كوپتەن كۇتكەن مەترو

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنiنشi جىلدارىنىڭ باسىندا جەر ءجانناتى جەتiسۋ جەرiنەن ورىن تەپكەن اسەم قالا الماتى حالقىنىڭ سانى ميلليونعا جەتكەن. ول كەزدە الماتى رەسپۋبليكا استاناسى ەدi. ال رەسپۋبليكا ماسكەۋگە تاۋەلدi. سسسر مينيسترلەر سوۆەتiنiڭ حالىق سانى ميلليوننان اسقان قالالارعا مەترو سالۋ جونiندە ارنايى قاۋلىسى بولاتىن. سوعان بايلانىستى الماتىعا مەترو سالۋ «گوسپلان» جوسپارىنا ەندiرiلدi. بۇل iس سەكسەنiنشi جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا قولعا الىنعان ەدi. رەسەيدiڭ نوۆوسiبiر قالاسىنان بەس جۇزگە جۋىق ماماندار كەلiپ، مەترو قۇرىلىسىن انە-مiنە باستايمىز دەپ وتىرعاندا م.س.گورباچەۆ سسسر-دiڭ بيلiك باسىنا كەلiپ، قايتا قۇرۋ ساياسي باعدارلاماسىن ومiرگە ەندiردi. سونىڭ سالدارىنان سسسر-دiڭ قارجىلىق الەۋەتi مۇلدەم تومەندەپ كەتتi. قالىپتاسقان جوسپارلى ەكونوميكاعا دا كوپ كەرi اسەرiن تيگiزiپ، وداقتاعى جوسپارعا ەنگەن iرi قۇرىلىستارعا قارجى بولiنبەي قالدى. سولاردىڭ بiرi الماتى مەتروسىنىڭ قۇرىلىسى ەدi. 1988 جىلى 7 قىركۇيەكتە فۋرمانوۆ جانە «وكتيابردiڭ 50 جىلدىعى» اتىنداعى كوشەلەر قيىلىسىنان ەكسكاۆاتورشى رومسان توپاەۆ «وكتيابرسكايا» دەپ اتالىنعان بiرiنشi ستانسانىڭ جەر استى توپىراعىن قازا باستاعان. مەترو كسرو سالالىق مينيسترلiكتەر مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتiڭ ورتالىقتاندىرىلعان قاراجاتى ەسەبiنەن جۇرگiزiلiپ جاتتى. سودان كسرو تاراعان كەزدە مەترو قۇرىلىسى قاراجات تاپشىلىعىنا بايلانىستى توقتاتىلدى.

تاۋەلسiزدiكتiڭ العاشقى جىلدارى، ياعني توقسانىنشى جىلدار بەدەرiندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى از بولiنۋiنە بايلانىستى مەترو قۇرىلىسى بiر ءجۇرiپ، بiر تۇردى. بiرقاتار نىساندار جۇمىسى مۇلدەم توقتاتىلدى. تەك قالا استىنداعى ۇڭعىمالاردىڭ ۇستiڭگi قاباتى قۇلاپ كەتپەۋi ءۇشiن دوعالانعان قالقاندارمەن بەكiتiپ، قاۋiپسiزدiك شارالارىن جاسادى.

ورتالىق استاناعا قونىس اۋدارىپ، ەكونوميكامىز دامىپ، ەل ەتەك-جەڭiن جيعان سوڭ الماتى مەتروسى قايتا قولعا الىندى. اۋەلi شەت ەلدەردەن ءوز ۇلتتىق ماماندارىمىز وقۋ دايارلىقتان وتكiزiلدi. دامىعان ەلدەردەن جەر استى قازۋ جۇمىستارىنا ارنالعان يننوۆاتسيالىق تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالار ساتىپ الىندى. جۇمىسشىلار جەرگiلiكتi تۇرعىنداردان جاساقتالدى. سولاي وڭتۇستiك استانادا مەترو قۇرىلىسى قايتا باستالىپ تا كەتتi. جولاۋشىلار تاسىمالداۋىنىڭ العاشقى ەكi باعىتى تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ 20 جىلدىعىنا وراي پايدالانۋعا بەرiلمەكشi. بۇل – ەكi ميلليونعا جۋىق حالقى مەن بiرنەشە ءجۇز مىڭداعان قوناقتارى بار الماتى ءۇشiن ۇلكەن مەرەكەلiك تارتۋ. ەلiمiزدەگi تۇڭعىش مەترو.

