شالا-شارپى باعدارلاما...

جاڭا مولشەرلەمە ەكولوگيالىق احۋالدى جوندەي مە؟

شىعىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى قورشاعان ورتا ەميسسياسىنىڭ مولشەرلەمەسiن 65 پايىزعا ۇلعايتتى. بiراق جەرگiلiكتi زاڭ شىعارۋشىلار بۇل مولشەرلەمەلەردiڭ رەسپۋبليكا دەڭگەيiندە ونسىز دا ەكi ەسە كوتەرiلگەنiن ەسكەرمەدi.

ولار ونەركاسiپ، اۋىلشارۋاشىلىق، كوممۋنالدىق جانە كولiك كاسiپورىندارى تولەيتiن قاراجاتتى شىنىندا دا ءوڭiردiڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ساۋىقتىرۋعا باعىتتاۋعا كومەكتەسەتiن تەتiكتەردi ويلاستىرۋدى قاجەت دەپ ساناعان جوق. حالىق قالاۋلىلارى، سونداي-اق، بيىلعى جىلدىڭ بيۋدجەتiن باياعىدا-اق بەكiتiپ قويعان كاسiپورىندار ەندi قوسىمشا قوماقتى قارجى iزدەستiرiپ دال بولادى-اۋ دەپ تە باس قاتىرمادى. مۇنىڭ ءوزi كاسiپورىنداردىڭ ءوز ەكولوگيالىق جوبالارىن قارجىلاندىرۋدى قىسقارتۋىنا اپارىپ سوعارى ءسوزسiز. ال كوممۋنالدىق كاسiپورىندار بولسا، قوسىمشا شىعىنداردى قينالماي-اق تاريفتەرگە قوسا سالۋى مۇمكiن.

43 دەپۋتاتتىڭ تەك التاۋى عانا بۇل شەشiمنiڭ سالدارىنا وي جۇگiرتە الدى. قالعاندارى قارسىلاستارىنىڭ ءۋاجiن قۇلاقتارىنا دا iلگەن جوق، ولار ءۇشiن ەڭ باستىسى – تارتىپ الۋ، ال ودان كەيiن "پۇل بولماساڭ – كۇل بول". ارينە، "ەكولوگيالىق" اقشانى اقىلمەن جۇمساۋ ءۇشiن ارتىقشىلىقتار ايقىندالىپ، بiرiنشi كەزەكتەگi مiندەتتەر اتاپ كورسەتiلگەن ناقتىلى iس-شارالار باعدارلاماسى جاسالىپ، ونى ورىنداۋ تەتiكتەرi بەلگiلەنۋi كەرەك ەدi. الايدا، ءماسليحات دەپۋتاتتارى ءوز قاراۋلارىنا ۇسىنىلعان "2008-2010 جىلدارعا ارنالعان شقو قورشاعان ورتاسىن قورعاۋ" وڭiرلiك باعدارلاماسىنىڭ بۇل تالاپتارعا سايكەس كەلەتiن-كەلمەيتiنiنە دە مۇقيات ءۇڭiلiپ جاتپادى. ايتپەسە ولار، ماسەلەن، مىنانداي سايكەسسiزدiككە نازار اۋدارعان بولار ەدi: باعدارلامانى جاساۋشىلار كۇتiلەتiن ناتيجە رەتiندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ اتموسفەراعا تارالۋىنىڭ جۇيەلi تۇردە ازاياتىندىعىن اتاپ كورسەتكەن، ال اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋ جونiندەگi شارالاردان تەك ججم ساپاسىن باقىلاۋ مەن مونيتورينگ جۇيەسiن جاساۋدى عانا قاراستىرعان.

باعدارلامادا ءۇلبi وزەنiنiڭ لاستانۋى ريددەر ماڭىنداعى 1967 جىلدان 1977 جىلعا دەيiنگi كەن ۇيiندiلەرiنە بايلانىستى ەكەندiگi ايتىلعان. بiراق iس-شارالار جوسپارىندا ونى تۇزەتۋدiڭ ەشقانداي جولدارى قاراستىرىلماعان. دەمەك، كەن جۇمىستارى ءوندiرiسi مولشەرلەمەلەرiن كوتەرۋ، تiپتi، اتامزاماننان بەرگi ۇيiندiلەرگە قاتىستى ناقتى ەكولوگيالىق مiندەتتi شەشۋدiڭ وزiنە جۇمسالمايدى دەگەن ءسوز.

