ورىنبور – الاش ارىستارىنىڭ ورداباسى

2010 جىلدىڭ 24 قاراشاسى – قازاق ەلi تاريحىنىڭ شەجiرەسiنە ۇلتىمىز ءۇشiن ماڭىزى زور ايىرىقشا داتا بولىپ قاتتالدى. بۇل كۇن – الاش ارىستارىنا ورداباسى بولعان ورىنبورداعى قازاق قوعامى ءومiر سۇرگەن كەزەڭنiڭ تاريحي ۇلىقتالعان كۇنi. قازاق زيالىلارىنىڭ رۋحى قالعان تاريحي ولكەنiڭ بۇگiنگi ءھام كەلەشەك ۇرپاق ءۇشiن جادىن جاڭعىرتار تاعىلىمدىق ماڭىزى زور مەموريالدىق تاقتانىڭ قالانعان كۇنi.

ءيا، ورىنبور قالاسىنىڭ قازاق ەلi ءۇشiن قاشاندا ورنى بولەك. بۇل ولكە – قازاق ەلiنiڭ ۇلتتىق مەملەكەتتiلiگiنiڭ قالىپتاسۋىنداعى رۋحىن كوتەرگەن قاسيەتتi مەكەن. ال سول تۇستا الاش ارىستارى قىزمەت ەتكەن، تىنىس-تiرشiلiك ەتكەن كونە عيماراتتاردىڭ كۇنi بۇگiنگە دەيiن ساقتالىپ كەلگەنi كوڭiل تولقىتارلىق ەرەكشە جايت. شىندىعىندا، وتكەلدەرiمiز بەن وتكەندەرiمiزدiڭ تاريحىنا ءۇڭiلiپ، ونى تۇگەندەۋ بiزدiڭ پەرزەنتتiك پارىزىمىز. وسى ورايدا، ەلباسى نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى نازارباەۆتىڭ «وتكەنسiز – بۇگiن، بۇگiنسiز – ەرتەڭ جوق» دەگەن قاعيداسى اياسىندا، قازاق ەلiنiڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەگi سiڭگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ مۇراسى كەڭiنەن زەرتتەلiپ، ناسيحاتتالۋدا. مۇنىڭ دالەلi رەتiندە ەلiمiزدiڭ پرەمەر-مينيسترi كارiم قاجىمحان ۇلى ءماسiموۆتىڭ قولداۋىمەن ورىنبور جەرiندە «الاش ارداقتىلارى» ۇلىقتالعان يگi شارانىڭ iس-جۇزiنە اسىرىلعانىن ماقتانىشپەن ايتار ەدiك.

جالپى، ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىندا ەل باسىندا ءتۇرلi احۋالدار بولىپ جاتادى. وسىنداي الەۋمەتتiك كەزەڭدەردiڭ ورنىعۋى بارىسىندا ورىنبور ءوڭiرi – ەجەلگi كورشiمiز رەسەيدiڭ ەنشiسiنە تيiپ، ونىڭ قاراماعىنا ءوتتi. قازاقستان مەن رەسەي – بۇرىننان ىنتىماعى جاراسقان، قالىپتاسۋ تاريحىنداعى كەيبiر مادەني مۇرالارى ورتاق ەلدەر. ماسەلەن، ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى ۇندەستiكتەر، بۇل كۇنi تاريحي ماڭىزى زور ساۋلەت-ەسكەرتكiشتەرگە اينالعان كونە عيماراتتارداعى مادەني رۋحاني ءورiسiمiز – قوس ەلدi قاشاندا بiرiكتiرiپ تۇر. سونداي تاريحي ماڭىزى زور مۇرانىڭ بiرi – وسى ورىنبور ولكەسiندەگi قازاق زيالىلارى جۇمىس جاساعان عيبراتى مول عيماراتتار. ال، بۇل ۇيدە حح عاسىر باسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءاليحان بوكەيحان، مiرجاقىپ دۋلات ۇلى باستاماسىمەن تۇڭعىش توتە جازۋ – قازاق ارپiمەن «قازاق» گازەتi شىعارىلىپ، سول تۇستاعى قازاق قوعامىنىڭ قاجەتiن وتەدi. بۇگiنگi كۇنi بۇل ۇنپاراقتىڭ – قازاق جۇرتىنىڭ ۇلتتىق ءتول باسىلىمدارىنا نەگiز بولعانىن بۇگiنگi تاۋەلسiزدiك كەزەڭنiڭ عالىمدارى (تiلشi، ادەبيەتشi، تاريحشى ت.ب.) ماقتانىشپەن جارىسا ايتىپ ءجۇر.