ح ح ح

قازiرگi ۋاقىتتا الماتىعا مەترو نە ءۇشiن كەرەك؟ تەك قالا حالقىنىڭ سانى ەكi ميلليونعا جەتكەنi ءۇشiن بە؟ جوق! «كازگيدرومەت» اگەنتتiگiنiڭ باقىلاۋ ناتيجەلەرi بويىنشا قالا اۋا باسسەينiنiڭ لاستانۋى جاعىنان ەلiمiز قالالارىنىڭ iشiندە بiرiنشi ورىندا تۇر ەكەن. ال دۇنيەجۇزi بويىنشا العاشقى جيىرما قالانىڭ iشiنە ەنەدi. الەمنiڭ 20 ميلليوننان استام تۇرعىنى بار مەحيكو، 17 ميلليونعا جۋىق حالىق ءومiر سۇرەتiن تەگەران مەن شانحاي، 10 مەن 15 ميلليون ارالىعىندا تۇرعىندارى بار نيۋ-يورك، لوس-انجەلەس، لوندون، ىستامبۇل، توكيو جانە ماسكەۋ سەكiلدi قالالاردىڭ الدىندا تۇر. بۇل وتە جوعارى دەڭگەيدە دەگەن ءسوز.

ال اۋا باسسەينiنiڭ لاستانۋىنا نە سەبەپ؟ وعان ەڭ باستى سەبەپ – اۆتوكولiكتەر. قازiر قالا تۇرعىندارىندا 540 مىڭ جەڭiل ءارi جۇك كولiكتەرi بار. سونداي-اق قالاعا كۇن سايىن جان-جاقتاعى ەلدi مەكەندەردەن، وبلىستاردان 200-گە تاياۋ ءار الۋان اۆتوكولiكتەر كەلiپ، كەتiپ جاتادى. «كازگيدرومەت» پەن ەكولوگيا سالاسى قىزمەتكەرلەرiنiڭ دەرەكتەرiنە سۇيەنسەك، ءاربiر مىڭ اۆتوموبيلدەن كۇنiنە 3000 كگ. كومiرتەك وكسيتتەرi بولiنەدi. بۇل جانار-جاعار مايدىڭ تولىق جانباۋىنان پايدا بولادى. بۇلار جىل سايىن 280 ملن. توننا شاماسىندا كومiرتەك توتىعىن، 56 ملن. توننا كومiرسۋتەك، 28 ملن. توننا ازوت توتىعىن اۋاعا قوسادى. بۇل گازداردىڭ قۇرامىندا 200-دەن استام وتە كۇردەلi زاتتار قوسىندىلارى (اۋىر مەتالدار، ءتۇرلi گازدار – بەنزاپيرەن، الدەگيدتەر) بار. ولاردىڭ iشiندە زيانسىزدارى – ازوت، وتتەك، سۋتەك، سۋ بۋلارى. ال زياندىلارى – كومiرتەك، ازوت توتىعى، ەتيلەن، بەنزول، ەتان، مەتان، تولۋول، بەنزاپيرەن، كۇيە، كۇكiرتتi ءتۇتiن. بۇلار اۋامەن تىنىس الاتىن ادامدار مەن جان-جانۋارلارعا وتە زيان. تاڭەرتەڭ اۆتوموبيلدەردi قىزدىرعاندا جانە از جىلدامدىقپەن جۇرگەن كەزدە زياندى ەلەمەنتتەر اۋاعا تەز تارايدى. كەپتەلiستەردە تۇرىپ قالعاندارى كومiرسۋتەگi مەن كومiرتەك وكسيدi، ال جۇرگەن كەزدە ازوت وكسيدiن شىعارادى. ديزەلدi موتورلى ماشينالاردىڭ بەنزيندi پايدالاناتىن اۆتوكولiكتەرگە قاراعاندا زيانى كوپتەۋ. ويتكەنi ءتۇتiندi كوپ شىعارادى. جالپى اۋا باسسەينiنە كولiكتەردەن بولiنگەن گازداردىڭ قۇرامىندا 25-27 پايىز قورعاسىن بولاتىنى انىقتالعان جانە ونىڭ 40 پايىز ديامەترi 5 مكگ-گە دەيiن جەتەدi. اۋادا ۇزاق ۋاقىت ساقتالاتىنى، ادام اعزاسىنا تىنىس جولدارى ارقىلى تۇسەتiنi انىق. ەڭ باستىسى، ادامداردىڭ تىنىس الۋ جۇيەسiنiڭ بۇزىلۋىنا، وكپە اۋرۋىنا شالدىعۋىنا جانە ومiرگە كەمتار بوبەكتەردiڭ كەلiپ جاتۋىنا بiردەن بiر سەبەپشi بولۋدا. وسiمدiكتەر الەمi دە لاس اۋادان ارقالاي اۋرۋلارعا شالدىعىپ، جاپىراقتارى حيميالىق كۇيiككە ۇشىراۋدا. اسا سەزiمتال قۇس قارلىعاشتىڭ دا باياعىداي قالا ۇيلەرiنە ۇيا سالماعانىنا دا ون جىلدان اسىپ بارادى. مiنە، الماتىعا مەترو ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشiن كەرەك.

