قازاق كIمگە قىسىم جاساپتى؟

"كوپۇلتتى، كوپدiندi مەملەكەتپiز!…" بيلiك وكiلدەرi وسى ساياساتتى ۇستانعان سايىن باسقا ۇلت وكiلدەرiنiڭ ءۇنi جارقىن-جارقىن شىعاتىنداي. وعان دالەل – كەشەگi اتىراۋدا، مالوۆودنوەدا شەلەكتە، ماياتاستا ورىن العان ۇلتارازدىق قاقتىعىستار.

"سىنىققا سىلتاۋ". قازاق جەرiندە تۇرىپ، ونىڭ اۋاسىن جۇتىپ، سۋىن iشiپ جۇرسە دە كەيبiر ۇلت وكiلدەرi "بiزگە قىسىم جاسالىنىپ جاتىر" دەگەن بايبالامىن ايتۋدان جالىقپايدى. الدە، ايتا بەرسەك جاعدايىمىز بۇدان دا گورi جاقسارا بەرەدi دەپ ويلاي ما، ايتەۋiر جالعان ارىزدانۋدى ادەتكە اينالدىردى. www.russians.kz سايتىندا جارىق كورگەن ساياساتتانۋشى ميحايل سىتنيكتiڭ: "رۋسسكي ۆوپروس ۆ كازاحستانە". درەيف ۆ روسسيۋ" دەگەن سۇحباتىنىڭ استارىندا دا وسىنداي پيعىلدىڭ جاتقاندىعى بايقالدى. ماسەلەن، ول كەزەكتi ءالاۋلايىن: "قازاقستاندا "ورىس دياسپوراسى" دەگەن تۇسiنiك جوق، كەرiسiنشە، "ورىستiلدi ازامات" نەمەسە "سلاۆياندىق ەتنوس"، ودان وزگە قازاقستاننىڭ "ورىس تۇرعىندارى" دەگەن عانا اتاۋ بار" دەپ باستايدى. "ورىس دياسپوراسى" دەگەن ۇعىمعا كەلسەك، وعان سلاۆيان جانە باسقا ەتنوس وكiلدەرi كiرەدi دە، ال رەسەيدە ولاردى "رەسەيلiكتەر" دەپ اتايدى. بۇل – بiر. ەكiنشiدەن، قازاقستاندىق تەلەارنالار مەن ءباسپاسوز بەتتەرiندە ورىستiلدi ازاماتتاردىڭ اشىق پiكiرi، ۇلتارالىق ماسەلەگە قاتىستى كەز كەلگەن توسىن وقيعا مەن ورىس-سلاۆيان جانە كازاك ۇيىمدارىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومiرiندە ارىز-شاعىمعا قۇرىلعان شارا تولىققاندى ەمەس، قىسقا اقپار كۇيiندە بەرiلەدi. ونىڭ ۇستiنە قازاقستاندا ورىس ۇيىمدارىن جۇيەلi تۇردە بiرiكتiرەتiن جانە مەملەكەتتiڭ قوعامدىق-ساياسي ومiرiنە ارالاسا الاتىن ارنايى بiر بلوك جوقتىڭ قاسى. كسرو قۇلاعاننان كەيiن، ياعني، 1990 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا "لاد" سلاۆيان قوزعالىسى مەن "رۋسسكايا وبششينا" ۇيىمى قۇرىلعان بولاتىن. بۇدان باسقا كازاكتاردىڭ بiرنەشە بiرلەستiكتەرi بار. الايدا، سول كەزدەرi بۇل ۇيىمداردىڭ جۇمىس iستەۋiنە كەدەرگi جايتتار كوپ بولىپ، باسشىلارىنىڭ رەسەيگە كەتiپ قالۋىنا دا تۋرا كەلدi" دەيدi.

ءوز ەلiمiزدە، ءوز باق-دا قازاقتىڭ ۇلتتىق ماسەلەسi ەركiن ايتىلماي جاتقاندا، "ورىس ماسەلەسiن" قوزعاۋىمىز كەرەك پە؟ بۇل نە دەگەن استامشىلدىق؟ "لاد"، "رۋسسكايا وبششينا" ۇيىمدارىنىڭ قازاقستان بيلiگiنەن بولەك رەسەي پرەزيدەنتi ۆ.پۋتينگە ارنايى حات جازىپ، ەلiمiزدە جوق "ورىس ماسەلەسiن" كوتەرiپ جۇرگەنiن كiم بiلمەيدi?