باعدارلاما اۆتورلارى بiرنەشە بەتتە توپىراق قاباتىنىڭ تەحنوگەندiك لاستانۋى ماسەلەلەرiن سيپاتتاپتى جانە قوج، تاعى دا باسقا ءوندiرiس قالدىقتارىن ايتارلىقتاي كولەمدە قايتا وڭدەيتiن 2003 جىلدان بەرi ولاردى وسكەمەن مەتاللۋرگيا كەشەنiنiڭ پوليگونىندا قويمالاۋدىڭ ورنىنا كوبiرەك كادەگە اسىرۋشى وبلىستاعى جالعىز كاسiپورىن "كازتسينك" اق ەكەندiگiن، ونىڭ ءوزi سوناۋ كەڭەس كەزiندە جيناقتالىپ قالعان قالدىق تاۋارلارىن بiرتە-بiرتە جويۋعا مۇمكiندiك بەرەتiندiگiن مويىنداپتى. بiراق جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ جونiندەگi بولiمدە تەك جارما اۋدانىندا پەستيتسيدتەردi جانە مازۋتپەن لاستانعان توپىراق قاباتىن كومۋگە، وسكەمەن تازارتۋ عيماراتتارىنىڭ تۇنبا قالدىقتارىن توگۋگە ارنالعان پوليگوندار سالۋ جانە سەمەيدە قۇرامىندا سىناپ بار قالدىقتاردى دەمەركۋريزاتسيالاۋ ۋچاسكەسiن قۇرۋ عانا قاراستىرىلعان. نەگە ەكەنiن كiم بiلسiن، باعدارلاماعا بارلىق كاسiپورىنداردىڭ مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ سۇرانىمى بويىنشا ۇسىنىلعان ءوز تابيعات قورعاۋ باعدارلامالارى كiرمەگەن. وبلىستىڭ تابيعات پايدالانۋشىلارى بۇل ماقساتتارعا ايتارلىقتاي قارجى جوسپارلادى. تەك "كازتسينك" اق عانا 2008 جىلعا 10 ملرد.تەڭگەنiڭ بەكiتiلگەن جوبالارىن ۇسىنعان.

ءسوز جوق، ساياباقتار قۇرۋ، جاسىل وسكiندەر الاڭدارىن ۇلعايتۋ نەمەسە جابايى اڭدار مەن قۇستاردىڭ تابيعي ازىقتانۋ بازاسىن جاساۋ – قاجەت iس. بiراق نەگiزگi ارتىقشىلىق ونەركاسiپتi اۋماقتىڭ ەكولوگياسىنا تۇسەتiن تەحنوگەندi جۇكتەمەنi ازايتۋعا باعىتتالعانى تيiس قوي. ونى كاسiپورىندار وزدەرiنiڭ ەكولوگيالىق باعدارلامالارىندا قاراستىرىپ تا وتىر. ەندi قورشاعان ورتا ەميسسياسى ءۇشiن تولەنەتiن تولەمدەردiڭ كۇرت ءوسۋi ول باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا قاۋiپ توندiرمەكشi.

دەپۋتاتتاردىڭ بiر بولiگi مولشەرلەمەنi 100 پايىزعا بiر-اق ۇلعايتا سالۋدى ۇسىنعان. بiراق سودان كەيiن ءوز ەسەپتەرiن ءتۇسiندiرiپ جاتپاي-اق، شىعىس قازاقستان اۋماقتىق قورشاعان ورتانى قورعاۋ باسقارماسى وكiلiنiڭ ۇسىنىستارىنا مويىن ۇسىنعانداي بولىپ، ول پايىزدى 65-كە دەيiن ازايتتى. تەك حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كەيبiرi عانا: ء"الi دە ويلانا تۇسەيiك، اۋەلi بۇل شەشiمنiڭ تيiمدiلiگiن بولجاپ الايىق" دەپ توقتاۋ ايتتى.