قالانىڭ اۋا باسسەينiن تازارتۋعا بولا ما؟

ەكولوگتار بولادى دەيدi. ولار مۇنى اۋادان الىپ ايتىپ وتىرعان جوق. الەمدەگi iرi قالالاردىڭ تاجiريبەسiنەن، ناقتى جاعدايدان الىپ وتىر. «ماسەلەن شانحايدى الايىق، – دەيدi ولار. – وتكەن توقسانىنشى جىلدارى قالا ورتاسىنداعى اعىپ جاتقان سۋچجوۋ وزەنi «ء;ولi وزەنگە» اينالعان ەدi. جاعاسىنداعى قوقىستاردان كوز اشا الماي كەلگەن تۇرعىندار ونى «شانحايدىڭ سورى» دەپ اتاپ كەتكەن بولاتىن. قالا تۇرعىندارى كۇن سايىن قورشاعان ورتاعا 10 مىڭ توننا قوقىس توكسە، 700-دەي وندiرiستiك كاسiپورىن قالدىقتارى شانحايدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ادام ايتقىسىز كۇيگە تۇسiرگەن. شانحايلىقتار بۇدان ءارi توزۋگە بولمايتىنىن سەزiپ، قالانى قوقىستان تازارتۋ جۇمىستارىن جۇرگiزەدi. تەك قوقىستان تازارتىپ قانا قويماي الەمدەگi ەڭ تازا قالالار قاتارىنا قوسۋعا بەلسەنە كiرiسكەن. كوشەلەردەگi، وزەن بويىنداعى لاس قوقىستاردى شىعارىپ، ەسكi ۇيلەردi قۇلاتىپ، ۇلكەن الاڭدار جاساپ، جاسىل جەلەكتi تالدار وتىرعىزىپ، الاڭداردىڭ ءبارiن كوگالداندىرادى. سول جاسىل-جەلەك قالا كولەمiنiڭ 35 پايىزىن قۇراعان. بۇل قالا تۇرعىندارىنىڭ اربiرiنە 9،2 شارشى مەتردەن كەلسە كەرەك. بارلىق اۆتوكولiكتەردi جانار-جاعار مايدان تازا جاناتىن گازعا كوشiرگەن. ءوندiرiس ورىندارىنا باقىلاۋدى كۇشەيتiپ، قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگiزەتiن لاس قالدىقتاردى قالا ماڭىنا تاستاعاندارىن بايقاپ قالسا بولدى، وزدەرiنە قايتا تازالاتىپ قانا قويماي وتە كوپ مولشەردە ايىپ سالعان ەكەن. قالا باسشىلىعى بۇل يگi iستەرگە بiرنەشە ميلليارد دوللار جۇمساپتى. ويتكەنi ادام دەنساۋلىعى مەن تابيعات تازالىعىنان ارتىق ەشتەڭە جوق ەكەنiنە كوزدەرi سانالى تۇردە جەتكەن. قالا حالقى دا تازالىققا تەز ۇيرەنگەنi سونشالىق، ارنايى ورىنداردا عانا شىلىم شەگۋگە ادەتتەنە باستاپتى. مiنە، وسىنداي يگi شارالاردىڭ ارقاسىندا قالا الەمدەگi ەڭ تازا شاھارعا اينالىپ وتىر. 17 ميلليون حالقى بار شانحاي وسىنداي جەتiستiككە قول جەتكiزiپ وتىرعاندا، بار جوعى 2 ميلليون عانا تۇرعىنى بار الماتىنى نەگە تازا ۇستاماسقا دەگەن وي كوكەيگە ورالادى. سول شانحايدىڭ تاجiريبەسiنەن ۇلگi الساق قانەكەي. راس، قالا تازالىعى ءۇشiن ازدى-كوپتi iستەر اتقارىلىپ جاتىر. ونىڭ ۇستiنە بيىل ماۋسىم مەن شiلدە ايلارىندا تابيعات توسىن مiنەز تانىتىپ، جيi-جيi جەل تۇرىپ، قالانىڭ اۋا باسسەينi ەداۋiر تازالانىپ قالعان ەدi. ەندi مەترونىڭ العاشقى باعىتتارى پايدالانۋعا بەرiلسە، سول باعىتتاعى جولاۋشىلار تاسىمالىنداعى اۆتوكولiكتەر سانى قىسقارتىلىپ، اۋانىڭ لاستانۋى بiراز بولسا دا تازالانارى ءسوزسiز. ونىڭ ۇستiنە مەترو – جىلدامدىق تاسىمالى. قالا جۇرگiنشiلەرi جۇمىس ورىندارىنا تەز جەتiپ، ۋاقىتتى تيiمدi پايدالانارى انىق.

