Расул ЖҰМАЛЫ, саясаттанушы: ПАРЛАМЕНТКЕ «БОЛАШАҚТЫҢ» БАЛАЛАРЫ КЕЛЕДI

Сайлаудан кейiнгi Қазақстанның саяси келбетi қандай болмақ? Елдi қандай өзгерiстер күтiп тұр? Осы және өзге де қоғамдағы толғақты мәселелер жөнiнде саясаттанушы, "Эксклюзив" журналының Бас редакторы Расул Жұмалымен сұхбаттасқан едiк.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ САЯСИ КЕЛБЕТIНДЕ АСА ҮЛКЕН ӨЗГЕРIСТЕР БОЛА ҚОЙМАС…

– Елiмiздегi ең басты саяси оқиға – кезектен тыс Президент сайлауы болып өттi. Алдын-ала жасалған болжамдар бойынша, қазiргi Президенттiң 95 пайыз дауыс жинайтындығы және сайлаушылардың 75 пайызы дауыс беретiндiгi айтылған едi. Болжам расталғандай болды, бiрақ сайлаушылардың белсендiлiгi бiз күткеннен анағұрлым артық болды. Бұл көрсеткiшке сенбейтiндер де табылуда.

– Егер ресми органдар "сайлаушылардың 89 пайызы дауыс бердi" деген мәлiмдеме жасаса, оған сенбеске амалымыз жоқ. Бiрақ өз басым сайлаушылардың 89 пайызы дауыс бергенiне таңмын. Өйткенi сайлау науқаны, сайлауалды үгiт-насихат жұмыстары өз деңгейiнде өткен жоқ. Небәрi екi-ақ ай мерзiмде сайлау кампаниясын ұйымдастырды. Президент Назарбаевтың өзi тiкелей сайлау мәселелерiмен айналыспады. Қалған үш үмiткердi Президенттiң саяси мәселелер жөнiндегi кеңесшiсi Ермұхамет Ертiсбаевтың өзi "карлик" деп айдарлады. Олардың сайлау қарсаңындағы жұмысы ауқымды болған жоқ. Оны өздерi де мойындап отыр. Оның үстiне олар сайлау нәтижесiнде белгiлi бiр дәрежеде дауыс жинайтынына үмiттi болған жоқ. Олар ең ұзағанда екiншi орын үшiн күрестi. Тiптi сайлау барысында Мэлс Елеусiзов мырзаның дауысын Елбасына беруi де, оның саяси дода үшiн сайлауға қатыспағанын әрi өзiне сенiмсiздiгiн көрсетедi. Ол осы сайлауда алдағы Парламент сайлауына саяси ұпай жинау мақсатында қатысып отыр деуге болады. Ал бұл жолғы сайлау ойдың, идеяның, саяси пiкiрлердiң күресi деңгейiнде өтпедi. Басқа дамыған, өркениеттi елдердегiдей саяси күрестi көре алмадық. Сол себептi де менiң жеке болжамым бойынша, сайлаушылардың белсендiлiгi тым жоғары болмайтын шығар дегенмiн. Бiрақ менiң болжамым шындыққа айналмай отыр.

– Кейбiр ақпарат құралдары сайлаушыларды сайлау учаскелерiне тарту үшiн әкiмшiлiк ресурстарды пайдаланғанын айтады. Мәселен сайлаушыларды автобуспен жинағаны, т.б. Бұл сайлау заңдылықтарына қайшы емес пе?

– Бұндай әдiстер өткен президенттiк сайлауларда да байқалған. Бұл жоғарыдан берiлген нұсқау да емес шығар. Жергiлiктi әкiмшiлiктердiң "шаш ал десе, бас алатын" үйреншiктi әдеттерi болар. Бiрақ бұндай әрекеттер болған күннiң өзiнде, дәлелденген күннiң өзiнде де сайлаудың негiзгi нәтижелерiне ықпал етпейдi деп есептеймiн. Халықаралық бақылаушылардың барлығы дерлiк сайлаудың ашық және демократиялық принциптерге сай өткенi жайында мәлiмдеме жасап үлгердi.

– Сiз халықаралық дәрежедегi саясаткерсiз. Араб елдерiнiң бiразында елшiлiк қызмет атқардыңыз. Халықаралық тәжiрибеде Президент кезектi сайлауға қатысу үшiн өкiлеттiгiн өзге адамға беретiн мысалдар жоқ па?

– Жоқ, ондай тәжiрибе өте сирек кездесетiн жағдай. Өзiңiз сөз еткен Араб елдерiнде де, Еуропа мен Америкада да Президент алдағы сайлауға қатысу үшiн өкiлеттiгiнен бас тартпайды. Бiрақ ол елдерде әкiмшiлiк ресурстарды пайдалану мүмкiндiгi төмен. Бұл – сайлау заңнамалары мен демократиялық принциптердiң қаншалықты орындалуына байланысты. Президенттiң әкiмшiлiк ресурстарды пайдалануына Парламент те, БАҚ та мүмкiндiк бермейдi. Сайлау барысында бөлiнiп жатқан қаржы, оның нелiктен, қайдан бөлiнiп жатқандығы бәрi жан-жақты бақылауда болады.

Бұл – бiрiншiден, екiншiден – Қазақстандағы әкiмшiлiк ресурстар пайдаланылатынын жоққа шығара алмайсыз. Президент инаугурация болған күннен бастап, бес жыл бойы лауазымын атқара жүрiп, келесi сайлауға дайындала жүредi. Оның атқарған жұмыстары, саяси жобаларының барлығы – сайлаушылар алдындағы саяси ұпай. Ал әкiмшiлiк реформалардың пайдаланылуы – сайлау заңдылықтарының осалдығына да байланысты. Сайлау марафоны жарияланған кезде 21 үмiткер тiркелдi. Олардың арасында жұмыссыздар да, ерсi тұлғалар да келдi. Олар жұмыссыздардың биржасына келiп тiркелгендей болды. Бұл да – бiздiң сайлау тетiктерiнiң дұрыс жолға қойылмағандығының белгiсi. Өркениеттi мемлекеттерде сайлауға үмiткер болғысы келетiндердiң де өзiндiк критерийi болады. Олар әуелi қаржы көздерiн табады. Сосын тiркеле ме, жоқ па, ол екiншi мәселе болады. Сол кезде тiркелуге үмiткерлердiң кездейсоқ адам болмауына өздерi де мүдделi.

– Қазiр көпшiлiктiң көкейiнде жүрген бiр сауал бар. Ол Президенттiкке үмiткер лайықты тұлғалардың болмауы. Мысалы бұл жолы Президентпен бәсекелес болған үш үмiткердiң жинаған дауысын да, саяси салмағын да өзiңiз бағамдап отырсыз. Шын мәнiсiнде Қазақстанда Президентке балама тұлға жоқ па?

– Қазақстанда ел бастауға да, Үкiметтi бастауға да қабiлеттi, iрi саяси шешiмдер қабылдауға салауаты жететiн тұлғалар жеткiлiктi. Президентке балама жоқ деу – өз халқыңды, өз мемлекетiңдi менсiнбеу, атүстi қарау. Мәселе ондай адамдардың жоқтығында емес, олардың саясат сахнасына шығуында. Тиiстi демократиялық, тиiстi заңдық алғышарттардың болмауы. Қазiр саясатта, экономикада, жеке кәсiпкерлiкпен айналысып жүрген қаншама дарынды азаматтар бар. Шетелге қанша зиялыларымыз кетiп қалды. Олар кезiнде түрлi себептермен кетiп қалған, бүгiнде ғылым мен мәдениет саласында түрлi жетiстiктерге қол жеткiздi. Менiңше, осындай дарынды, iрi тұлғаларды Қазақстанда сақтап қалу керек едi. Соған күш жұмсалуы тиiс едi. Олар Қазақстаннан жетiскеннен кеткен жоқ. Талантын iс жүзiнде көрсете алмаған соң, лажсыздан елдi артқа тастады. Бұл – бiрiншiден. Екiншiден, Президент осы сайлауда 95,5 пайыз дауыс жинады деп жатырмыз. Өткен сайлауда 91 пайыз болды. Сайлау кампаниясы басталмас бұрын Президенттiң саясат жөнiндегi кеңесшiсi Ермұхамет Ертiсбаев тура осындай болжам жасаған едi. Егер өткен 2005 жылғы Президенттiк сайлауда Нұрсұлтан Назарбаев тек Президент ретiнде қатысса, осы жолы ол онымен қоса "Елбасы – ұлт лидерi" деген статуспен қатысты. Бұл статус былтыр теориялық тұрғыдан мақұлданған едi. Осы сайлауда Елбасы статусын iс жүзiнде дәлелдеу қажеттiгi де туындады.

