğamındağı partiyalıq ädebiette memlekettik biliktiñ jo­ğarı eşelonındağı wlttıq basqaru elitasınıñ qızmetine sıñarjaq bağalar berilgen. Äytse de, ol bağalardıñ arasında aqiqatqa säule tüsiretin twjırımdar da kezdesedi. Aytalıq, «Hodjanovtar negizinen «Aq jol» gazetiniñ töñiregine toptasıp, onda özderiniñ wltşıl-uklonistik közqarastarın jarnamaladı», – dep topşıldıqqa wltşıldıq ideyalardıñ negiz bolğanına nazar audaradı. «Aq jol» gazetine qatıstı Stalinniñ belgili hatınıñ ıqpalımen jasalğan bwl partiyalıq twjırım wlttıq elitanıñ qızmetine berilgen sayasi bağanıñ özegine aynaldı. Osılayşa «Aq jol» gazetine keñestik qoğam tarihşıları birjaqtı bağa berip, biliktiñ ideologiyası mäseleni wzaq jıldar boyı jabıq taqırıpqa aynaldırdı.

Tarihşı retinde T.Rısqwlov qazaq basılımdarına mınaday bağa beredi: «kladet naçalo oformleniyu literaturnogo kazahskogo yazıka, oçistki kazahskoy literaturı i yazıka ot vseh postoronnıh nasloeniy i t.d.», vıs­tupaet protiv panislamistskogo uklona». T.Rısqwlovtıñ keyinnen wlttıq basılımdarğa bergen bwl bağasın özgertuin D.Amanjolova tarih ğılımında stalindik közqarastıñ ornığuınan tuındağan şarasız äreket dep bağalaydı. Ärine, T. Rısqwlovtıñ bwl äreketinde atalğan faktor bastı röl atqarğanımen «Aq jol» gazetine qatıstı onıñ wstanımı kommunistik ideyağa negizdelgen sayasi közqarasınıñ ıqpalınan tuğandığına köz jetkizedi.

«Aq jol» gazetiniñ wltşıldıq bağıtın ayıptap, öziniñ sayasi küresiniñ däleli retinde paydalanuğa Älibi Jangeldinniñ jol salıp bergendigi de tarihi däyek. Osığan baylanıs­tı D.Amanjolova mınaday derekti wsınadı: «Dlya takih je vernıh lenincev-stalincev i davnih vragov Alaş, kak A.Djangil'din, sam fakt uçastie v demokratiçeskoy nacional'noy peçati nebol'şevistskogo napravleniya slujil vernım dokazatel'stvom kontrrevolyucionnosti, o çem on donosil V.I.Leninu v aprele 1921 g., kasayas' biografii N.Tyurekulova i S.Hodjanova – rukovoditeley Sovetskogo Turkestana».

Al T.Ismağambetovtiñ twjırımı boyınşa «Ayqap» pen «Qazaq» ga­zetteriniñ arasındağı «ötkir pikir­talastıñ» barısında «Ayqap» jur­nalınıñ barınşa radikaldı, sın közqarası men «Qazaq» gazeti redak­ciyasınıñ köşpeli jäne jartılay köşpeli şaruaşılıq ukladın birtindep qayta qwruğa negizdelgen barınşa wstamdı közqarasınıñ arasındağı ayırmaşılıq ayqındala tüsken. «Ayqaptıñ» radikalizmı onıñ redaktorı jäne şığaruşısı M.Seralinniñ otırıqşılandırudı jersiz jäne jeri az qazaqtarğa jer bölip beru arqılı şeşu mäselesin quattağan wlt ziyalıları ökilderin qoldağan poziciyasınan tuındağan. Qoğamdıq ömirdiñ mäselelerin şeşudiñ osı radikaldı jäne evolyuciyalıq jolı keyinnen Reseydegi 1918-1920 j.j. qazaq intelligenciyasınıñ arasındağı jäne 20-jıldardağı qazaq kommunisteriniñ arasındağı kürestegi sayasi mejelenudiñ negizine aynaldı. Bwl twjırımdı wlttıq intelligenciyanıñ sayasi mejelenuiniñ bir ğana, onda da qosalqı sipattağı mısalı retinde qarastırğan jön siyaqtı. Äytse de, ol mısal wlt ziyalılarınıñ qarama-qarsı lager'lerge toptasıp, totalitarlıq bilik jağdayında ayausız tartısqa tüsuiniñ bastapqı tetikterin ayqındauğa qızmet ete aladı. «Ayqap» pen «Qazaq» basılımdarı töñiregine toptasqan wlt ziyalılarınıñ közqarası qazaq eliniñ bolaşağın ayqındaytın täsilderdi tañdauda ekige jarılğan bolsa, keñestik bilik nığayğan sayın wlttıq müdde taptıq müddege oyısa berdi. Onıñ mäni, wlttıñ özin qanauşı men qanaluşığa bölgen keñes qoğamınıñ sayasi twğırnamasınan tuındağan edi. «Baqıttı qoğamda ömir süruge tek jarlı-jaqıbaylar ğana qwqılı, jaña qoğamda «qanauşılarğa» orın joq. Mine, osı qağida wlt ziyalılarınıñ qazaq qoğamın jañalau­dağı közqaras ayırmaşılığın tereñ jarğa aynaldırdı. Onıñ üstine «socializm damığan sayın tap küresi küşeye tüsedi» degen stalindik tezis qazaq qoğamında wlt ziyalılarınıñ arasındağı sayasi tartısta barınşa ayausız sipat aldı. Qazirgi tarihi tanımda bası aşılıp, ayqındaluı tiis twjırım osı.