الماتىنىڭ مەترو سالۋ قۇرىلىسى ءۇش كەزەڭگە نەگiزدەلiنگەن. بiرiنشi كەزەڭiندە «رايىمبەك باتىر»، «جiبەك جولى»، «المالى»، «اباي»، «بايقوڭىر»، «تۇلپار»، «الاتاۋ» ستانسالارىن iسكە قوسۋ. بۇل جەلiنiڭ ۇزىندىعى 8،56 شاقىرىمعا سوزىلادى.

ەكiنشi كەزەڭ ەكi باعىتتا جۇرگiزiلەدi. باتىستىق باعىت – «سايران»، «مولودەجنايا»، «ساين»، «ياسساۋي»، «قالقامان» ستانسالارى. جالپى ۇزىندىعى 8،62 شاقىرىمدى قۇرايدى. سولتۇستiك باعىت – «جانسۇگiروۆ»، «ۇلكەن الماتى كانالى»، «ستاديون»، «جۇماباەۆ»، «بۋدەننىي»، «الماتى – 1» ستانسالارى. جالپى ۇزىندىعى 8،76 شاقىرىمعا ەسەپتەلiنiپ وتىر.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكiمەتiنiڭ 2002 جىلى 19 جەلتوقساندا الماتى قالاسىن جان-جاقتى دامىتۋ جونiندەگi باس جوسپارىنا قاۋلى قابىلدادى. وسى جوسپار بويىنشا مەتروپوليتەن نەگiزگi نىسانداردىڭ بiرiنە سانالدى. جالپى ۇزىندىعى 45 شاقىرىمعا سوزىلاتىن مەتروپوليتەننiڭ قۇرىلىسىن ءۇش جەلi بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ ناقتى قاراستىرىلعان. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىقتى استاناعا اۋىستىرعانىمەن الماتىنى نازارىنان تىس قالدىرعان جوق. 2005 جىلى ول ۇكiمەت ماجiلiسiندە «الماتى قالاسىنىڭ 2010 جىلعا دەيiنگi دامۋ باعدارلاماسىن» بەكiتتiرiپ، رەسپۋبليكا پارلامەنتiنiڭ قوس پالاتاسى وتىرىسىندا جاريا ەتتi. سودان باستاپ ساقالدى قۇرىلىسقا اينالا باستاعان مەتروپوليتەنگە جان بiتiپ، قۇرىلىسى قارقىندى جۇرە باستادى. مەترو جوباسىنا شەتەلدiك كومپانيالار دا قاتىستىرىلدى. سولاردىڭ اراسىنان وڭتۇستiك كورەيلiك «حيۋنداي» كورپوراتسياسىنىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. جۋىردا كورپوراتسيا پرەزيدەنتi مونگ-حەك چونگ الماتىعا ارنايى دوستىق ساپارمەن كەلiپ، مەترو قۇرىلىسىمەن تانىسىپ، قالا اكiمi احمەتجان ەسiموۆكە قۇرىلىستىڭ ساپاسىنا كوڭiلi تولاتىنىن، الداعى كەزەڭدەر جۇمىستارى جونiندە دە پiكiر الىسىپ كەتتi. مەترو ماماندارىمەن تاجiريبە ءبولiستi. بۇگiندە مەترونىڭ بiرiنشi كەزەڭiنiڭ جەتi ستانسادان تۇراتىن قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.