Ал саяси бәсекелестiк тұрғысына қайта оралсақ, кез келген салада бәсекелестiктi дамыту қажет. Саясатта, экономикада, бизнесте, шын мәнiсiнде бәсекелестiк болмаса, бiздiң дамымауымыздың, артта қалуымыздың себебi сол болмақ. Саясатта әрқашан ой-пiкiрлердiң сайысы, олардың күресi қажет. Сонда ғана ең жетiлген ұтымды шешiмдер қабылданады. Экономикада да солай. Осы сайлау көрсетiп бергендей, саяси бәсекелестiк Қазақстанда жоқ. Неге? Қоғамдық, заңдық алғышарттар жоқ. Парламент бiр партиядан жасақталған. Бұны оппозицияның кiнәсi деуге де болмайды. Оппозиция шама-шарқынша жұмыс iстедi. Бұған ең әуелi заңдық және демократиялық алғышарттар жасалуы керек.

– Сайлаудан кейiн атқарушы билiк көбiне отставкаға кететiн. Қазiр жаңа министрлер қабинетi жасақталды. Сiздiңше, Үкiметте елеулi өзгерiстер бола ма?

– Бiздiң тарихымызда Үкiмет сегiз мәрте ауысты. Оның негiзгi себептерi Президенттiң қайта сайлануы, басқа да саяси-экономикалық жағдайлар. Екi-үш жылда Премьердiң ауысып тұруы – Қазақстанда дағдыға айналды. Бiрақ бұл келешектегi экономикалық, саяси үрдiстерге ешқандай әсер етпейдi. Барлық шешiмдердi Президент қабылдайтыны мәлiм. Премьер және оның кабинетi қабылданған шешiмдердi iс жүзiне асырушы қызметкерлер ғана. Бiрақ кiм болса да, елдiң саяси экономикалық келбетiне айтарлықтай ықпал ете алмайды.

– Сiздiңше, "алдымен экономика, сосын саяси реформа" деген саясат қаншалықты өзiн-өзi ақтады?

– Бұл саясат өткен ғасырдың 90 жылдарында аса өзектi болғаны мәлiм. Себебi бiр империя күйредi. Жаңа мемлекеттер пайда болды. Экономиканы ұмыт қалдырып, мүлдем саясатпен айналысып кетудiң соңы неге ұласатынын Грузия мен Украина, iргедегi Қырғызстан тәжiрибесi көрсеттi. Бiрақ қазiр экономика мен саясатты бiрiн алдына, екiншiсiн кейiнге қоюға болмайды. Саяси реформа экономикамен бiте қайнасып жатыр. Экономикадағы осал тұстарымыз саяси сахнадағы, саяси жүйелердiң жетiспеушiлiгiнен. Ол мына көлеңкедегi экономика, жемқорлық, мемлекеттiк қызметкерлердiң қоғам алдындағы жауапкершiлiгi – барлығы экономикаға әсер етедi.

– Әлемдiк тәжiрибеде саясаттың бiр қолға шоғырлануы – экономиканың да бiр қолға шоғырлануына әкелетiнiн көрiп жүрмiз. Шынайы бәсекелестiктiң болмауы осыдан туындайды емес пе?!.

– Мемлекет қалай болғанда да барлығын өз уысында ұстап тұра алмайды. Әрине, энергетиканың көздерi – мұнай, газ, мектеп, денсаулық сақтау саласы сияқты әлеуметтiк база мемлекеттiң қолында болсын. Қалғанының барлығын жекеменшiкке берiп, оның дамуына тұсау болмауы керек. Бiзде кәсiпкерлiкте бәсекелестiк дамымаған. Батыстың дамыған мемлекеттерiнде жалпы iшкi өнiмнiң 50-60 пайызын орта және шағын бизнес берiп отырса, бiзде ол көрсеткiш жылдан-жылға төмендеп барады. Қазiр нақты айта алмаймын, бiрақ 10-15 пайыздың айналасында ғана. Экономистер арасында "Мемлекет – жаман менеджер" деген тұжырым бар. Мемлекет кәсiпорынға, зауытқа, т.б. жақсы менеджер бола алмайды. Бұл – белгiлi аксиома. Ол саланы жеке секторға жүктеп, оған өз талаптарын қоя алады. Соның нәтижесiнде орта және шағын бизнес мемлекеттiң негiзгi қозғаушы күшiне айнала бiледi. Кез келген мемлекет орта тапты қалыптастыруға ұмтылады. Орта таптың қалыптасуы – экономика мен бизнесте ғана емес, саясатта да өз жемiсiн бередi. Өйткенi адам өзiнiң мүлкi, еңбекпен тапқан дүниесi мемлекеттiң мүддесiмен орайласып жатса, оны қорғауға, дамытуға да барын салады. Ресми билiктiң қолдаушысы осы орта тап болады. Бiзде осы сала мүлдем артта қалып отыр.

– 2012 жылы Парламент Мәжiлiсiнiң сайлауы өтедi. Кейбiр болжамшылар, ол да мерзiмiнен тыс, биыл өтуi мүмкiн дегендi айтып отыр. Оның құрамы қандай болуы мүмкiн? Оппозиция Парламентке келе ала ма?

– Кезектен тыс сайлауларды өткiзу бiздiң мемлекет үшiн үйреншiктi жағдай болып қалды ғой. Соған маманданып алғандаймыз. Парламент сайлауы өз мерзiмiнде өтедi. Сайлаудың өз уақытында өтуi – мемлекеттiң тұрақтылығының, бiрқалыпты дамуының көрсеткiшi. Дүниежүзiлiк соғыс кезiнде Америка мен Ұлыбританияның өзi кезектен тыс сайлау өткiзуге бармаған. Екiншiден, "Нұр Отан" партиясына балама бiр партия болады. Менiң ойымша, "Болашақ" түлектерiнен жаңа партия жасақталуы мүмкiн.

КЕДЕНДIК ОДАҚТА ҰТҚАНЫМЫЗДАН ҰТЫЛҒАНЫМЫЗ КӨП

– Былтырдан берi Қазақстан Кедендiк одаққа мүше болып келедi. Бiздiң Кедендiк одаққа мүше болғанымыздан ұтқанымыз не, ұтылғанымыз не?

– Мен үшiн бұл мәселенiң екi жағы бар. Бiрiншi – интеграция, бiрiгу. Посткеңестiк кеңiстiкте мемлекеттердiң бiр-бiрiмен жақындасуы, мемлекеттердiң экономикалық тұрғыдан бiрлесе қимылдауы керек-ақ. Осы жиырма жыл iшiнде осы кеңiстiк аумағында бiрнеше интеграция бастамалары бой көтердi. Олар – ТМД, ЕурАзЭҚ, БЭК. Бұндай одақтар теориялық тұрғыдан алғанда, Қазақстанға керек. Ең бастысы – осындай бастамаларды Қазақстанның игiлiгiне, Қазақстанның мүддесiне қалай сай ету керек? Кедендiк одаққа ене отырып, Қазақстанның саяси және экономикалық тұрғыдан ұтқанынан ұтылғаны көп болып отыр. Кедендiк одақ дегенiмiз – осы одаққа мүше үш мемлекеттiң ортақ жалпыға бiрдей кедендiк тарифтер жасауы. Кедендiк тариф дегенiмiз басқа мемлекеттерден келетiн тауарларға салынатын қосымша баж. Әр ұлттық экономика үшiн кедендiк баждың екi мақсаты болады. Бiрiншiден, iшкi рынокты сырттан келетiн тауарлардан қорғау. Егер ол тауарларды бiз өзiмiз өндiрмейтiн болсақ, мүмкiндiгiнше оларға төмен салық салып, оны тұтынушы сатып алатындай ету. Айталық, шетелдiк көлiктерге салынатын баж салығы бiздiң тұтынушылардың қалтасы көтеретiн деңгейде болуы керек едi. Бiзде осы мүдделер ескерiлмедi. Сондай-ақ, кедендiк тарифтердiң 92-93 пайызы Ресейдiң кедендiк тарифтерiн негiзге ала отырып жасалды. Яғни әрбiр кедендiк тариф ұлттық экономиканың қажеттiлiктерiне, ұлттық экономиканың ерекшелiктерiне сай жасақталады. Бiз өзiмiздiң емес, көбiне осы Ресейдiң экономикасына сай кедендiк тарифтерге орай саясат ұстанып отырмыз. Нәтижесiнде үшiншi мемлекеттен келетiн тауарлардың көбiне кедендiк тарифтер өстi. Себебi Ресей мен Қазақстанның экономикасының құрылымы мүлдем өзгеше, саны, сапасы мүлдем бөлек. Мәселен Қазақстанда ұшақтар өндiрiлмейдi, машиналардың кейбiр бөлшектерi ғана өндiрiлетiн болса, Ресейде ұшақ өндiрiсi, машина өндiрiсi жолға қойылған. Бiз олардың барлығын импорттап келдiк. Ендi үшiншi мемлекеттерден келетiн тауарлардың бағасын арттырып жiберiп, тағы да Ресей тауарына тәуелдiлiк басталды. Бұған дейiн шетелден келетiн көлiктерге салынатын салық 5 мың АҚШ доллары көлемiнде болып келсе, бұдан кейiн 10-15 мың долларға дейiн көтерiледi. Демек ендi бiз өте қымбат шетелдiк машиналарды немесе сапасы анағұрлым төмен Ресей көлiктерiн сатып алуға мәжбүрмiз. Яғни Ресей экономикасын қаржыландыру басталды. Екi ортада Қазақстанның экономикалық белсендiлiгi және қарапайым азаматтардың сатып алу мүмкiндiгi төмендейдi. Бұл тек – экономикалық қыры. Бұның саяси астары да бар. Кез келген мемлекет дербестiгiн сақтау үшiн экономикалық тәуелсiздiгiн қалыптастыруға ұмтылады. Осыдан 20 жыл бұрын бiздiң экспорттық құбырларымыз тек Ресей арқылы ғана өттi де, Ресейдiң мүддесi тұрғысынан ғана қимылдадық. Егер Ресейдiң айтқанын iстемесек, олар осы құбырлардың жолын кесетiн едi. Себебi бiзде балама болған жоқ. Қазiр Қытай арқылы құбыр салдық, Баку-Тбилиси-Жейхан жобасына қосылдық. Яғни балама құбырларымыз пайда болды. Сөйтiп, энергетиканы тасымалдауды диверсификация жасау арқылы Ресейдiң алдындағы бәсекелестiгiмiздi арттырдық. Бiрақ қазiр өткен ғасырдың 90-шы жылдарындағы жағдайды қайталай бастадық. Мысалы басқа мемлекеттерге өз нарығымызды күрделендiрiп қойып, Ресей экономикасына қайта сiңiп барамыз. Кедендiк одақ бұнымен ғана шектелмейдi. Бiрыңғай экономикалық кеңiстiк жасақталмақ. Егер ол жүзеге асатын болса, ұлттың үстiнен қарайтын құрылымдар пайда болады. Бұның соңы ортақ валютаға алып келедi. Бюджеттi жасақтаудың ортақ принциптерi пайда болады. Демек бiздiң дербестiгiмiзге сай ұлттық экономикалық шешiмдердi қабылдау мүмкiндiгiмiз шектелетiн болады.