– بiز قانداي كوەففيتسيەنت قولدانساق تا كوپتەگەن جىلدار بويى وڭiرiمiزدە قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردi بiردەن جويا قويۋىمىز مۇمكiن ەمەس، – دەيدi وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ريددەر قالاسىنان سايلانعان دەپۋتاتى ميحايل شۋبين. – ونەركاسiپ ورىندارىندا قورشاعان ورتا مينيسترلiگiمەن كەلiسiلگەن 2008 جىلعا ارنالعان تابيعات قورعاۋ باعدارلامالارى بار. قوقم مەن شقو قالالارى اكiمدەرi اراسىندا ەكولوگيالىق قىزمەت تۋرالى مەموراندۋم جاسالعان. ولار وبلىس ەكولوگياسىندا باسىمدىلىققا يە. كاسiپورىنداردا 2008 جىلدىڭ جوسپارى مەن بيۋدجەتi، شارتتار جاسالىپ قويىلعان، بارلىق ارiپتەستەرمەن مولشەرلەمەلەر، تاريفتەر كەلiسiلگەن. مولشەرلەمە كوەففيتسيەنتiن كوتەرۋ كەلiسiمشارتتاردى قايتا قاراۋعا اكەلiپ سوعادى. سودان بارىپ وسكەن ەميسسيا اقىسىن تولەۋ ءۇشiن بيۋدجەتكە، ونىڭ iشiندە ەكولوگيالىق شارالارىن قىسقارتۋعا تۋرا كەلەدi. ال مۇنىڭ ءوزi ەندi-ەندi دۇرىستالىپ كەلە جاتقان ەكولوگيالىق احۋالدى ناشارلاتپاسا، جاقسارتا قويمايدى. مەنiڭ ويىمشا، بيىل بازالىق مولشەرلەمەنi قالدىرىپ، مونيتورينگ وتكiزiپ، كاسiپورىنداردىڭ رەسپۋبليكا دەڭگەيiندە ونسىز دا ەكi ەسە ۇلعايتىلعان مولشەرلەمە بويىنشا قالاي جۇمىس iستەيتiنiن بايقاپ كورۋ كەرەك.

– قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ وڭiرلiك باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى قۇپتارلىق، بiراق مەنi مولشەرلەمەلەر قابىلداۋ ماسەلەسiنiڭ كەڭiنەن تالقىلانباي قارالا سالعانى تاڭ قالدىرادى، – دەپ جالعاستىردى ارiپتەسiنiڭ ويىن سەرەبريانسك قالاسىنان سايلانعان دەپۋتات ۆيتالي يۆانوۆ. – ءبارi وبلىستا قوردالانىپ قالعان پروبلەمالار تۋرالى ايتىپ جاتىر. ال ەگەر كاسiپورىندار ەكولوگيانى جاقسارتۋعا ءوز قارجىلارىن بولمەسە ءوڭiرiمiز قانداي جاعدايدا بولار ەدi? بiز مولشەرلەمەلەردi كوتەرە وتىرىپ، كوپتەگەن كاسiپورىنداردى وتە قيىن جاعدايعا دۋشار ەتەمiز. مەن سەرەبريانسك قالاسىنان سايلانعان دەپۋتات رەتiندە جىلدا قالا قازاندىعىنا قارجىلاي كومەك كەرەك دەپ قاقسايمىن. بۇگiنگi كۇنi قازاندىق ونسىز دا iلدەبايلاپ ازەر iستەپ تۇر، ال ەگەر مولشەرلەمەنi كوتەرسەك نە بولدى؟ ونىڭ تولەمدەرi ەكi ەسە كوبەيەدi! تولەمدەر تۇرمىستىق قالدىقتار بويىنشا 10 ەسەدەن اسىپ كەتەدi. مەنiڭ ويىمشا، وسىنىڭ ءبارi ەرتە مە، كەش پە تاريفكە ەنگiزiلiپ، تاعى دا قاراپايىم حالىقتى سورلاتامىز.