الماتى تاۋلى وڭiرگە ورنالاسقاندىقتان جەر سiلكiنۋ قاۋپi جۇرتتى الاڭداتىپ كەلەدi. وسى جاعدايدى ەسكەرگەن مەترو جوبالاۋشىلارى كۇردەلi تاۋ-گەولوگيالىق جاعدايلار مەن سەيسميكالىق كۇتپەگەن جاعدايلارعا توتەپ بەرەتiن قاۋiپسiزدiك شارالارىنا باسا كوڭiل بولگەن. «الماتىمەتروقۇرىلىس» اق باس ديرەكتورى مۇرات وكشەباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، مۇنداعى قۇرالى 9 بالدىق جەر سiلكiنiسiندە قالىپتى جۇمىس iستەي الادى. عالىمدار تەرەڭ جەر استى تەربەلiس كۇشi ۇستiندەگiگە قاراعاندا الدەقايدا كەم بولاتىنىن دالەلدەۋدە. ۇڭعىمالاردىڭ ءار 25-30 مەترi سايىن جەر استى دۇمپۋلەر تەربەلiسi كەزiندە مەترو قۇرىلىسىن تولىعىمەن ساقتايتىن دەفورماتسيالىق-تەحنيكالىق ۇستاپ تۇراتىن ەڭ وزىق جابدىقتار ورناتىلعان. سونىمەن بiرگە بارلىق ستانسالارعا، تاسىمال ۆاگوندارىنا، ەسكالاتورلارعا ورتالىقتان باقىلاپ تۇراتىن بەينەباقىلاۋ قۇرىلعان. الماتى قالاسىنىڭ Iشكi iستەر دەپارتامەنتi قىزمەتكەرلەرiنiڭ كەزەكشiلiك پۋنكتتەرi بار. ولار قوعامدىق ءتارتiپتi بۇزۋشىلاردى سول بويدا ۇستاپ، قاشان iسi انىقتالعانشا سونداعى ارنايى ورىنعا ۋاقىتشا قاماۋعا الادى. كەز كەلگەن كۇتپەگەن جاعدايلاردا قۇتقارۋشىلار دەر كەزiندە كومەككە كەلەدi.

وسىدان بiراز ۋاقىت بۇرىن الماتى مەتروسى جاڭا ەلەكتروپوەزدارعا يە بولدى. ۆاگونداردى وڭتۇستiك كورەيا كومپانياسى جاساپ شىعاردى. ولاردىڭ سالوندارى جولاۋشىلاردىڭ ءجۇرiپ-تۇرۋىنا وتە قولايلى. «حيۋنداي» كورپوراتسياسىنىڭ اتقارۋشى پرەزيدەنتi كيم ەنگ نام: «تمد ەلدەرiنiڭ اراسىندا قازاقستاندا تۇڭعىش رەت بiزدiڭ كومپانيانىڭ جەراستى كولiكتەرi جۇيتكيتiن بولادى. بۇل بiزدەرمەن قوسا، سiزدەر ءۇشiن دە زور قۋانىش دەپ ويلايمىن»،– دەدi جادىراي كۇلiپ. بiلiكتi مامانداردىڭ پiكiرiنە دەن قويساق، بۇل ۆاگوندار قازiرگi ءومiر تالابىنا ساي ەتiپ جاسالىنعان. بiر-بiرiنە بوگەتسiز جالعاسقان ۆاگونداردا بەينەباقىلاۋ ورناتىلعان. جۇرگiزۋشi سولار ارقىلى بار ۆاگونداعى جولاۋشىلار جاعدايىن جiتi باقىلاپ، بiلiپ وتىرادى. ولارداعى بايلانىس قۇرالدارى دا سوڭعى جەتiستiكتەرمەن شىعارىلعان. مەترونىڭ وسىدان بiراز بۇرىن وتكەن تۇساۋكەسەرiندە ءتورت جىلجىمالى قۇرام كوپشiلiك نازارىنا ۇسىنىلدى. جىلجىمالى قۇرام «رايىمبەك»، «اباي»، «جiبەك جولى» جانە «المالى» ستانسالارى ارسىندا ەش كiدiرمەستەن ءجۇرiپ ءوتتi. بۇل ستانسالاردىڭ جاناما رەلسiن سالۋ جۇمىستارى شiلدە ايىنىڭ سوڭىنا تامان تولىق بiتتi. رەلستەردi ورناتۋ مونوليتتi تەمiر ارالاسقان بەتوننان قۇيىلعان تابانعا ورناتۋ ءتاسiلi قولدانىلعان. بۇل جىلجىمالى قۇرامنىڭ قوزعالىسى كەزiندە قاۋiپسiزدiكتi قامتاماسىز ەتەدi. سونداي-اق جولدىڭ ۇستiڭگi قاباتىنىڭ قولدانىس مەرزiمiن ۇزارتادى. بۇل جاڭاشىل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا قازiرگi ۋاقىتتا ەۋروپا ەلدەرiنiڭ بiرنەشەۋiندە عانا قولدانىلادى ەكەن. ال تمد كولەمiندە تەك بiزدە عانا. ەندi از كۇندەردەن سوڭ وڭتۇستiك كورەيادان تاعى دا ءدال سونداي 12 ۆاگون جەتكiزiلمەك. ءار قۇرامادا ءتورت-تورتتەن 16 ۆاگون بار. بۇل جەلi بويىنشا تاۋلiگiنە 300 مىڭ جۇرگiنشi تاسىمالداۋ جوسپارلانۋدا. رايىمبەك-فۋرمانوۆتاعى ستانسادان باستاۋ العان ەلەكتر پويىزى اباي-گاگاريندەگi سوڭعى ايالداماسىنا دەيiن 12 مينۋتتا ءجۇرiپ وتەدi. وكشەباەۆ جۋرناليستەرگە مەترونىڭ بiر جاقتى تاسىمال اقىسى 75 تەڭگە بولاتىنىن، جولاۋشىلار سانى كوبەيگەن سايىن بۇل باعانىڭ تومەندەيتiنiن دە جەتكiزدi.