"بۇل ازداي كەشە پارلامەنتكە قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنان، دالiرەگiندە ورىس ۇيىمدارىنىڭ اراسىنان بiر ادام سايلانبادى. ويتكەنi، بيلiك ولاردى كەرەك كەزiندە پايدالاندى دا، قايتادان لاقتىرىپ تاستادى. سوندىقتان دا بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستانداعى ورىس قوزعالىستارى تiرi ولiكتiڭ كۇيiن كەشتi دەگەن بولجام جاساۋعا بولادى دەيدi دە، ورىس تiلi ءوزiنiڭ بيiك مارتەبەسiن ساقتاپ قالادى. ويتكەنi، ورىس تiلi – تەك قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ عانا ەمەس، مەملەكەتتiڭ، ەكونوميكالىق سالانىڭ تiلi. نەگە دەسەڭiز، قازاق تiلi 20 جىلدىڭ كولەمiنسiز عىلىمي-تەحنيكانىڭ، اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ تiلi بولا المايدى، بولعان ەمەس. مۇنى قازاقتاردىڭ ءوزi، دالiرەگiندە كاسiبي تiل ماماندارىنىڭ وزدەرi اشىق تۇردە مويىندايدى" دەپتi سەنiمدi تۇردە. بۇل از دەسەڭiز، «قازاقستاندا ورىس تiلiنiڭ وقىتىلۋ ساپاسى ورىس تiلi ساعاتىنىڭ تارىلىپ كەتۋiنە بايلانىستى تومەندەپ كەتتi. سوندىقتان دا ورىس تۇرعىنداردىڭ بالالارى ورتا مەكتەپتi بiتiرگەندە ورىس تiلiنەن ساۋاتى ناشار بولادى. ورىستاردىڭ وتانىنا كەتكەنi كەتتi. قالعانى قازاقستان بيلiگiنiڭ قازاقىلاندىرۋ ساياساتىنا امالسىزدان كوندiگiپ وتىر. بۇل جەردە تەك رەسەيدiڭ iشكi اسكەري-ساياسي ساياساتى عانا قازاقستانداعى ورىستاردىڭ قۇقىعى مەن تالابىن ورىنداي الادى" دەيدi تاعى بiردە.

ال، ەڭ سوراقىسى، قازاقتار سلاۆيان تۇرعىنداردىڭ ارقاسىندا عانا، ياعني، كەزiندە يگەرiلگەن تىڭنىڭ پايداسى ارقىلى الەمگە "استىق الپاۋىت ەلi" رەتiندە تانىلدى. مۇنىمەن قوسا رەسەيلiك "بايقوڭىر" ماماندارىنىڭ سارقىعان اقىلدارىنىڭ ەسەبiنەن "كوسموستىق الپاۋىت ەلi" اتانىپ، تiپتi كەڭەستiك كەزەڭدە شوپاندار ورىستاردىڭ ارقاسىندا جوعارى بiلiم الدى. مiنە، قازاق مادەنيەتiنiڭ تۇرمىستىق جاعدايى سلاۆياندىق وركەنيەتسiز دامىعان جوق" دەپ ايدى اسپانعا بiر-اق شىعارعانى قارىن اشتىردى.

الايدا، ساياساتتانۋشى م.سىتنيكتiڭ "قازاقستانداعى ورىس ماسەلەسi…" دەگەن سۇحباتىنداعى كەيبiر نيۋانستارعا "رۋسسكايا وبششينا" ۇيىمىنىڭ جەتەكشiسi يۋ.بۋناكوۆتىڭ كەلiسپەيتiندiگi انىق بايقالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، سىتنيكتiڭ بار ويى قازاقستانداعى ورىس ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتiن جوققا شىعارۋ عانا. ء"الi اتقاراتىن شارۋا شاش ەتەكتەن. ول وتە اسiرەلەگەن، بiز ءالi ولگەن جوقپىز. ال بيلiككە كەلسەك، شىنىندا دا بiزدi لاقتىردى. بiراق بiز مۇنىمەن توقتاپ قالمايمىز" دەپتi كۇيiنiپ.