سويلەگەندەردiڭ پاراساتتى پiكiرلەرi حالىق قالاۋلىلارىنىڭ باسىم كوپشiلiگiن ويلاندىرعان جوق. ونىڭ سالدارىنا سالاق قارادى. ەميسسيا ءۇشiن تولەنەتiن مولشەرلەمەلەر بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداعان كوميسسيا كەزەكتەن تىس سەسسياعا دايىن شەشiمدەرiن الا كەلدi. كوميسسيا مۇشەلەرi ونى تالقىلاۋعا ونەركاسiپ ورىندارىنىڭ وكiلدەرiن شاقىرعان دا جوق. تiپتi، وبلىس بيۋدجەتiنە ەنگiزiلەتiن تۇزەتۋلەر دە دەرەۋ دايىن بولدى، تەك ونىڭ كولەمiن عانا انىقتاۋ قاجەت ەكەن. سوندىقتان كوپشiلiك دەپۋتاتتار ءۇشiن داۋىس بەرە سالۋ انشەيiن كوز الداۋ عانا ەدi. التى ادام "قارسى" داۋىس بەرiپ، 65 پايىز سانى ءبارiبiر قابىلداندى.

– "كازتسينك" جوسپارلاعان باعدارلامالارعا ەندi قاۋiپ ءتوندi، – دەدi "كازتسينك" اق باس ەكولوگى بوريس كولپاكوۆ جاعدايدى تۇسiندiرە كەلە. – شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قالاي دەسە دە ەكولوگيا ماسەلەسiندە شەشۋشi رولدi iرi كاسiپورىندار اتقارادى، سونىڭ iشiندە "كازتسينك" تە بار. مەن ونى دالەلدەۋگە ءازiرمiن. ماسەلەن، ءماسليحاتتىڭ سول سەسسياسىندا بەكiتiلگەن وڭiرلiك ەكولوگيا باعدارلامادا 2008 جىلعا بارلىق – رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق جانە جەرگiلiكتi بيۋدجەتتەردەن 2 ملرد.تەڭگە سالىنعان. ال "كازتسينك" بيىل ەكولوگياعا 10 ملرد.تەڭگە ءبولiپ وتىر. قارجىنى نە ءۇشiن شىعىنداپ وتىرعاندىعىمىزدى جانە سونىڭ ناتيجەسiندە ەكولوگياعا قانداي تيiمدiلiك كەلەتiنiن دالەلدەپ كەلەمiز. ال وڭiرلiك باعدارلامانىڭ ناقتى نە بەرەرiن كورگiمiز كەلەدi. ءماسليحات شەشiمi "كازتسينك" الدىنا قويعان ماقساتتاردىڭ ورىندالۋىنا قاۋiپ ءتوندiرiپ وتىر جانە وڭiردەگi احۋالدى وزگەرتەدi.

ماسەلەن، بiز بيىل ريددەر بايىتۋ فابريكاسىنىڭ مەملەكەت يەلiگiندەگi ەسكi قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋiمiز كەرەك. سوندا ونىڭ قاجەتi جوق پا؟ بiراق بiز بۇل iستi توقتاتا المايمىز، سەبەبi مەملەكەتپەن كەلiسiمشارت جاسالعان. سودان كەيiن بۇل قالدىقتار ونداعان جىلداردان بەرi دايىندالماعان الاڭداردا جان-جاعىن تۇگەلدەي لاستاپ جاتىر. ولاردى نەعۇرلىم تەزiرەك وڭدەپ بiتiرسەك، سوعۇرلىم دۇرىس بولماق. ەرتiسكە قۇياتىن ءۇلبi وزەنiن لاستاۋشى كەن ۇيiندiلەرi دە سولاي. بiز تەك وزiمiزدiكiن عانا ەمەس ، سونىمەن قاتار مەملەكەت ۇيiندiلەرiن دە تازالاماقپىز. بۇل – بۇگiنگi كۇنگi ەڭ لاس اعىن. وبلىستىق باعدارلامانى اشساق، وندا مۇنىڭ №1 ماسەلە ەكەندiگi جازىلىپتى، بiراق ونى قالاي شەشۋ كەرەكتiگi تۋرالى بiر اۋىز ءسوز جوق.