مۇرات وكشەباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋ كەزiندە: «الداعى 2012 جىلعا قاراي مەترو قۇرىلىسىن ارى قاراي جالعاستىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. كەلەشەكتە ونى اباي داڭعىلىنىڭ بويىمەن «قالقامان – 3» ىقشام اۋدانىنا دەيiن سوزۋ قاراستىرىلۋدا. ونىڭ سىرتىندا ەكiنشi كەزەكتەگi جولدى «دۋمان» ىقشام اۋدانىنان باستاپ، الماتى ورتالىق ساياباعى ارقىلى تولە بي كوشەسiنەن وربيتا ىقشام اۋدانىنا دەيiن سالۋ جوسپارلانعان»، – دەپ حابارلادى. الماتى مەتروسىنىڭ تمد ەلدەرiندەگi مەترولاردان بiر ارتىقشىلىعى مۇمكiندiگi شەكتەۋلi جانداردى وزدiگiنەن كوتەرiپ، تۇسiرەتiن ارنايى اۆتوماتتاندىرىلعان مەحانيزم قوندىرعىلارى ورناتىلعان. سونداي-اق ەكiنشi كەزەكتiڭ جەر استى ۇڭعىما جۇمىستارى دا باستالىپ كەتتi. باسا ايتاتىن بiر جايت، ولاردا جۇمىس iستەپ جاتقانداردىڭ كوبiسi ءوز ماماندارىمىز. ەندi از ۋاقىتتان سوڭ «مەتروپوليتەن» مكك-نىڭ اشىلۋى بولادى. وسى مەكەمە جانىنان تولىق جاراقتاندىرىلعان وقۋ ورتالىعى جۇمىس iستەيدi. سوعان بايلانىستى قازiردiڭ وزiندە كەلەشەك مەترودا جۇمىس iستەيتiندەردi iرiكتەپ، ولاردى قاجەتتi ماماندىقتارعا وقىتۋ، ۇيرەتۋ ماسەلەلەرi قاراستىرىلۋ ۇستiندە. ورتالىق ماشينيستەر مەن باسقا دا ماماندىقتاردى وقىتىپ قانا قويماي، وندiرiستiك دايىندىقتاردان وتكiزiپ ناعىز مامان ەتiپ شىعارادى. ورتالىققا شەت مەملەكەتتەردەن وقىتۋشىلار شاقىرىپ قانا قويماي جاستاردى دامىعان باسقا ەلدەرگە وقۋعا جiبەرۋدi دە ماقسات ەتiپ وتىر.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلى ءساۋiر ايىندا الماتىعا كەلiپ، قالانىڭ دامۋ بارىسىمەن، ونىڭ iشiندە مەترو قۇرىلىسىن كورۋگە ارنايى ات باسىن بۇرعان ەدi. سوندا ول: «الماتىنى ايالاپ، ءسۇيiپ، جاقسى كورiپ جۇمىس iستەڭiزدەر»،– دەگەن بولاتىن. جۋرناليستەرگە قازiرگi جاھاندىق قارجى داعدارىسىنىڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان وتكەن جىلى مەترونىڭ بiرiنشi كەزەگiن اياقتاۋعا ءوز تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكا بيۋدجەتiنەن قوماقتى قارجى بولگەنiن جەتكiزە كەلiپ: «ەلiمiزدiڭ ەكونوميكالىق جاعدايى بiرتە-بiرتە تۇزەلۋiنە بايلانىستى بiز مەترو قۇرىلىسىن قايتادان باستادىق. جاعداي ارينە، ءالi دە قيىن. بiراق سوعان قاراماي قارجى تاۋىپ بەرiپ وتىرمىز. بiرiنشi ساۋiردەن باستاپ ەلiمiزدەگi بارلىق بيۋدجەتتiك سالا قىزمەتكەرلەرiنiڭ ايلىق جالاقىسىن 