– Осы БЭК-тi жасақтауды неге тым жылдамдатып жiбердiк? Ресей Федерациясының президентi Медведев былтыр жылдың соңында БЭК-тi жасақтауға қатысты үш ел басшыларының басқосуында "БЭК-тi жасақтауды Ресей таяу жылдарға жоспарлап отыр. Бiрақ 2012 жылы жүзеге асады деп ойлаған жоқпыз. Бұл iс бiз ойлағаннан да жылдам жүре бастады" деген екен. Осыншама асығыстықтың себебi неде?

– ТМД кеңiстiгiнде интеграциялық жобалар көп болды. Бiрақ бiреуi де iске асқан жоқ. Кедендiк одақтың өзi алғаш 1995 жылы басталған болатын. Сол секiлдi ГУААМ, ЕурАзЭҚ, Ресей-Беларусь одағы, БЭК секiлдi одақтар көп болды. Солардың iшiнде сөзден iске көшкен одақ – Кедендiк одақ болды. Бұл жерде саяси мүдде жоғары тұрды. Путин, Назарбаев және Лукашенко тұрғысынан Кедендiк одақты жасақтау туралы саяси нұсқау болды. Соның арқасында Кедендiк одаққа министрлiктер, құзырлы органдар кедергi келтiрмедi. Және өте қысқа мерзiмде, асығыс жүзеге асырылды. Оның асығыс болғандығының геосаяси және экономикалық себептерi бар. Менiңше, 2007 жылы әлемде қаржылық дағдарыс басталды. Қазақстанның ең негiзгi жапа шеккенi – сырттан келетiн қаржы көздерi тапшы болып қалды. Қазақстанға несиелердiң 80-90 пайызы Америка мен Еуропадан келетiн. Сол қаржының көзi жабылып қалды. Кейбiр банктерiмiз, әсiресе БТА дефолттың алдында тұрды. Қазiр бiздiң сыртқы қарызымыз 100 миллиард доллардан асады. Бұл – IЖӨ (iшкi жалпы өнiмге) пара-пар.

– Мемлекеттiк қарызымыз мүлдем аз емес пе? Мұның көбiсi жеке компаниялардың, банктердiң қарызы ғой?..

– Өкiнiшке қарай, Қазақстанның экономикасы сырттан келетiн несиелерге аса тәуелдi. Бұл жағы да түсiнiксiз. Бiздiң ұлттық қорымызда қанша ақша бар, алтын қорымыздың өзi айтарлықтай. Олардың неге қолданылмайтыны маған түсiнiксiз. Басқа мемлекеттерде осындай қорлар дағдарыстан шығу үшiн жұмсалады. Тек бiр бөлiгiн қиын жағдайға деп қалдырып, қалғанын мемлекеттiң даму жолына жұмсайды. Осындай жағдайда Қазақстанның қаржы көздерiне деген тәуелдiлiгi арта түстi. Экономикалық тәуелдiлiгiне қоса, саяси тәуелдiлiгi де артты. Өткен ғасырдың 90-шы жылдарынан Қазақстанның сыртқы саясатына ықпал ететiн үш бағыт – Ресей, Қытай және Батыс қатар айтылатын. Соңғы жағдайлардан кейiн бiздiң аймақтағы Батыстың үлесi, ықпалы бiршама төмендеп кеттi. Есесiне, ашық, бос қалған орындарды Ресей мен Қытай баса бастады. Қытайға да тәуелдiлiгiмiз артып барады. Мұнай активтерiнiң бiраз бөлiгiн Қытайға берiп жiбердiк, былтыр Қытайдан 10 миллиард доллар қарыз алғанымыз естерiңiзде болар. Бiрақ екi ел арасындағы келiсiм-шарттарда Қазақстанның мүддесi аяқ асты болып келдi. Қазақстанның қаржы көздерiне тәуелдiлiгiн түсiнiп отырғандықтан, Қытай мен Ресей тарапынан да белгiлi деңгейде қысым жасалынды. Ресеймен арадағы қарым-қатынас Медведев билiгi тұсында тым қарқын ала түстi. Ресей интеграция саясатында өз ықпалына көнгiсi келмеген елдерге экономикалық блокада жасайды. Мысалы Грузияның шарап өнiмдерiн Ресейге кiргiзбей тастаса, Украина мен Беларусь үшiн энергетикалық тарифтердi өсiрiп жiбердi. Бәлкiм Қазақстанға да осындай шаралар қолданған шығар. Қазiр посткеңестiк ортада Ресейдiң жақын және жалғыз әрiптесi, одақтасы – Қазақстан ғана. Тiптi, заты бiр, тегi бiр, тарихы бiр Беларусьтiң өзiмен тiл табыса алмай жүр. Қытай да солай. Бұл тұрғыдан ұтылып жатқан мәселелерiмiз өте көп.

– Саяси науқан кезiнде Елбасының Қытайға сапары болғаны мәлiм. Н.Назарбаев Қазақстанға қайта оралғаннан кейiн, кейбiр қоғамдық ұйым өкiлдерi наразылық акциясын ұйымдастырып, "Қытайға 1 миллион гектар жер жалға берiлiп қойды, нақты ақпарат берiлсiн" деп шу шығарды. Дәл осы әңгiме – Қытай Қазақстанға 10 миллиард доллар қарызданған кезде де дабырлап бiр басылған едi.

– Дәл осы әңгiмеден кейiн Сыртқы iстер министрлiгi бұның қауесет екендiгiн ресми тұрғыда мәлiмдедi. Бiрақ осындай әңгiмелердiң қайта шықпауы үшiн, билiктiң iрi шешiмдер қабылдау процесi қоғам алдында ашық болуы қажет. Шетелдiк ресми сапарлардың нәтижесi жайында толық ақпараттың болмауы қауесеттердiң туындауына әкеп соғады. Қытайға 1 миллион гектар жердiң жалға берiлетiнi жайлы әңгiме 2009 жылы көтерiлiп бiр басылған болса, биыл қайта өршiдi. Ол неге қайта-қайта қоздай бередi? Себебi сол әңгiме қоздай қалған тұста нақты, үзiлдi-кесiлдi мәлiмдеме жетiспедi. Егер сол кезде "Қытайға қандай жағдайда болсын, қандай келiсiм-шарттар жасалса да, ешуақытта жалға жер берiлмейдi. Егер бiрлескен кәсiпорындар ашылатын болса, жер қазақтың қолында болады" деп кесiмдi жауап беруi тиiс едi.