دەگەنمەن، بۋناكوۆ سىتنيكتiڭ قازاقتارعا قارسى تiزiپ ايتقان سولاقاي پiكiرiن iشتەي قولدايتىن سياقتى. بار بولعانى وزدەرiنiڭ ۇيىمىنا تiل تيگiزگەن جەرiنە عانا شامدانعاندىعى كورiنiپ-اق تۇر. وعان كەرەگi دە وسى. ويتكەنi، قازاقستاندا "ورىس ماسەلەسi" ۋشىعىپ تۇر دەگەن سارىنداعى بايبالامدارىنان حالىق ابدەن مەزi بولدى. تۇيمەدەي نارسەنi تۇيەدەي ەتiپ، جوق جەردەن بالە iزدەگەن دياسپورا وكiلدەرiنiڭ استامشىل ويلارىنا توسقاۋىل بولا ما، جوق پا؟ قازاق ەلiنiڭ تاۋەلسiزدiك العانىنا اتتاي 16 جىلدان اسسا دا، بiلiم ۇيالارىندا ءالi كۇنگە قازاق تiلiنiڭ ساعاتى كوبەيiپ جارىمادى. ودان وزگە ارالاس مەكتەپتەردi دە بiرتiلدiلiككە باعىتتاۋ جۇمىسى كەشەۋiلدەپ جاتىر. بۇل ناق الگiندەي دياسپورا وكiلدەرiنiڭ كۇيiن كۇيتتەۋ ەمەس پە؟ بوگدە ەلدە قالاي، بiزدە قالاي؟ ال سونىڭ وزiندە "بiزگە ءبۇيتiپ جاتىر، ءسويتiپ جاتىر…" دەگەن جەلەۋ سوزدەر تىيىلماي-اق قويدى. ء"وزiڭدi ءوزiڭ جاتتاي سىيلا، جات جانىنان ءتۇڭiلسiن" دەگەندi ساناعا سiڭiرە الماي كەلەتiنiمiز وكiنiشتi.

ايتقانداي، جاقىندا "ۇلت تاعدىرى" قوزعالىسىنىڭ توراعاسى دوس كوشiم وزدەرiنiڭ جاساعان الەۋمەتتiك زەرتتەۋiنiڭ قورىتىندىسىن جاريالاعان-تۇعىن. بۇل ساۋالنامانىڭ قورىتىندىسى "تانىم" پiكiرسايىس كلۋبىنىڭ كەزەكتi باسقوسۋىندا "قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ ويانۋىنا دياسپورا وكiلدەرiنiڭ كوزقاراسى" تاقىرىبىنا ارقاۋ بولدى.

دوس كوشiمنiڭ ايتۋىنشا، الەۋمەتتiك زەرتتەۋ جۇرگiزۋ ءۇشiن ارنايى قورلار ەكi مىڭ دوللار سۇراپتى. اۋىزدارىن اشقاندا وسىنشاما اقشا سۇراعان قورلاردان تۇڭiلگەن قوعامدىق قوزعالىس وبلىستاعى بولiمشە جەتەكشiلەرiنiڭ كومەگiمەن ساۋالناما جۇرگiزۋگە ءماجبۇر بولعان. الماتى، وسكەمەن، اقتوبە، اقمولا، وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنداعى دياسپورا وكiلدەرi اراسىندا قازان، قاراشا ايىندا جاساعان ساۋالناماعا قاتىسقان جالپى رەسپوندەنتتەردiڭ سانى 1200، ال قورىتىندى ەسەپكە الىنعاندارى – 1012. ونى جاستار، ورتا جاستار جانە ەگدە جاستار دەپ الەۋمەتتiك توبىنا قاراپ بiر زەرتتەپ، سوسىن قالادا جانە اۋىلدا تۇراتىندار اراسىندا وتكiزiپتi.