25 پايىزعا كوبەيتۋ ءۇشiن مەملەكەت 53 ملرد. تەڭگە ءبولدi. ول بولماعاندا بiز، ارينە، مىنا قۇرىلىستى بiتiرەتiن ەدiك. قۇداي بۇيىرتسا، جاقىنداپ قالدىق. كەڭەس وداعى كەزiندە قالىپ قويعان قۇرىلىس. الماتىعا كەرەك قۇرىلىس. بىلتىر ءدال وسى كەزدە الماتىعا كەلگەنiمدە تاپسىرما بەرiپ، قاراجات بولگiزiپ، جۇمىس iستەتكiزگەنمiن. مiنە، بيىل جەتi ستانسا تولىق اياقتالاتىن بولدى. تەك قوندىرعىلار عانا قالدى. ول جۇمىستار دا كەلەسi جىلى بiتiپ، تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا الماتى مەتروسى iسكە قوسىلادى دەپ وتىرمىز. مەترو قالانىڭ كولiك جاعدايى مەن ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشiن وتە قاجەت. دەمەك، تاۋەلسiزدiگiمiزدiڭ 20 جىلدىعى مەرەكەلەنەتiن 2011 جىل سونىمەن بiرگە الماتى مەتروپوليتەنiنiڭ جىلى بولىپ، الماتىلىقتاردى ۇلكەن قۋانىشقا كەنەلتەمiز دەپ ويلايمىن. مەتروپوليتەن قۇرىلىسىنىڭ بiرiنشi كەزەڭiن اياقتاعان سوڭ ونىڭ كەلەشەكتەگi دامۋى تۋرالى دا ويلايتىن بولامىز، – دەدi نازارباەۆ. ەلباسىنىڭ الماتىعا 3 تامىزداعى ساپارى دا تولىمدى iستەرمەن تانىسۋدان باستالدى. مەترونىڭ جولاۋشىلار قابىلداۋعا تولىق دايىن بولىپ قالعان «رايىمبەك باتىر» ستانساسىمەن تانىستى. «اباي» مەن «جiبەك جولى» ستانسالارى ارالىعىنداعى باعىتتا ءجۇرiپ ءوتiپ، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋiپسiزدiك شارالارى سەكiلدi ماسەلەلەرگە كوڭiل اۋداردى. ەلباسىنا «الماتىمەتروقۇرىلىس» اق باس ديرەكتورى مۇرات وكشەباەۆ مەتروداعى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا مەترو قۇرىلىسى باستالعاننان بەرi 117،3 ملرد. تەڭگە يگەرiلسە، سونىڭ 79 پايىزدى قۇرايتىن قوماقتى بولiگi سوڭعى بەس جىلدىڭ ۇلەسiنە تيگەن. ال 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرi رەسپۋبليكا بيۋدجەتiنەن 19،6 ملرد. تەڭگە بولiنسە، وتكەن 1 ءساۋiر ايىنا دەيiن سونىڭ 8،57 ملرد. تەڭگەسi يگەرiلگەن ەكەن. بۇگiنگە دەيiن مەتروپوليتەننiڭ جەر استى ۇڭعۋ جۇمىستارى تۇگەل اياقتالعان. جولدىڭ جوعارعى بولiگiندەگi 7،4 شاقىرىم جول بەتوندالعان. جولعا رەلس توسەۋ جۇمىستارى ءجۇرiپ جاتىر. «رايىمبەك باتىر»، «جiبەك جولى»، «المالى»، «اباي» جانە «الاتاۋ» ستانسالارىندا نەگiزگi جانە iشكi قۇراستىرۋ ءارi ساۋلەت-كوركەمدەۋ، ارلەۋ-بەزەندiرۋ جۇمىستارى بiتۋ الدىندا تۇر. «بايقوڭىر» مەن «م.اۋەزوۆ دراما تەاترى» ستانسالارىنىڭ باستى جۇمىستارى اياقتالدى.