Жалпы, жер мәселесi – өте нәзiк мәселе. Әсiресе, қазақ үшiн. Қазақстан жан басына шаққанда келетiн жер көлемi жағынан 1 орында екен. Бiрақ қазақтардың қолында жер жоқ. Иен қалған жерлердiң өз иелерi бар. Белгiсiз бiреулер иеленiп қойған. Сол жерлердi нақты жермен айналысатын, оны өңдейтiн адамдарға беру керек. Жер құлазып бос жатыр, есесiне азық-түлiктiң 60-70 пайызын шетелден аламыз. 1991 жылы жүз пайызға азық-түлiкпен қамтамасыз етiп келген едiк әрi шетелге экспорттағанбыз. Қазiр 1,5 миллиард халқы бар Қытай бiзге алма сатып отыр. Сондықтан шетелдiктермен бiрге жер игеремiз деп халықты үркiткеннен гөрi, жерсiз қалған ауылдықтарға жердi берiп, игеруiне жағдай жасау керек.

АУЫЛ ТҰРАЛАСА, МЕМЛЕКЕТ ТЕ ТӘЛТIРЕКТЕЙДI

– Әңгiме ауыл тақырыбына ойысып барады ғой, жалпы қазiр ауылда халықтың 40-45 пайызы отыр. Сол ауыл қазiр тұралаудың аз-ақ алдында тұрған сияқты. Көптеген ауылдар болашағы жоқ ауыл ретiнде жойылудың аз-ақ алдында. Ауыл кiсiлерi қартайып барады. Жастар оқуын бiтiрiп, ауылдан кеткеннен кейiн оралғысы келмейдi. 90-жылдардың басында ауылда халықтың 6-7 пайызы қалып, қалғандары қалаға шоғырлануы керек деген ұран болды. Қазiр, керiсiнше, халықты ауылда ұстаудың амалдарын қарастырып жатырмыз. "Дипломмен ауылға" деген жоба жүзеге асырылуда. Жалпы, қазақ ауылын сақтап қалу үшiн не iстеу керек?

– Ауыл бiздiң саяси-әлеуметтiк мәселемiз ғана емес, сонымен қатар ұлттық мәселемiз. Қазiр елiмiзде ең кедей халық – ауылда. Оның 95 пайызы – қазақтар. Сонымен қатар ауылда адам жоқ, Алматыда ине шаншар жер жоқ. Яғни дисбаланс пайда болды. Өмiр Алматы мен Астанада қайнап жатыр. Жұмыс көзi осында, жақсы тiрлiк осында. Ауыл қараң қалып барады. Бiзде тым жақсы бағдарламалар қабылданады, бiрақ ешқайсысы жұмыс iстемейдi. Оны iске асырушы тетiктер дұрыс жолға қойылмаған. Ұсынылған бағдарлама уақытында орындалмаса, оны мойнына алған адамды жұмысынан қуып жiберу қажет, өз алдына нақты жауапкершiлiк жүктеу керек. Қазақстан үшiн ауылдың құрығаны – мемлекеттiң құрығаны. Өйткенi қазақтың тамыры – ауылда. Сондықтан ауылды сақтау қажет.

– Жалпы, қоғамды әңгiме ете отырып, елдегi тiлдiк ахуалды айналып өтуге болмайды. Қазақстанда тәуелсiздiк алған күннен бастап екiтiлдi орта қалыптасты. Осы екi ортаның бiр-бiрiмен араласуынан гөрi алыстап бара жатқаны байқалады. Әсiресе, орыстiлдiлер қазақ электоратының мұңы мен проблемасын естуге талаптанбайды. Өйткенi қазақша оқып, жаза алмайды. Кезiнде өзiңiздiң әрiптесiңiз саясаттанушы Болатхан Тайжан қоғамның екiтiлдi болуының соңы елдiң екiге жарылуына бастауы мүмкiн қауiптi синдром деген едi. Сiздiңше, бүгiнгi тiлдiк саясаттың жетiстiктерi мен олқылықтары неде? 2020 жылы қазақша сөйлей аламыз ба?

– Дүниежүзiндегi тәжiрибенi алып қарасақ, әлемде 200 мемлекет бар болса, соның iшiнде тек Қазақстанда ғана Үкiметтiң отырыстары, Парламенттiң отырыстары, тiптi халықаралық кездесулер мемлекеттiк тiлден басқа тiлде өтедi. Сондықтан ендi 10 жылдан кейiн қазақша сөйлеп кетемiз деу қисынсыз. Дәл осындай әңгiмелердi осыдан 10 жыл бұрын естiгенбiз. Ол бағдарлама бойынша қазiр барлық iс-қағаздар қазақшалануы тиiс болатын. Немен аяқталғаны мәлiм. Сондықтан ендi бағдарламалармен әуестенудiң қажетi жоқ. Соңғы санақ нәтижесi бойынша, Қазақстандағы қазақтардың саны 64 пайызға жеткендiгiн көрсеттi. Былай қарағанда, қазақ тiлiнiң қолданылу аясы кеңейген секiлдi. Қазақ мектептерiнiң саны, жоғары оқу орындары көптеп ашылды. Бiрақ бұл менi қанағаттандырмайды. Оны жүзеге асыруды бұдан да әлдеқайда тезiрек жасауға болатын едi. Ол үшiн басқа шарттардың ешқайсысы қажет емес: тек мемлекеттiк қызметке араласқысы келген қызметкерлер қазақ тiлiн бiлуi шарт болуы тиiс. Бiзде Конституция бойынша Қазақстанның президентi болуы үшiн үмiткер мемлекеттiк тiлден емтихан тапсырады. Осы шарт басқаларға жүрмейдi. Сонда қалай, Президент басқа мемлекеттiк қызметкерлерден кем бе? Ал мемлекеттiк қызметтi мемлекеттiк тiлдi бiлмей қалайша iске асыруға болады. Осы мәселенi реттейтiн болсақ, мәселе өзiнен-өзi шешiледi. Ал бiз әлi күнге дейiн көлеңкемiзден қорқумен келемiз. "Бұған Ресей қалай қарайды екен, орыстар қалай қарайды екен" деп дiрiлдеумен жүрмiз. Бәрiнен бұрын бұл процеске орыстар дайын отыр. Өйткенi бұл – әлемдiк тәжiрибе.

– Үш тiлдiлiк саясатына қалай қарайсыз?

– Қазақстанда ағылшын тiлi мен орыс тiлiнiң жағдайымен қазақ тiлiнiң жағдайын салыстыруға келмейдi. Орыс тiлi де, ағылшын тiлi де көмекке зәру емес. Қазақстанда құтқаратын тiл – қазақ тiлi. Өз Отанында құрып кетудiң аз-ақ алдында тұр.

– Саясаткерлер арасында "егер тiлдi дамытамыз десек, оны жоғарыдан емес, төменнен талап ету керек. Төменнен талап еткен жағдайда, билiк төмендегiнiң талабын орындауға мәжбүр болады" деген пiкiр бар. Бұған не дейсiз?

– Бiздiң жағдайда ол мүмкiн емес. Жағдай осылай сипат ала беретiн болса, тек қана қазақ тiлiнде бiлiм алған жастардың басым көпшiлiгi жұмыссыз қалуы әбден мүмкiн. Қазiр шетелден келген көптеген оралман жұмыссыз жүр немесе қара базарда күнелтуге мәжбүр.

– Қазiр тек қана қазақ тiлiнде бiлiм алғандардың үлес салмағы 80%-ға жақындапты. Ертең олар өздерiнiң құқықтарын талап етiп, билiктi қазақша сөйлеуге мәжбүрлей алмай ма?

– Мәселенiң екi жағы бар. Не билiк жағдайды түсiнiп қазақша сөйлейтiн болады. Не сол көпшiлiк сөйлетуге мәжбүр болады. Бiрiншiсi әлдеқайда дұрысырақ. Қазiр кейбiр мәселелерде қазақ тiлiн бiлу формальдi түрде болса да, шартқа айналды. Соның бiрi – "Болашақ" стипендиясы бойынша шетелге оқуға баратындар. Оларға да қазақ тiлiн бiлудi мiндеттеп қойды, бiрақ iс жүзiнде жүзеге асырмайды. Сол секiлдi Президент сайлауына үмiткерлердiң қазақ тiлiн қаншалықты меңгергенiн сынаған емтиханда да формальдық байқалды. Емтихан комиссиясының төрағасы Мырзатай Жолдасбековке: "Қасымов қазақша бiлмейдi ғой. Қалайша өткiзiп жiбердiңiздер?" деген сауал қойылған екен. Сонда Мырзекең: "Шын мәнiсiнде қазақша бiлмейдi. Бiрақ емтиханға келгенде сөйлеп кеттi" дептi. Сол секiлдi қазақша бiлмейтiн қаншама азаматтар Қазақстанның қаржысына, қазақтың қаржысына шетелде бiлiм алып жатыр. Кейбiрi сол жерде қалып қояды. Демек қай салада болсын негiзгi мәселенi шешiп алу керек. Ол – билiктiң, мемлекеттiк қызметтiң қазақ тiлiне ауысуы.