قورعاسىن – قاۋiپتiلiگi 1 كلاستى زاتتەك. قازiر بiز قورعاسىنى بار شىعارىندىلارىمىزدى ءۇش ەسە ازايتاتىن قوندىرعى ورناتىپ جاتىرمىز. ەندi ونى الىپ تاستاۋىمىز كەرەك پە؟ بiز سiزدەرمەن بiرگەمiز، سiزدەر جۇتقان اۋامەن بiز دە دەم الامىز.

بiز تازارتۋ تيiمدiلiگiن ارتتىراتىن جاڭا سۇزگiلەر ورناتۋدامىز. اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتاردى ازايتۋ ءۇشiن ريددەردە كۇيدiرۋ پەشتەرiنiڭ ورنىنا شەتەلدiك سۇزگiلەر ورناتۋ ءۇشiن 500 ملن.تەڭگە قارجى جۇمساۋعا دايىنبىز. قالدىق ۇيiندiلەرi قارا تاۋ بولماس ءۇشiن ريددەردە جانە وسكەمەندە كلينكەردi قايتا وڭدەۋ جونiندە ەكi قوندىرعى ورناتپاقپىز. بۇل قاجەت iس ەمەس پە؟ وبلىستىق باعدارلامانى اشساڭىز، ونداي تەرريكونداردىڭ زياندى ەكەندiگi جازىلعان. بiراق ولاردىڭ كوزiن قالاي قۇرتۋ كەرەك؟ ەشتەڭە ايتىلماعان. ال بiز ونىڭ جولدارىن ۇسىنىپ وتىرمىز.

"كازتسينك" جوسپارلاعان باعدارلامالار تۋرالى ۇزاق ايتا بەرۋگە بولادى. بiز وندiرiستiك گازداردى كادەگە جاراتۋ جونiندە ءالi تالاي قوندىرعى ورناتامىز. قولدا بار ەكەۋدiڭ ءوزi سالىنىپ جاتقان مىس زاۆودىن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى، بiراق بiز تازارتۋ تيiمدiلiگiن ارتتىرۋ ءۇشiن 7،4 ملرد.تەڭگەگە كانادالىق فيرمانىڭ سۋپەرتەحنولوگياسىمەن تاعى بiر تسەح سالىپ جاتىرمىز. وسىلايشا تەك 2008 جىلى عانا 10 ملرد.تەڭگە قارجىنىڭ ەكولوگيالىق شارالارى ورىندالماق.

وڭiرلiك باعدارلامانىڭ تۇسiندiرمە حاتىندا جاڭا مولشەرلەمەلەر بويىنشا شامامەن 3،2 ملرد.تەڭگە جينالاتىندىعى ايتىلعان، ونىڭ 1،2 ميللياردى – "كازتسينكتiكi". وتە قىزىق جايت. سول جازبانىڭ سوڭعى سويلەمدەرiن كەلتiرەيiك: "قولايسىز ەكولوگيالىق جاعدايدى، قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋعا ايتارلىقتاي شىعىندار قاجەت ەكەندiگiن ەسكەرە وتىرىپ، ءماسليحات بەلگiلەۋگە قولايلى مولشەرلەمەلەر ۇسىنىلادى". اتالعان قۇجاتتى جاساۋشىلار تىم بولماسا كوميتەتتەگiلەردiڭ باسىم كوپشiلiگi كاسiبي ەكولوگتار ەمەس، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى. سويتە تۇرا بiلمەگەن نارسەسiن سۇراپ الۋدىڭ ەش سوكەتتiگi جوق ەدi.

ارينە، "تابيعاتتى ءسۇيۋ كەرەك" دەگەن ادەمi دە اسەرلi ءسوز. بiراق ونى كوڭiل-كۇيمەن ەمەس، ناقتىلى iسپەن دالەلدەۋ كەرەك قوي. ال ەكولوگيانى تابيعات قورعاۋ قىزمەتiنە قاتىسى جوق مۇلدە باسقا مiندەتتەردi شەشۋ ءۇشiن پايدالانۋدىڭ زاردابى از بولماس. وكiنiشتi-اق!

ميرا بەرIكبول

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button