رەسپۋبليكا پرەزيدەنتi «رايىمبەك باتىر» ستانساسىنىڭ قۇرىلىسشىلارىنا ريزاشىلىعىن بiلدiردi. ول: «مىناۋ ماسكەۋدەگi مەتروپوليتەننەن ەشبiر كەم ەمەس. نىساندى جەدەلدەتiپ قاتارعا قوسۋ قالانىڭ تىنىسىن كەڭەيتiپ، كوپتەگەن باسقا دا پروبلەمالاردىڭ شەشiمiن تابۋعا كومەكتەسەدi»، – دەدi.

الماتى قالاسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسi زور. سوڭعى ون جىلدا جالپى وڭiرلiك ءونiمi نومينالدى تۇردە 8 ەسەگە ارتقان. ال ونەركاسiپ ءونiمiنiڭ كولەمi وسى جىلدار iشiندە 3،6 ەسەگە ۇلعايدى. وسى مەرزiم iشiندە مەملەكەت قورجىنىنا الماتىدان تۇسكەن ءتۇسiم 6 ەسەگە كوبەيiپ، 127 ميلليارد تەڭگەدەن 757 ميلليارد تەڭگەگە دەيiن ارتىپ وتىر. الماتىلىقتار قازiر اسا ماڭىزدى سانالاتىن مەملەكەتتiك ۇدەمەلi يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن iسكە اسىرۋعا بەلسەندiلiكپەن كiرiسۋدە. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 3 كاسiپورىن iسكە قوسىلدى. ەكiنشi جارتى جىلدىقتا تاعى دا 3 كاسiپورىندى iسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق وسى مەرزiم iشiندە قالادا قۇنى 205 ميلليارد تەڭگەدەن استام ونەركاسiپ ءونiمi ءوندiرiلدi. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزiمiمەن سالىستىرعاندا 21،5 پايىزعا كوپ. بيىلعى جىلى الماتى قالاسىنىڭ بيۋدجەتi 246 ميلليارد تەڭگەنi قۇراپ وتىر. قالا كەلبەتi وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعىسىنان مۇلدەم وزگەرگەن. ەندi مiنە كوپ جىلداردان بەرi كۇتكەن قالا مەتروسىنىڭ العاشقى كەزەڭi رەسپۋبليكا تاۋەلسiزدiگiنiڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسiنە قاراي الماتىلىقتار مەن قوناقتارىنا تارتۋ ەتiپ، ءبارiن قۋانىشقا بولەندiرمەك.

الماتى مەتروسىنىڭ قۇرىلىسى 1988 جىلى كۇزدە باستالىپ، كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى توقتاپ قالدى.

رەسپۋبليكا تاۋەلسiزدiك العان سوڭ 2005 جىلى «الماتى قالاسىنىڭ 2010 جىلعا دامۋ باعدارلاماسى» قابىلدانىپ، ينۆەستيتسيالىق جوبالار قاتارىندا مەترو قۇرىلىسىن قايتا جانداندىرۋ قولعا الىندى.

مەتروپوليتەن قۇرىلىسى ءۇش كەزەڭمەن جۇرگiزiلۋدە. بiرiنشi كەزەڭiنە 7 ستانسا كiرەدi.

جەر استى جولىنىڭ قاشىقتىعى – 8،56 شاقىرىم. ەكiنشi كەزەڭiنە 4 ستانسا جوسپارلانعان.

جول قاشىقتىعى – 8،62 شاقىرىم. ءۇشiنشi كەزەڭiنە 6 ستانسا قۇرىلىسى جوسپارلانىپ وتىر. قاشىقتىعى – 8،76 شاقىرىم.

ەلەكتر پويىزى مەن ۆاگوندار وڭتۇستiك كورەيادا جاسالىنعان. ءجۇرۋ جىلدامدىعى «رايىمبەك باتىر» ستانساسىنان «گاگارين» ستانساسىنا دەيiن 12 مينۋت.

مەترونىڭ بiر باعىتتاعى جول اقىسى ازiرگە 75 تەڭگە دەپ بەلگiلەنiپ وتىر. جولاۋشىلار سانىنىڭ كوبەيۋiنە قاراي بۇل باعا تومەن ءتۇسۋi دە مۇمكiن.

22.09.2011

كولباي ادىربەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button