– Тiлдi дамыту үшiн Конституцияның 7-бабының 2-тармағын алып тастау қажет деген пiкiрлер бар. Онда "Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады" делiнген. 1-тармағында "Қазақстан Республикасындағы мемлекеттiк тiл – қазақ тiлi" делiнедi. Бұған не дейсiз?

– Мен қайталап айтамын, Конституцияның осы бабын қабылдаған адамдар Ресейге деген жалтақтықтың кесiрiнен қоғамды бүгiнгiдей жағдайға жеткiздi. 1991 жылға дейiн Қазақстан ресми құжаттарда "Қазақ Республикасы" аталып келдi. Тәуелсiздiгiмiздi алғаннан кейiн, неден қорыққанымызды бiлмеймiн, Қазақстан Республикасы деп өзгертiп жiбердiк. Әлi күнге дейiн отарлық таңбасындай болып келген Павлодар мен Петропавлдың атауына тiсiмiз батпай келедi. Бұған Ресейдiң ешқандай кедергiсi жоқ. Және олардың ешқандай құқы да жоқ.

Сол секiлдi Конституцияның 7-бабының екi тармағы бiздi шатастырып отыр. Қазiр "мемлекеттiк тiлдiң" салмағы басым ба, жоқ "ресми" тiлдiң салмағы басым ба? Осының мәнiне жете алмай-ақ қойдық. Мемлекетте бiр ғана мемлекеттiк тiл болуы керек. Кейбiр федеративтiк мемлекеттерде қос тiлдiлiк үрдiсi болады. Ол Швейцария, Канадада бар үрдiс. Бiзде унитарлық мемлекет. 60-70 пайызы қазақтар.

Әңгiмелескен Есенгүл КӘПҚЫЗЫ

Редакция таңдауы

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

Қырғыздар Мұқағалиға құрмет көрсетті

22 ақпанда Бішкекте, Алықұл Осмонов атындағы ­­Қырғыз Республикасы Ұлттық кітапханасын­дағы Абай атындағы қырғыз-қазақ мәдени орталы­ғында Мұқағали Мақатаевтың 90 жыл­дығына арналған «Ең бірінші бақытым –...

Депутаттарды қайта оқыту неге керек?

Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиев Мәжіліс отырысында «Қазақ­стан Республикасының кейбір заң­на­малық актілеріне аудандық, қалалық жә­не ауылдық билік деңгейлерінің дер­бестігі мен жауапкершілігін кеңейту мә­селелері бойынша...
Наурыз мейрамы

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға...
5fe9ea1102e8bd32e36d5f0b

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында...
photo 71721

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады,...

Жаңалықтар

Этнограф Болат Бопайұлы «Мәдениет саласының үздігі» атанды

Бүгін «Отандастар қоры» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен белгілі жазушы, этнограф Болат Бопайұлының салт-дәстүрі туралы 10 кітабының таныстырылымы өтті. Салтанатты жиынға жазушы, түрколог-ғалым Тұрсынхан Зәкенұлы,...

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға және үлкен мерекелер өткізбеуге кеңес берді. «Үлкен мерекелік іс-шаралар өткізбей, Наурыз мейрамын отбасымен...

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында Әзірбайжанның өз аумағында жүзден астам армян азаматын әлі де тұтқында ұстап отырғанын...

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады, деп хабарлайды ҚР Білім және ғылым министрлігі. Ведомствоның мәлімдеуінше, бұл – білім беру...

Нұр-Сұлтанда тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті

Елорданың сол жағалауында тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті. Бұл туралы Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаменті хабарлады. «Бүгін сағат 15:50-де Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаментінің құрамында...

Курьер жігіт 12-қабаттан құлаған сәбиді қағып алды (видео)

Курьер болып жұмыс істейтін вьетнамдық жігіт 12-қабаттан құлаған бүлдіршінді қағып алды, деп хабарлайды Daily Mail.  Нгуен Нгок Ман 12-қабаттың терезесінен құлап кеткен екі жасар бүлдіршіннің...

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен құттықтады. Бұл туралы Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің Instagram-дағы парақшасында хабарланды.  Құттықтауда КСРО Тұңғыш президентінің...

Саша Барон Коэн Қазақстанға келуге ниетті

Сценарист және актер Саша Барон Коэн өзінің ойдан шығарылған кейіпкері — Бораттың отаны Қазақстанға келуге дайын екенін мойындады. Бұл туралы ол "Известия" басылымына берген...

Бішкекте «Астана» халықаралық қаржы орталығының филиалы ашылуы мүмкін

Қырғызстан Президентінің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының соңында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров «Астана» халықаралық қаржы орталығын аралап көрді, деп хабарлады Ақорданың ресми сайты. Мемлекет басшылары...

Қазақстан Қырғызстанға әскери-техникалық көмек көрсетеді

Қазақстан мен Қырғызстан қорғаныс министрлері әскери ынтымақтастық туралы құжаттарға қол қойды, деп хабарлайды ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі. Қазақстанның Қорғаныс министрі генерал-лейтенант Нұрлан Ермекбаев Қырғызстан...

Жомарт Ертаев тағы да 9 жылға сотталды

Алматыда «Bank RBK», «Qazaq Banki» және «Eurasian Bank» банктерінен 188 миллиард теңгеден астам қаражатты жымқыру ісі бойынша сот үкімі шықты. ҚазАқпараттың хабарлауынша, айыптылардың қатарында экс-банкир...

Кардиолог инфаркт алу қаупін азайтатын үш жаттығуды атады

Кардиолог және жүрек-тамыр хирургі Владимир Хорошев инфаркт қаупін азайту үшін үш жаттығуды ұсынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Маман бірінші кезекте көбірек жаяу жүруге кеңес берді:...

Алматы облысында мас жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті

Алматы облысында мас көлік жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті. Әртүрлі дене жарақаттарын алған үш бала ауруханаға жатқызылды. «Оқиға 2 наурызда сағат 18:40-та Еңбекшіқазақ ауданында болған....

Илон Маск өз қаласын салуға кірісті

Америкалық кәсіпкер, Tesla және SpaceX компанияларының негізін қалаушы Илон Маск Техаста жаңа қала құрылысын қолға алды. Бұл туралы ол өзінің Twitter-дегі парақшасында мәлімдеді. "Мен Техаста...

Айға саяхат: жапон кәсіпкері бұл сапарға 8 адамды таңдап алмақ

Жапон кәсіпкері Юсаку Маэдзава сәрсенбі күні «өзін әртіс деп есептейтін» қоғамның 8 өкілін 2023 жылы Ай орбитасына алып кететінін мәлімдеді. Бұл – SpaceX фирмасы...

Алматыда Роза Бағлановаға ескерткіш қойылады

Алматы қаласы Мәдениет басқармасының хабарлауынша, Қабанбай батыр көшесінің оңтүстік бөлігі мен Байсейітова көшесінің шығыс жағында Роза Бағланованың құрметіне ескерткіш орнатылады. «12 наурызға дейін Роза...

COVID-19: елімізде ПТР тест бағасы арзандап жатыр

Қазақстанның клиникалық-диагностикалық зертханаларымен жасалған монополияға қарсы іс-шаратшеңберінде КВИ ПТР бағасы арзандап жатыр. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2021 жылғы 1 наурызда КДЗ ОЛИМП COVID-19...

Семейде жер үйден өрт шығып, 2 адам қаза тапты

ШҚО Төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, 3 наурыз сағат 05:00 шамасында Белибаев көшесіндегі жеке тұрғын үй отқа оранған. Оқиға орнына шұғыл келіп жеткен өрт сөндірушілер...

Нұр-Сұлтанда қашықтан оқыған оқушылар коронавирусты көбірек жұқтырған

Нұр-Сұлтан қаласының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері Сархат Бейсенова елорда мектептеріндегі коронавирус статистикасы туралы айтты. «2021 жылдың 1 наурызындағы жағдай бойынша, оқу жылының басынан бері мектеп...

3 наурыз: атаулы күндер мен тарихи оқиғалар

2018 жылы 3 наурызда Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болуының 26 жылдығы аясында БҰҰ штаб-пәтерінде Қазақстанның Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қою...