بiرiنشi – "قازاقستاندا تۇراتىن ۇلت وكiلدەرiنiڭ قازاقستان زاڭدارىندا دياسپورا دەپ اتالۋىنا قالاي قارايسىز؟" دەگەن سۇراققا رەسپوندەنتتەردiڭ ۇشتەن بiرi، ياعني، 33،6 پايىزى شالقاسىنان ءتۇسiپتi. سوڭعى ۋاقىتتا كەيبiر شوۆينيستiك ۇيىمدار: «ورىستار دياسپورا ەمەس، جەرگiلiكتi تۇرعىندار، زاڭدا سولاي جازىلۋى كەرەك» دەگەن ميعا كiرمەيتiن اڭگiمەنi ايتىپ ءجۇر. سونىڭ اسەرi مە ەكەن، ورىستاردى دياسپورا دەپ اتاماۋ كەرەك دەگەنi – 55،4، قولداعانى – 22،6 پايىز، ال ۋكرايندىق رەسپوندەنتتەردiڭ 46،9، ال نەمiستەردiڭ 27،6 پايىزى قارسى شىعىپتى. ەڭ قىزىعى، كارiستەر دياسپورا دەپ اتاۋعا قارسى بولماپتى. ال تاتاردىڭ 23،8، ۇيعىرلاردىڭ 50 پايىزى دا دياسپورا دەگەن اتاۋدى وزدەرiنە قولدانباۋدى قالايدى ەكەن. ەكiنشi – "قازاقستانداعى از ۇلت وكiلدەرiنە قىسىم كورسەتiلiپ جاتىر دەپ ەسەپتەيسiز بە؟" دەگەن سۇراققا رەسپوندەنتتەردiڭ 28،6 پايىزى ء"يا، بiز قىسىم كورiپ ءجۇرمiز" دەپ جىلاپتى. اسiرەسە، ولاردىڭ قاتارىندا ۇشتەن بiرi – ورىستاردىڭ 33،3 پايىزى، 28، 6 پايىزى – ۋكرايندەر، 27، 8 پايىزى – كارiستەر، تاتاردىڭ 13،3 پايىزى ء"يا" دەپ جاۋاپ بەرگەن. بiر تاڭقالارلىعى، ۇيعىرلاردىڭ 57،1 پايىزى ەلiمiزدە قىسىم كورiپ جۇرگەنگە ۇقسايدى. تاعى بiر توقتالاتىن جايت، جاستاردىڭ iشiندە "قىسىم كورiپ ءجۇرمiن دەگەندەرi" – 41،1 پايىز، ورتا جاستاعىلار – 24، 9 پايىز، ال ەگدەلەردiڭ 19، 9 پايىزى دا ء"يا" دەگەن. ءۇشiنشi – "الماتى وبلىسىنداعى شەلەك، مولوۆودنوە ەلدi مەكەنiندە ورىن العان جاعدايدى ۇلتارالىق قاقتىعىس دەپ تۇسiنەسiز بە؟" دەگەنگە رەسپوندەنتتەردiڭ 30، 7 پايىزى ء"يا" دەسە، ۇيعىرلاردىڭ 64،3 پايىزى مۇنى "ۇلتارالىق قاقتىعىس" دەپتi. ال، "ورىس تiلiنە قازاق تiلi سەكiلدi مەملەكەتتiك مارتەبە بەرۋگە بولا ما؟" دەگەن ساۋالدى رەسپوندەنتتەردiڭ 67 پايىزى قولداعان. ساۋالناماعا جاۋاپ بەرگەن جاستاردىڭ 76، 3 پايىزى، ورتا جاستاعىلار مەن ەگدەلەردiڭ 63 پايىزى دا وسىلاي دەگەن.

سول سياقتى "اسسامبلەيا ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتىپ جاتىر ما؟ بار بولسا، ناقتى جۇمىستارىن جازىپ بەرiڭiز" دەگەن ساۋالعا ء"يا" دەپ جاۋاپ بەرگەندەردiڭ بiرەۋi دە اسسامبلەيانىڭ ناقتى جۇمىسىن اتاپ كورسەتپەسە دە، "قازاقستان حالىق اسسامبلەيالارى مۇشەلەرiنە پارلامەنتتەن ورىن بەرۋدi قولدايسىز با؟" دەگەندi (40،3 پايىزى) ماقۇلداپتى. "ەلiمiزدەگi ازاماتتاردىڭ قازاق تiلiن بiلۋi كەرەك پە؟" دەگەن سۇراققا رەسپوندەنتتەردiڭ بەرگەن جاۋابى كوڭiل كونشiتەرلiكتەي. ايتالىق، ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 61، 5 پايىزى قولداسا، قارسى بولعانى 6،2 پايىز، ونىڭ iشiندە ورىستىڭ 54،2 پايىزى، ۋكراينداردىڭ 46 پايىزى، تاتاردىڭ 40 پايىزى بiزدiڭ ويىمىزدان شىعىپتى.