Osılayşa Alaş qozğalısınıñ ke­ñes­tik tarihnamasında «Aq jol» gazeti keñestik bilikke tar­tıl­ğan wlt ziyalıların alaştıq qay­rat­kerlermen baylanıs­tıra otırıp, wltşıldıqqa ayıptaudıñ bastı dälelderiniñ birine aynaldı. I.Stalinniñ «Aq jol» gazeti turalı» hatı alaşordaşılardıñ qızmetine bağa berude totalitarlıq biliktiñ sayasi wstanımdarın ornıqtırdı. Hatta negizdelgen wstanımdar Alaş qozğalısı tarihnamasınıñ teoriyalıq-ädisnamalıq negizin salıp berdi.

Osığan baylanıstı 1937-1938 jj. ülken terrorğa deyingi kezeñdegi Alaş qozğalısı tarihnamasında wlt ziyalıları M.Ataniyazov, Ä.Baydildin, O.Isaev, İ.Qabılov, Ğ.Toğjanov, Ş.Toqjigitov, Ä.Jankeldin, S.Seyfullin, T.Rıs­qwlov, H.Gabilullin, A.Kenjin jäne t.b. eñbekteri men merzimdik basılımdarda jariyalanğan maqalalarınıñ bäri birdey stalindik tärtiptiñ sayasi qısımınan yaki arnayı tapsırıspen jazıldı dep üzildi-kesildi twjırım jasau asığıstıq bolar edi. Atalğan avtorlardıñ köpşiligi qazaq qoğamınıñ bolaşağın kommunistik mwrattarmen baylanıstırğan, taptıq-partiyalıq senimdegi ziyalılardıñ ökilderi edi. Olardıñ arasında taptıq közqaraspen jazılğan, teoriyalıq dayındığı joğarı eñbektermen birge, osı küresti jeleu etip mansapqwmarlıq maqsatpen nemese jeke azamattıq qatınastarı boyınşa ese qaytarudı közdegen eñbekter de bar ekendigi belgili. Demek, tarihnamalıq, derektanulıq taldaudı qajet etetin bwl derekter Alaş qozğalısınıñ şınayı bolmısın qalpına keltiruge septigi tiedi. Al I.Goloşekin bastağan A.K.Bogaçev, S.Braynin, O.Isaev, I.Timofeev, S.Meşeryakov, Ğ.Toğjanov jäne t.b. partiyalıq nomenklatura ökilderiniñ maqalaları men eñbekteri tarihi tanımda I.Stalin hatınan keyingi Alaş qozğalısı turalı wstanımdı ornıqtıruğa jäne onan äri nasihattauğa qızmet etkeni belgili.