دەسەك تە، كورشiلەس ەلدiڭ ەنشiسiنە تيiسiلi وسى «تاريحي ماڭىزى زور عيماراتتاردىڭ تاعدىرى نە بولماق؟» دەگەن وزەكتi ساۋال قازاق زيالىلارىنىڭ قاي-قايسىسىندا تولعاندىرىپ كەلگەن تولعاقتى ماسەلە بولعانى جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن بۇل تولعاقتى ماسەلەنiڭ كەلەلi شەشiمi تەك ۇكiمەت دەڭگەيiندەگi لاۋازىمدى مەكەمە قۇزىرىندا ەكەنiن بiلگەن جۇرتشىلىق ءالiپتiڭ ارتىن باققانى دا راس. ويتكەنi، ءدۇيiم جۇرتتى ەلەڭ ەتكiزگەن «الاشوردا» دەرەكتi فيلمiندەگi كورiنiستەردەن سوڭ بۇل ماسەلەنiڭ شەشۋi ۇزاققا سوزىلماس دەگەن ۇكiلi ۇمiتكە يەك ارتقان قالىڭ ەلدiڭ سەنiمi بولاتىن. سول سەنiم اقتالىپ، بۇگiنگi كۇنi كوڭiل سەرگiدi. بۇل تاعىلىمى زور iسكە ۇكiمەت باسشىسى كارiم ءماسiموۆ ارالاسىپ، رەسەي ەلiنiڭ باسشىسى ۆلاديمير پۋتينگە حات جولداپ، كەشەگi قازاق ەلiنiڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنداعى ورنى ەرەكشە ورىنبورداعى تاريحي تۇلعالار جۇمىس جاساعان عيماراتتاردىڭ بۇگiنگi احۋالى مەن بۇل تاريحي ساۋلەت-ەسكەرتكiشتەردi كەلەشەك ۇرپاق جادىنا ماڭگi جازۋ ءۇشiن «تاعىلىمدى شارا» وتكiزۋدi قولعا الۋ قاجەتتiلiگiن كوتەرگەن ۇسىنىسى بولاتىن. ۇكiمەت باسشىلارى ارالاسقان جۇمىس قوسشىسىن تاۋىپ، ەكi ەل اراسىندا كەلەشەك ۇرپاق تاربيەسiندە ءتالiمi زور القالى شارا ءوتiپ، سوڭى دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى ماجiلiسكە ۇلاستى.

شىندىعىندا، ەل مەن ەلدiڭ اراسىنداعى دوستىق ىنتاماقتاستىڭ جاراسىمى، ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نىعايۋى – سول ەلدi باسقارىپ وتىرعان ۇكiمەت باسشىلارىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ناتيجەسi ەكەندiگiن قاراپايىم بۇقارا بiلەدi. ءارi ەل باسشىلارىنىڭ بەيبiت ءومiر ءۇشiن ۇستانعان قاعيدالارىن قۇرمەت تۇتادى. سوناۋ حح عاسىر باسىندا دا ەل بiرلiگiن ويلاپ، ءوز ۇلتىن وزگەلەرمەن تەرەزەسiن تەڭ ەتۋ ءۇشiن قوعامدىق-ساياسي الەۋمەتتiك iرگەلi قادامدارعا ۇيىتقى بولعان قازاق زيالىلارى: احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءاليحان بوكەيحان، مiرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ەرەن iستەرiنiڭ iرگەتاسى ورىنبوردان باستاۋ العاندىعىن تاۋەلسiز ەلi ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋ ءۇشiن القالى جيىن وتكiزسە، بۇل دا ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان ءزارۋ iستiڭ بiرi دەپ قابىلداعان ءجون. ورىنبور وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ بiرiنشi ورىنباسارى ۆالەري راگوجكين قابىلداعان القالى شارادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى توتەنشە جانە وكiلەتتi ەلشiسi زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ الاش ارداقتىلارىنا ارنالعان مەموريالدىق تاقتانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەدi. ال قازاقستاننان بارعان دەلەگاتسيانى قر پارلامەنتi ءماجiلiسiنiڭ دەپۋتاتى، اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانكەلدi ايتالى ادەبيەتتانۋشى ايگۇل Iسماقوۆا، تiلتانۋشى مىرزاكەلدi مالباقوۆ، تاريحشى ايجان قاپاەۆا، رەسەيلiكتەر عالىمدار جانە باق وكiلدەرi تولىقتىردى.