Екібастұзда жолаушылар вагонынан өрт шықты

Екібастұзда жолаушылар вагонының темірден өзге бөлшектерінің барлығы жанып кетті. Әзірге өрт салдарынан келген шығынның мөлшері белгісіз. «2 наурыз күні сағат 13:04-те нөмірі 2-ші мамандандырылған өртке...

Өткен тәулікте елімізде 717 адам коронавирус жұқтырған

Қазақстанда өткен тәулікте 717 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлайды coronavirus2020.kz. Аймақ бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 68, Алматы қаласы - 105, Шымкент қаласы - 12,...

Сарыағашта халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды

Түркістан облысы Сарыағаш ауданында халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды. Былтыр мал ұрлаған азамат осы күнге дейін жасырынып жүрген. Облыстық ПД баспасөз қызметінің мәліметінше, күдікті «Мал ұрысы»...

«Алматы жастарына» 10 наурыздан бастап өтінім қабылданады

Оңтүстік шаһардағы жастардың тұрғын үй проблемасын шешетін «Алматы жастары» бағдарламасына қатысуға өтінім қабылдау 10 наурыздан басталады. Бұл туралы «Отбасы банкі» әлеуметтік желідегі парақшасында хабарлады. «Алматы...

3 наурызға арналған ауа райы болжамы – Қазгидромет

Қазгидромет 3 наурызға арналған ауа райы болжамын ұсынады. Қазақстанның басым бөлігінде құбылмалы ауа райы болып, қар мен жаңбыр жауып, кей жерде тұман, көктайғақ, бұрқасын,...

Ресейдегі Әлихан Бөкейханов зиратына гүл шоқтары қойылды

 1 наурызда еліміз Алғыс айту күнін атап өтті. Мереке идеясы Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевқа тиесілі және Қазақстанда тұратын барлық этностар бір-біріне және...

Әлемдегі барлық миллиардерлердің саны анықталды

Hurun Research Institute зерттеуіне сүйенсек, әлемдегі миллиардерлердің саны 3228-ге жеткен. Зерттеушілердің сөзінше, бұл — рекордты көрсеткіш.  15 қаңтардағы жағдай бойынша планетадағы ең бай адамдардың жиынтық...

Қытай 15 жылда елімізге 19,2 миллиард доллар инвестиция құйған

2020 жылы Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда айналымы 4%-ға өсіп, 15,4 миллиард доллар болған. Бұл туралы ҚР сауда және интеграция вице-министрі Қайрат Төребаев айтты,...

Аязда үсіп өлген 5 жасар бала қайтыс болар алдында зорланған

Ресейдің Саратов облысының Вольск қаласында көшеде өлі күйінде табылған бес жасар бала қайтыс болғанға дейін зорланған. Бұл туралы Life Shot Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru...

Елбасы Қырғызстан басшысымен кездесті

Келіссөз басталар алдында Елбасы мен Қырғыз Республикасының Президенті Назарбаев орталығындағы экспозицияларды аралап көрді, деп хабарлайды Elbasy.kz.  Кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев Садыр Жапаровты Қырғызстан Президенті болып...

Байқоңырдан Ресейдің құпия құрылғылары ұрланды

Белгісіз біреулер Байқоңыр ғарыш айлағынан Ресейдің құпия электроникасын ұрлап кеткен. Бұл туралы  "112" Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru хабарлады.  Арнаның мәліметінше, 1988 жылы "Буран" ғарыш кемесімен...

Психолог 8 наурызда аруларға сыйланатын ең сәтсіз сыйлықтарды атады

Психология ғылымдарының кандидаты Юлия Кочетова 8 наурызда әйелдерге cыйланатын ең сәтсіз сыйлықтардың тізімін жасады, деп хабарлайды "Москва" жаңалықтар агенттігі.  Маманның айтуынша, ең жауыр болған сыйлық...

Балалар құқығын қорғау туралы заң: 3 кодекске 35 түзету енгізілмек

Құжатты саралайтын жаңа жұмыс тобының құрамында 65 адам бар. Парламент мәжілісінің депутаты Динара Закиева қоғамда қызу талқыға түскен балалар құқығын қорғау бойынша заңнамалық актілерге...

Белгісіз коллекционер Черчилльдің суретін рекордтық бағаға сатып алды

Анджелина Джоли Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Уинстон Черчилль салған "Кутубия мешітінің мұнарасы" картинасын рекордтық бағаға сатты. Белгісіз коллекционер картина үшін 8,2 миллион фунт стерлинг төлеген,...

Зеленский үндістандық вакцинаны салдырды

Украина президенті Владимир Зеленский Донбассқа сапары кезінде коронавирусқа қарсы вакцина алды. Вакцинация Үндістанда өндірілген Covishield препаратымен жүргізілді, деп хабарлайды korrespondent.net. Президент Жоғары бас қолбасшы ретінде вакцинаны...

Головкин vs Мунгия: Жекпе-жек қашан өтетіні белгілі болды

Геннадий Головкин (41-1-1, 36 КО) орта салмақтағы IBF тұжырымы бойынша әлем чемпионы (әлі IBO титулына ие) титулын мексикалық боксшы Хайме Мунгияға (36-0, 29 КО)...

Ата-анасы жұмысқа кеткен: өрттен 5 жасар бала қаза болды

Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданында өрттен бала қаза тапты. Бұл кезде ата-анасы үйде болмаған, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. ТЖД өкілдері бала Аққайың ауданы Новороссийск ауылында қаза...

“Ұлытау” тобы АҚШ-та өткен халықаралық байқауда жеңіске жетті

Қазақстандық "Ұлытау" этно-рок тобы Лос-Анджелесте өткен халықаралық байқаудың жеңімпазы атанды, оған әлемнің 83 елінен қатысушылар келген. Бұл туралы Алматының өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен брифингіде топ...

Дәрігерлер карантиндік шектеулерді күшейтуді талап етті

Бразилиялық дәрігер ел билігінен коронавирусқа қарсы шектеу шараларын күшейтуді талап етті, деп хабарлайды РИА Новости.  Ел ауруханаларында орын жоқ, науқастар ем алу үшін кезек күтуге...

Биыл магистранттар шетелде тәжірибеден өте ала ма?

Бүгінде қазақстандық магистранттар COVID-19 пандемиясына байланысты шетелде тағылымдамадан өте алмай отыр. Әлемде және Қазақстанда коронавирус жұқтыру дерегі азайса, магистранттарды шетелге тағылымдамаға жіберу мәселесі қаралады....

Ақтөбе қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

Президент әкімшілігінің​ келісімімен өңір басшысының өкімімен​ Ақтөбе облысы​ әкімінің орынбасары болып Ермек Кенжеханұлы тағайындалды. Бұл туралы Ақтөбе облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Ермек Кенжеханұлы...

ТЖМ Алматы тұрғындарына үндеу жасады

Сел ұстайтын бөгеттер құрылысына байланысты Үлкен Алматы шатқалына баруға шектеу енгізіледі. Бұл туралы ҚР Төтенше жағдайлар министрі Юрий Ильин мәлімдеді. «Қар мен ылғал қорының жиналуы...

Жасөспірімдерді тәртіпке шақырмақ болған алматылық полицей құрылысы бітпеген үйден құлап кетті

Алматыда полиция қызметкері қараусыз қалған құрылыс нысанынан құлап, жарақат алды. Алматы қалалық Полиция департаментінің мәліметінше, Алатау ауданының ювеналды полиция қызметкері құрылысы бітпеген көпқабатты үйдің төбесіне...

Аралас оқу форматы: Оқушылар мектеп формасын киюге міндеттеле ме?

Оқушылардың аралас форматқа ауысуына байланысты мектеп формасын сатып алудың қажеті жоқ.  Бұл туралы Білім және ғылым вице-министрі Шолпан Каринова мәлімдеді.  «Оқушының ауырып қалуы немесе науқас...

Жамбыл облыстық Ішкі саясат басқармасының басшысы тағайындалды

Жамбыл облысы әкімінің өкімімен облыс әкімдігі Ішкі саясат басқармасының басшысы болып Бейқұт Жамангозов тағайындалды. Бұл туралы Жамбыл облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Бейқұт Тілебалдыұлы 1969...

2 наурыз еліміздің тарихында қандай айтулы оқиғалармен есте қалды?

2 наурыз күні әр жылдары еліміздің тарихында бірқатар маңызды оқиғалар орын алды. 1992 жылы 2 наурызда БҰҰ Бас Ассамблеясының 46-шы сессиясының пленарлық мәжілісінде Қазақстан Республикасы...