Osı kezge deyin «Qazaq» gazetiniñ, «Şolpan» jurnalınıñ materialdarı jeke jinaq bolıp basılıp şıqtı. Endigi kezekte «Aq jol» gazeti öziniñ izaşarı siyaqtı twtas derekközi retinde jan-jaqtı ğılımi tanımnıñ nısanına aynalıp otır. Bwnday kenjeliktiñ sırı, äste de gazettiñ elimizdiñ mä­deni tarihındağı röliniñ, atqarğan qızmetiniñ tömendiginen emes. Keybir zertteuşilerdiñ zertteu taqırıbına say basılım betterinen naqtı derekter tauıp, oğan derektik taldau jasağan ğılımi izdenisteri bar. Biraq ol äreketter osınday auqımdı mwranı igeru üşin tım jetkiliksiz bolıp kelgen edi.

«Aq joldıñ» qazaq qoğamındağı atqarğan qızmeti men alar ornına alğaşqılardıñ biri bolıp nazar audarğan akademik S.Qasqabasov bılay deydi: «tarihımızdıñ osınau qaralı betterinde I. Stalinniñ «Aq jol» gazeti turalı hatınıñ el işinde zobalañ tuğızğan süreñsiz röli äli de naqtı ayqındala qoyğan joq. Mwnı tereñ zertteu osı hattıñ auır saldarına ğılımi bağa beru tarihşılarımızdıñ ülesi». Ğalımnıñ wsınısın quattay otırıp, mäselege barınşa ayqındıq beru üşin I. Stalin hatınıñ saldarın emes, eñ aldımen onıñ jazılu sebebin anıqtaudıñ ğılımi mañızdılığın ayta ketkenimiz orındı bolar.

«Qazaq» gazeti 1918 jıldıñ 16 qırküyeginde eñ soñğı 265 sanınan soñ, şığuın toqtattı. Onıñ köp sebepteriniñ eñ bastısı keñestik biliktiñ qısımı bolğandığı belgili. Al 1920 j. 18 säuirden bastap jarıq körip, 7 jeltoqsannan bastap, «Aq jol» atımen şığa bastağan gazet «Qazaq» kötergen alaştıq ideyanıñ jığılğan tuın ilip äketkendey edi. Türkistan kommunistik partiyasınıñ Ortalıq Komiteti Atqaru byurosı halıqpen jürgizetin ideologiyalıq jwmıstar keşeniniñ biri retinde 1920 j. 19 qazandağı mäjilisinde «Qırğız gazeti turalı» mäsele qarap, TKP OK men TürkOAK organı retinde «Aq jol» gazetin şığaruğa; gazetti aptasına kem degende 2 ret jartı bas­pa tabaq köleminde 12 mıñ danamen şığaruğa şeşim qabıldap, jauaptı redaktorlıqqa Swltanbek Qojanovtı, jauaptı hatşılıqqa Mirjaqıp Dulatovtı tağayındaydı. Gazettiñ alğaşqı sanı 1920 j. 7 jeltoqsanında jarıq kördi. Osı kezde redakciya qwramında Isa Toqtıbaev, Hasan Aliev, Abdulla Baytasov, Qoñırqoja Qojıqov, Hadi Ilaev, Ğabit Alparov qızmet istegen gazettiñ alğaşqı sanına jauaptı redaktor Isa Toqtıbaev qol qoyğan. S.Qojanovtıñ respublika kölemindegi qoğamdıq-sayasi procesterge belsene aralasqan qızmeti onıñ gazet redaktorlığımen tikeley aynalısuına mümkindik bermegeni bayqaladı. Osı jerde ayta ketetin bir mäsele – «Aq jol» gazetiniñ izaşarı jöninde. 1920 j. säuirinde Taşkentte TürkOAK pen Türkistan maydanı sayasi böliminiñ atınan aptasına eki ret şığarılatın «Jaña Öris» gazeti jarıq köre bastağan. 1920 j. 27 şildege deyin 14 sanı jarıq körgen «Jaña Öris» negizinde jaña sapadağı gazet şığaru qajettigi tuğan. Soğan baylanıstı TKP OK hatşısı N. Töreqwlov mäselege basa män beredi.