سول كۇنi پۋشكين كوشەسi 39-ۇيدەگi «№1-شi قالالىق ستوماتولوگيالىق ەمحانا» مەكەمەسiنە: «1917 جىلى بۇل ۇيدە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتiلiگiنiڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا ماڭىزدى ورىن العان بiرiنشi جانە ەكiنشi جالپىقازاق سەزدەرi وتكiزiلدi» جانە چيچيرينا كوشەسi 75-ۇيدەگi قالالىق تۇرعىنۇي عيماراتىنا iلiنگەن: «بۇل ۇيدە 1913-1918 جىلدارى قازاقتىڭ كورنەكتi اعارتۋشى-عالىمى احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇرعان» دەگەن قوس تاقتانىڭ – قازاق جۇرتى ءۇشiن جىلدار بويى اڭساعان iزگi ارماندارىنىڭ iسكە اسۋى ەدi. بۇل كۇننiڭ بولادىسىنان دا «بولعانىنىڭ» قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندiگiنiڭ بۇگiنگi قازاق وقىعاندارى، ونىڭ iشiندە الاشتانۋشىلار پايىمداي جاتار. ورىنبوردىڭ الىنباستاي كورiنگەن قامالدارىنىڭ قابىرعاسىنا قويىلعان بۇل بەلگi – وتكەنiمiز بەن بۇگiنiمiز ءھام كەلەشەگiمiزدi جالعاستىرار التىن كوپiر ەكەندiگiن، ءارi اتالار اماناتىنا پەرزەنتتiك ادالدىعىمىز دەپ قابىلداعان ءجون.

القالى جيىن ورىنبور تورiندە «كەڭەستەر ۇيiندە» وتكەن «رەسەي – قازاقستان قاتىناسى: تاريح جانە قازiرگi كەزەڭ» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە جالعاسىپ، كەلەلi ماسەلەلەر كوتەرiلدi. دوڭگەلەك ۇستەلدiڭ تاقىرىبى وتكەن عاسىردىڭ شەجiرەلi تاريحي بەتتەرiن قامتۋىمەن قاتار، بۇگiنگi تاڭداعى وركەنيەتتi ەلدەردiڭ وزەكتi ساۋالدارىن ۇندەستiكتە ماسەلە ەتiپ كوتەرۋi دە جاراسىمىن تاۋىپ جاتتى. ەلiمiزدiڭ عالىمدارى ورىنبورلىقتارمەن ءوز ويلارىمەن ءبولiستi. جيىن سوڭىندا ورىنبور وبلىستىق قوعام جانە سىرتقى بايلانىستار مادەنيەت مينيسترi ۆيكتور شوريكوۆ ماجiلiستە قارالعان باياندامالار مەن ۇسىنىس-پiكiرلەردiڭ جيناق بولىپ شىعاتىنىن حابارلادى. شاھاردىڭ ورتالىعىنان كەلەشەكتە الاش ارىستارىنا ارناپ، «دوستىق» اتتى ساياباق اشىلاتىنى ايتىلدى. البەتتە، مۇنداي يگi iستەر قوس ەلدiڭ اراسىنداعى ىنتىماعىن نىعايتىپ، ۇرپاق تاربيەسiنە وڭ ىقپالىن تيگiزەرi ءسوزسiز.

القالى جيىننان العان اسەرiمiزدi قر-نىڭ پرەزيدەنتi نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الاش ارداقتىلارى تۋرالى ايتقان ايشىعىمەن قورىتقىمىز كەلەدi. «الاشتىڭ» باستى ماقساتى قازاق قوعامىن بiرتە-بiرتە وزگەرتiپ، زامانعا بەيiمدەۋ ەدi. بۇل بiزدiڭ قازiرگi جەدەل جاڭعىرۋ، ياعني مودەرنيزاتسيا باعىتىمىزعا دا ساي كەلەدi… الاشتىڭ اسىل اماناتى بiزگە تاريحي-مادەني بiرەگەيلiگiمiزدi، قاراپايىم تiلمەن ايتساق، قازاقى قالپىمىزدى قاسيەتتەپ ساقتاۋعا مiندەتتەيدi».

شىندىعىندا، جاھاندانۋ زامانىندا مەملەكەتتiڭ بولاشاعى ءۇشiن جاسايتىن جانە جاسالاتىن قانداي دا يگi iستەردە ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى – اتا-بابا داستۇرiندەگi نەگiزگi ۇستانىمداردى ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

يماحانبەتوۆا رايحان ساحىبەكقىزى،

احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۇراجاي-ءۇيiنiڭ ديرەكتورى

الماتى – استانا – ورال – ورىنبور – الماتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button