Горбачев өмір сүру ұзақтығы жөнінен кеңестік көшбасшылар арасында рекорд орнатты

КСРО-ның бұрынғы президенті Михаил Горбачев кеңестік көшбасшылар арасында өмір сүру ұзақтығы бойынша рекорд орнатты. Бұл туралы Кремль пулының журналисі Дмитрий Смирнов өзінің "№3 пул"...

Қасым-Жомарт Тоқаев Садыр Жапаровпен шағын құрамда келіссөздер өткізді

Ақорда резиденциясында Қырғыз Президенті Садыр Жапаровты салтанатты қарсы алу рәсімі өтті. Екі елдің мемлекеттік әнұрандары орындалғаннан кейін Құрмет қарауылы ротасының бастығы Қазақстан мен Қырғызстан...

Жастарға ауыл шаруашылығы саласындағы жобаларды іске асыруға гранттар берілмек

Үкімет отырысында Ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров агроөнеркәсіптік кешенді қолдау іс-шараларының бірыңғай электрондық ресурсы құрылады. «Агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін қаржыландырудың қолжетімділігін арттыру мақсатында салалық мемлекеттік қолдау...

Еліміздегі сұранысқа ие әлеуметтік желілердің тізімі жарияланды

Қазақстанда ең танымал әлеуметтік желілер белгілі болды, – деп жазды Ranking.kz. Statcounter Global Stats мәліметінше, 2021 жылдың қаңтарында әлемдегі ең танымал әлеуметтік желі Facebook атанды,...

Мәулен Әшімбаев: Ұлтқа адал еңбек етудің озық үлгісін көрсеткен текті азамат

Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы Мәулен Әшімбаев көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғалым, академик, техника ғылымдарының докторы Өмірбек Жолдасбеков туралы фейсбуктегі парағында өз пікірін жазды. Онда...

Президент жанындағы ҚСЗИ-да Әлеуметтік-саяси зерттеулер бөлімінің басшысы тағайындалды

2021 жылдың 1 наурызында ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ директоры Зарема Шаукенова ұжымға ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының әлеуметтік-саяси зерттеулер бөлімінің жаңа басшысын...

29 жыл бұрын Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды

1992 жылдың 2 наурызы Қазақстан тәуелсіздігін дүниежүзілік қоғамдастық мойындаған ел тарихындағы маңызды оқиғаға толы күн. 29 жыл бұрын Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына 168-ші мүше-мемлекет...

Қырғызстан Президенті мемлекеттік сапармен Нұр-Сұлтан қаласына келді

Қырғыз Республикасының Президенті Садыр Жапаров мемлекеттік сапармен Нұр-Сұлтан қаласына келді. Бұл туралы ҚР СІМ баспасөз қызметі хабарлады.

Алдағы бес жылда ауыл халқына 250 млрд теңгенің несиесі беріледі

2025 жылға дейін 50 мың микрокредит беру көзделген. Былтыр ауылға берілген шағын несиелер есебінен 11 мың жұмыс орны ашылған, деп хабарлайды Inbusiness.kz.  Үкімет отырысында агроөнеркәсіп...

Павлодарда пара алды деген күдікпен ҚТЖ филиалының басшысы ұсталды

Павлодар облысы бойынша Экономикалық тергеу департаменті қызметтегі «қамқорлығы» үшін жүйелі түрде заңсыз сыйақы алды деген күдікпен «ҚТЖ ҰК» АҚ Павлодар облысы бойынша филиалының басшысын ұстады. Ол...

Жапонияда коронавирустың британдық штамы тарап жатыр

Жапонияның батысындағы Кобе қаласының билігі бұл аймақта вирус жұқтырғандардың арасында коронавирустың жаңа британдық штамын жұқтырғандар саны көбейгенін хабарлады. ҚазАқпараттың NHK телеарнасына сілтеме жасап жазуынша, ақпанның...

«Дарындылар пулы»: электронды үкіметтің кадр резервіне өтінім қабылдау басталды

«Азаматтарға арналған үкімет» корпорациясының «Дарындылар пулына» өтінім қабылдау басталды.  Корпорацияның кадр резервіне өтініш бергісі келетін үміткерлерге talent.gov4c.kz сайтында тіркеуден өту қажет. Өтінім беру кезінде жүйеде...

Сауд Арабиясы вакцина салдырған келушілерді ғана қажылыққа қабылдайды

Мұсылман қажылары жаңа коронавирусқа қарсы вакцинациядан кейін ғана Мекке мен Мединедегі қасиетті орындарға үлкен және кіші қажылыққа бара алады. Мұндай шешімді Сауд Арабиясы билігі...

Қазақстанда коронавирус жұқтырғандар саны 214 мыңнан асты

Қазақстанда өткен тәулікте 658 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 65 Алматы қаласы - 102 Шымкент қаласы - 17 Ақмола облысы -...

Бүгін еліміздің басым бөлігінде қар жауады – Қазгидромет

2 наурыз күні солтүстік-батыс циклонымен байланысқан атмосфералық ауа ағыны әсерінен еліміздің басым бөлігінде қар мен жаңбыр жауады, кей жерде тұман, көктайғақ, бұрқасын, желдің күшейюі...

21 миллион VPN қолданушысының жеке дерегі сатылымға шықты

Android операциялық жүйесіне арналған тегін VPN қызметтерінің 21 миллион қолданушысының жеке деректері Желіде сатылымға шықты, - деп хабарлайды Сyber News сайтына сілтеме жасап. Танымал хакерлік форумның...

Францияның экс-президенті үш жылға бас бостандығынан айырылды

Францияның экс-президенті Николя Саркози үш жылға бас бостандығынан айырылды, оның ішінде бір жыл нақты қамауда болады. Сот оны сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп тапты.

Еуроодақ Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады

Еуроодаққа мүше 27 елдің елшілері ресейлік оппозиционер Алексей Навальныйға байланысты Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады, деп хабарлайды Inbusiness.kz порталы РИА Новости агенттігіне сілтеме жасап. Агенттіктің...

БҒМ 1 наурыздан бастап мектептерде сабақ қалай өтетінін түсіндірді

Білім және ғылым вице-министрі Шолпан Каринова 1 наурыздан бастап мектептердегі рұқсат етілген аралас форматта оқыту барысын түсіндірді. Вице-министр Facebook-тегі парақшасында 1 наурыздан бастап Қазақстан Республикасының...

Алматыда коронавируспен күрескен дәрігерлердің құрметіне ескерткіш қойылады

Алматы қаласының әкімі Бақытжан Сағынтаев Instagram парақшасында бұл ескерткіш медицина қызметкерлеріне деген алғыстың символына айналатынын атап өтті. «Бүгін Алматының медицина мен жазушылар қауымдастығының өкілдерімен дәрігерлерге арналған...

Пандемия: кәсіпкерлер үшін салықты есептеу жеңілдетілді

Қазақстандық кәсіпкерлер үшін салықты есептеу жеңілдетілді және кейбір төлемдер алынып тасталды. Пандемиядан зардап шеккен секторларда жұмыс істейтін кәсіпкерлер үшін жаңа бөлшек салықтың арнаулы салық режимі...

Түркістан өңірінде 100-ге жуық белсенді «Nur Otan» партиясы қатарына қабылданды

Бүгін Түркістанда 1 наурыз – Партия күніне орай, бірқатар азаматты «Nur Otan» партиясына қабылдау іс-шарасы өтті. Жиында «Nur Otan» партиясы Түркістан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Бейсен...

Алматыда ойын-сауық орталығында ата-аналар төбелесті

Әлеуметтік желіде Алматыдағы сауда орталықтарының бірінде болған төбелестің видеосы тарады. Полиция департаменті оқиғаға қатысты түсініктеме берді. Видео кадрларынан төбелестің балалар ойын алаңында болғанын байқауға болады....

Наурыз айында күн райы қандай болады?

Еліміздің көптеген аймақтарында күнтізбелік көктем белгіленген мерзімде келеді. Бұл туралы «Қазгидромет» орталығы мәлімдеді.  Консультативтік болжамға сәйкес 2021 жылғы наурызда Қазақстан Республикасының басым бөлігінде циклондардың өтуімен және...

Таразда Алғыс айту күніне орай 1000 түп ағаш көшеті отырғызылды

Алғыс айту күніне орай былтыр ғана облыс орталығында бой көтерген «Қазақ халқына мың алғыс» монументінің маңында мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Онда қалалық зиялы қауым өкілдері,...

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған отбасыға баспана берілді

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған Текебаевтар отбасына жаңа баспана берілді. Oқиға биыл 18 ақпанында облыс орталығындағы Әл-Фараби мөлтек ауданында орын алды. Оқиға орнына шұғыл жеткен...

Алматыда КамАЗ көлігі жер астына түсіп кетті

Алматыда КамАЗ жүк көлігі жер астына түсіп кетті. Оқиғаның видеосын куәгерлер таратты, ал дәрігерлер көлік жүргізушісі жарақат алғанын айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. Әлеуметтік желілерде...

Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ. Адамға алғыс айтқанымыз – Аллаға шүкір еткеніміз

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Аллаға мадақ, пайғамбарға салауаттар болсын! Елімізде шуақты көктемнің алғашқы күні алғыс айту мерекесімен басталады. Баршаңызды бірлік пен мейірімге...

Асқар Мамин «Роскосмос» басшысы Дмитрий Рогозинмен кездесті

Премьер-Министр Асқар Мамин «Роскосмос» ғарыш қызметі жөніндегі мемлекеттік корпорациясының бас директоры Дмитрий Рогозинді қабылдады, – деп хабарлады primeminister. Тараптар ғарыш саласындағы Қазақстан – Ресей ынтымақтастығының...

«Nur Otan» партиясының жанынан 9 жаңа қоғамдық кеңес құрылады

Осылайша, олардың жалпы саны 14-ке жетті, – деп хабарлады партияның баспасөз қызметі. «Nur Otan» партиясының Лидері, Елбасы Н.Назарбаевтың партияның «Өзгерістер жолы: Әр азаматқа лайықты өмір!»...

Талдықорған қаласына жаңа әкім тағайындалды

Алматы облысы әкімінің өкімімен Жасыбаев Ержан Бәкірбайұлы Талдықорған қаласының әкімі болып тағайындалды. Бұл туралы Алматы облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Бәкірбайұлы Жасыбаев 1965 жылы...

Белгілі әнші Индира Еділбаева «Nur Otan» партиясын таңдады

«Nur Otan»-ның құрылғанына 22 жыл толуына орай, партияның Алматы қалалық филиалы белсенді және жігерлі алматылықтармен толықты. Партияның жаңа өкілдері қатарында денсаулық сақтау, мәдениет және...

Әуе компанияларының табысы 41% азайды

Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі әуе компанияларының жылдық табысы 41% төмендегенін, ал жолаушылар тасымалы қызметі 6 пайызға арзандағанын хабарлады. Биыл қаңтарда еліміздің әуе компанияларының кірісі...

Белгілі журналистің еміне қаржы жиналуда

Бүгін «Қазақстан» телерадиокорпорациясы «Мың алғыс» қайырымдылық телемарафонын өткізеді. Шараның негізгі мақсаты – көмекке мұқтаж жандарға көпшіліктің атсалысуымен қолұшын созу, мейірімділікті, қайырымдылықты насихаттау, қайырымды жандарға алғыс...

Атырау дәрігерлері Алғыс айту күніне орай челлендж бастады

«Мерекелік шараға өңірдегі 35 медициналық ұйымның қызметкерлері қатысты»,-деп хабарлайды Атырау облыстық денсаулық сақтау басқармасының баспасөз қызметі. «Туған елге мың алғыс!» челленджі өңірде бір апта бұрын...

Дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жетеді – министр

Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой 2023 жылы дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жететінін айтты. Ведомство басшысы Президенттің биылдан бастап дәрігерлердің жалақысын кезең-кезеңімен көтеру міндетін қойғанын...

Әлем тұрғындарының қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екені анықталды

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бас ғылыми қызметкері Сумия Сваминатан Жер бетіндегі тұрғындардың қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екенін айтты, деп хабарлайды РИА Новости.  Ұйым...

Әлемдік ақпарат кеңістігіндегі Қазақстан имиджі

Ақпарат кеңістігінде мемлекеттің имиджі мен медиаобразын жасау – дамушы елдердің алдында тұрған күрделі міндеттердің бірі. Қазақстан тәуелсіздік алған 30 жыл ішінде дүние жүзінің алпауыт...

Қазақстанда мерзімді әскери қызметке шақыру басталды

Осы көктемде 13 500-ден астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші ел Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады. Қорғаныс ведомствосы...

ҚазҰУ ректоры француз ғалымдарына бірлескен археологиялық зерттеулер жасауды ұсынды

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректоры Жансейт Түймебаев Қазақстандағы Франция Республикасының Төтенше және Өкілетті елшісі Дидье Канеспен кездесіп, ғылым-білім  және мәдени бағыттар бойынша өзара ынтымақтастықты тереңдету...

Ресейдің ең бай депутаты қамауға алынды

Ресейдің Сахалин облыстық Думасының миллиардер депутаты Дмитрий Пашов қамауға алынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Сот оған екі ай мерзімге қамауға алу түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану...

«Борат 2» ең үздік комедия ретінде «Алтын глобус» лауреаты атанды

Лос-Анджелес пен Нью-Йоркте кино және теледидар саласындағы "Алтын глобус" сыйлығының 78-ші марапаттау рәсімі өтті. Коронавирус пандемиясына байланысты марапаттау тарихта алғаш рет виртуалды форматта өтті.  Ең...

Түркістандағы қайғылы оқиғаға қатысты алғашқы мәліметтер жарияланды

Түркістан қаласында орын алған қайғылы жағдайдың себебін анықтау үшін құзырлы органдардан құрылған топ болған жайтты жан-жақты тексеріп жатыр. Орын алған оқиғаның мән-жайын анықтаумен айналысатын...

15 жыл бойы қос азаматтығын жасырып келген павлодарлық жазаланды

Қос азаматтығын жасырып келген Павлодар облысы Железинка ауданының тұрғыны айыппұл арқалады, деп хабарлайды Pavlodarnews.kz. Аудандық соттың баспасөз қызметінің мәліметінше, Железинка аудандық полиция бөлімінің көші-қон қызметінің...

Бұл – қазақ халқының шексіз дархандығының жарқын үлгісі.

Джамалайл ЭЛИМХАНОВ, «Емир-Ойл» ЖШС басқарма басшысы: Қазақстан Тәуелсіздік алған сәттен бастап Тұңғыш Президентіміз Н.Назарбаев әрбір азаматтың өз Отанында қауіпсіз және жарқын өмір сүруі үшін және...

COVID-19: Елорда «сары» аймаққа енді

ҚР Үкіметі жанындағы Қазақстанда коронавирустың таралуына жол бермеу жөніндегі ведомствоаралық комиссия 2021 жылдың 1 наурызы күнгі қазақстан амақтарындағы эпидемиялық жағдайды бағалау матрициасын жариялады. Бұл туралы...

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды. Партияның құрылуы мен қалыптасу тарихы Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен тығыз байланысты. 1998 жылғы 21 қазанда Қазақстан...

ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің жаңа орынбасары тағайындалды

ҚР Үкіметінің қаулысымен Ержан Ерікұлы Біржанов ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі қызметіне тағайындалды. Бұл туралы ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Біржанов 1979 жылы Солтүстік...

Алматы түрмесінен қашқан сотталушы Ақтөбеде ұсталды

Алматыдағы бас бостандығынан айыру орындарының бірінен қашып шыққан адам Ақтөбеде қолға түсті, деп хабарлайды ҚР Ішкі істер министрлігі Қылмыстық атқару жүйесі комитетінің баспасөз қызметі. «Алматы...

«Nur Otan» қатары жаңа мүшелермен толықты

Партияның 22 жылдық мерейтойы қарсаңында «Nur Otan» облыстық филиалында салтанатты түрде партия билеттері табыс етілді. Партияның аймақтық филиалының төрағасы, облыс әкімі Әбілқайыр Сқақов партия...

«Тұмар-2021» ұлттық телевизиялық байқауына өтінімдер қабылдау басталды

Бүгіннен бастап tvtumar.kz сайтында «Тұмар-2021» ұлттық сыйлығын алуға өтінімдер қабылдау басталды. Сыйлыққа 2020 жылы қазақстандық телеарналардың эфиріне шыққан телевизиялық жобалар қатыса алады. Өтінімдерді республикалық және...

Америкалық телеарна Трамптың саяси жоспарларын ашты

АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп елде жаңа партия құру мүмкіндігін қарастырмайтынын жариялайды. Оның саяси жоспарларын американдық Fox News телеарнасы ашты. "Біз жаңа партиялар құрмаймыз және...

Президент: Біртұтас және еңбекқор ұлт болсақ, көздеген мақсаттарымызға жетеміз

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады. «Құрметті отандастар! Сіздерді Алғыс айту күнімен шын жүректен құттықтаймын! Елбасы 2015 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиясында жариялаған осы...

Ақтауда жәндіктерді уламақ болған әйел көршісі мен оның 10 айлық сәбиін өлтірді

Пәтердегі жәндіктерді уламақ болған Ақтау тұрғыны көршісі мен оның 10 айлық сәбиін өлтіріп қойды. Бұл туралы Қоғамдық коммуникациялар орталығына сілтеме жасап Lada.kz хабарлады.  Зарарсыздандыру құралынан...