«Aq joldıñ» jarıq köruine tikeley bastamaşıl bolğan Näzir Töreqwlov TKP OK jauaptı hatşısı retinde uaqıt talabına say batıl äreket jasağan. Türkistan köpwlttı respub­lika bolıp qalıptastı. Sodan da onıñ qwramındağı Jetisu, Sırdariya oblıstarı, respublikanıñ özge aymaqtarındağı qazaqtar üşin de qazaq tilinde respublikalıq bilik organdarınıñ resmi gazetin şığaru ülken qajettilikke aynalğan bolatın.

Osığan baylanıstı N.Töre­qw­lovtıñ gazetti şığaruğa tikeley bastamaşıl bolğandığın ayğaqtaytın mınaday derekke nazar audaruğa boladı. S.Seyfullin 1937 j. respublika partiya wyımınıñ basşısı L. Mirzoyanğa jazğan hatında bılay deydi: «V 1920 g. v g. Moskve vo vremya Vİİİ s'ezda Sovetov RSFSR ya s odnim tovarişem zahodil v nomer t. Djangil'dina. U nego sideli tt. Rıskulov, Turyakulov i eşe kto-to. Turyakulov kak raz hvastalsya, çto on «organizoval» v g.Taşkente, v togdaşney Turkestanskoy ASS Respub­like, kazahskuyu gazetu pod nazvaniem «Ak jol» («Belaya doroga»), çto «gazetoy etoy rukovodit priglaşennıy im izvestnıy, avtoritetnıy (ego vırajenie) pisatel' Miryakup Dulatov». Kogda on so smakovaniem proiznes eto, ya tut je so smehom vstavil: «I nazvanie gazetı belogvardeyskoe, i «avtoritetneyşiy» pisatel' Dulatov belogvardeyskiy!» Rıskulov zasmeyalsya, a Turyakulov pobagrovel». Bwl derekten wlttıq elita ökilderiniñ jeke bas arazdığınıñ emes sayasi-ideyalıq közqarastarınıñ qaqtığısın köremiz.

«Aq jol» – keñes ökimetiniñ ezilgen wlttarğa teñdik pen bostandıq beruge uäde etken sayasi mälimdemesinen bwrın jaña qoğamdıq tärtipte wlt müddesin qorğağan wlttıq elitanıñ sayasi erkiniñ jemisi bolatın. Osı twrğıda qarastırğanda wlttıq-demo­kratiyalıq jäne taptıq-partiyalıq sayasi qwndılıqtardı wlıqtauı boyınşa jikke bölingen eki jaqtıñ müddesi toqaylasqanday bolğanımen, olardıñ qarım-qatınasında jaqındasudan bwrın keyin ayausız sayasi tartısqa wlasqan jatırqauşılıq äreketter basım tüsip jattı.

Eki gazettiñ jarıq körgen uaqıtı men qoğamdıq ortasın salıstırar bolsaq, «Aq jol» gazeti jaña jağdayda wlttıq sayasi oydı sapalıq jaña deñgeyge kötere aldı. Öytkeni «Qazaq» gazetinde köterilgen ideyalar «Aq joldıñ» qızmetinde bol'şeviktik bilik nığayğan keñestik qoğamnıñ naqtı ömir şındığımen betpe-bet kelip, is jüzinde sınnan ötip jattı. Otarlıq biliktiñ ezgisinen wlttıq müddeni qorğap, sayasi küres maydanına şıqqan «Qazaq» gazetimen salıstırğanda «Aq joldıñ» jağdayı bir jağınan jeñil, ekinşi jağınan kürdeli boldı. Jeñil bolatını, gazet respublikadağı sayasi bilik pen ökimettiñ resmi organı bolğandıqtan onıñ materialdıq-tehnikalıq jaraqtanuı birşama joğarı bolğanı ras. Onıñ özi de baspasöz töñiregindegi wltjandı azamattardıñ janqiyarlıq eñbeginiñ nätijesi.

Gazet jağdayınıñ kürdeliligi Türkistandağı qalıptasqan sayasi ahualdıñ qarama-qayşılıqtı sipatınan tuındadı. Ölkede öz sayasi qarsılastarın türli joldarmen ığıstırğan bol'şevikter jeke dara bilikke qol jetkizdi. Wlttıq elitanıñ sayasi küresinde basımdıqqa ie bolğan türkilik, mwsılmandıq, türkistandıq birlik ideyaları bözdey setinep, etnosayasi müddege qaray oyısa berdi. Keñestik bilikpen kelisimge kele almağan wlttıq küşterdiñ basım böligi basmaşılıq qozğalısqa bet bwrsa, Türkistan wlttıq elitasınıñ Mwstafa Şoqay bastağan ürkerdey tobı sayasi mwğajırlıq jağdayda kommunistik bilikke qarsı bitispes küres bastadı. Al jañadan qalıptasıp kele jatqan parityalıq nomenklaturanıñ wlttıq kadrları sayasi ärekette taptıq, internacionaldıq talaptardı batıl qoya bastadı da otarlıqqa qarsı birlikti taptıq tözimsizdikpen almastırdı. Mine, osı sayasi procesterdiñ bärine de «Aq jol» gazeti ün qosıp, solardıñ arasınan wlttıq maqsat pen mwrattı qalıñ bwqarağa jetkizip otırdı. Osınday kürdeli sayasi ahualda qiınnan jol tauıp, halıqtıñ ülken swranısına ie bolğan «Aq jol» gazeti ölkedegi alaştıq elitanıñ qoldauına süyenip, keñ tarauğa mümkindik aldı. Äytse de, gazet üşin bwnday qolaylı jağday tım wzaqqa sozılğan joq.

«Aq jol» gazetiniñ taraluı negizinen Türkistan respublikasınıñ aumağın qamtığanımen ol işinara Qazaq avtonomiyalıq respublikasına da taralğan. Tipti, onıñ astırtın joldarmen şet elge de taralğandığın M.Şoqaydıñ eñbekteri arqılı bile bastadıq. Respublikalıq basşılıq bekitken 12 mıñ dana gazet tirajı sol kezeñ üşin az emes edi. Degenmen swranısqa say gazettiñ tirajı ünemi ösip otırğan. Aytalıq, «Aq joldıñ» 1923 j 15 jeltoqsan küngi sanı 21690 danamen taradı. Qarjılıq, tehnikalıq, wyımdıq sebepterge baylanıstı gazettiñ tirajı qwldırağan kezder de bolğan. D.Mahat mwrağattıq qwjattarğa süyenip, 1925 j. küzinde «Aq jol» gazetiniñ tirajı 3 mıñ danağa deyin tömendegenin jazadı jäne onıñ sebepterin bılay belgileydi: «Ol birinşiden, bwrınğı «Aq joldağı» täjirbieli tilşi-mamandar wstanğan sayasi bağıtına oray redakciyalıq jwmıstan ketirilgennen keyingi kezdegi gazettiñ mazmwn men til jağınan kemşilikteri boldı. Ekinşiden, sipatı jağınan bwqaralıq şarua basılımı jäne Sırdariya Gubkomı men Gubatkomı organı bolıp qayta qwrılğannan keyingi kezeñdegi oqırmandar sanı kürt tömendedi. Üşinşiden, tehnikalıq sapasına baylanıstı. Taşkentte gazet jaqsı sapalı aq qağazda, ülken kölemdi, jaña qarippen şıqtı. Şımkentte kelgennen keyin gazet sapası naşar qağazda, kölemi şağın jäne bas ärpi joq, bir kelki qarippen basıldı». Bwl atalğan sebeptermen kelise otırıp, öz tarapımızdan qosarımız, gazet qwrılğan kezde qazaq tildi ziyalı qauımğa arnalğandıqtan onda jariyalanğan materialdardıñ ädebi, mädeni deñgeyi joğarı boldı. Al partiyalıq bilik baspasözge qatañ baqılau ornata bastağanda gazet mazmwnı wltjandı sipatınan ayırılıp, qasan resmi qalıpqa tüsti. Onıñ üstine Respublikalıq märtebesinen ayrılğan gazetke Qazaq avtonomiyalı respublikası joğarğı biligi tarapınan eşqanday köñil bölinbedi. Osı jağdaylar da I. Stalinniñ «tün wyqısın» bwzğan «Aq joldıñ» bwrınğı ataq-dañqınan ayırılıp, jabıluına alıp keldi.

Hazretäli TWRSWN,

tarih ğılımdarınıñ doktorı

Back to top button