"رەسەيدە ازاماتتىق الۋ ءۇشiن ەمتيحان تاپسىرۋ مiندەتتiلiگi تۋرالى زاڭ قابىلداندى. قازاق تiلi تۋرالى وسىنداي تالاپتىڭ قازاقستانعا ەنگiزiلۋiن قالايسىز با؟" دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋشiلەردiڭ 38،8 پايىزى قولداۋ كورسەتكەن دە، 47،5 پايىزى قارسىلىق بiلدiرگەن. ء"يا" دەگەندەردi جەكە-جەكە ايتساق، ورىستاردىڭ 21 پايىزى، ۋكراينداردىڭ 20 پايىزى، نەمiستەردiڭ 48،3، تاتارلاردىڭ 38، ۇيعىرلاردىڭ 28،6، كارiستەردiڭ 72،2 پايىزى قۇپتاپتى. بiر وكiنiشتiسi، "قازiرگi قازاقتىڭ ۇلتشىل ۇيىمدارىن بiلەسiز بە؟" دەگەنگە مىڭ ادامنىڭ بiر دە بiرەۋi جاۋاپ بەرمەپتi. ال "قازiرگi قازاق ۇلتشىلدارىن بiلەسiز بە؟" دەگەن سۇراققا رەسپوندەنتتەر: «مۇرات اۋەزوۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، بiرەۋلەرi بايتۇرسىنوۆ، بوكەيحانوۆ، سەيفۋللين» دەپ جاۋاپ بەرiپتi.

ارينە، بۇل بiر عانا ۇيىمنىڭ جۇرگiزگەن الەۋمەتتiك زەرتتەۋi. بiراق، وسىنىڭ وزiنەن دياسپورالارعا قاتىستى بiرشاما ماسەلەنiڭ باسى قىلتيعان سياقتى. وسىعان قاراعاندا اۋىزبەن ايتا سالۋ مەن زەرتتەۋدiڭ ارا سالماعى جەر مەن كوكتەي ەكەنi اڭعارىلادى. پiكiرتالاس ورتالىعىنا جينالعان ساياساتتانۋشىلار، قوعام قايراتكەرلەرi اشىق ويىن ورتاعا سالىپ جاتتى. كەيبiرi بۇل ساۋالنامانىڭ تۇبiنە تەرەڭ ءۇڭiلiپ، اق-قاراسىن اجىراتىپ جاتسا، ەندiگi بiرi بۇعان بiزدiڭ مەملەكەتتiڭ سولقىلداق ساياساتى كiنالi دەگەندi باسا ايتادى. ءوزiن "قازاقستان حالىق اسسامبلەياسىنىڭ اتىنان كەلگەن جوقپىن، قازاق ەلiنiڭ مۇڭىن جوقتاۋشى رەتiندە قاتىسىپ وتىرمىن" دەگەن اسىلى وسمان اپامىزدىڭ ءوزi دە دياسپورا ماسەلەسiنە بەي-جاي قارامايتىندىعىن تاعى بiر دالەلدەگەندەي. ماسەلەن، ول ءوز سوزiندە: "پارلامەنتكە اسسامبلەيادان توعىز ادام سايلاندى. ەكi كارiس ءوتتi. سوندا مەن: "كارiس قۇدايدىڭ ق ۇلى، باسقاسى ەشكiنiڭ قىلى ما؟" دەپ جيىندا ايتتىم. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سول توعىز ادام وتكەندە قايسىڭىز سونىڭ زاڭسىز ەكەنiن دالەلمەن ايتتىڭىزدار؟! وزگەسiن اۋىزعا الماعاندا سول توعىزدىڭ ەكەۋi – كارiس. نەگە دەسەڭiز، كارiستەر باي. ء"وز بەتiن اياماعان، كiسi بەتiن شيەدەي قىلادى" دەگەن ءسوز بار. وسىنىڭ كەرi كەلiپ جۇرمەسiن دەلiك" دەگەندە، قازاققا، قازاق تiلiنە جانى اشىعان ءازiربايجان قىزىنىڭ قازاققا بiتپەگەن ۇلتجاندىلىعىنا، قايسارلىعىنا ءتانتi بولدىق.

كەز كەلگەن دياسپورا وكiلدەرi تۇرعان ەلiنiڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ءدال اسىلى وسمانداي قۇرمەتتەسە، قادiرلەسە ولاردىڭ وزەگiنەن كiم تەبەدi? وزبەكستاننىڭ قازاقستانداعى جۋرناليسi نازىم نيازيدiڭ سوزiنە سەنسەك، بۇگiندە پرەزيدەنت ي.كاريموۆ وزبەكستاننان ءوز وتانىنا كەتiپ جاتقان ورالمانداردىڭ ورنىنا تەك وزبەك ۇلتىن عانا قونىستاندىرۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان كورiنەدi. بۇدان بولەك، حالىقتى ەندi تەك وزبەك تiلiندە عانا سويلەۋگە شاقىرىپ جاتقاندىعى تاعى بار. مiنە، باسقا ەلدەردiڭ تiل ساياساتىندا ۇستانىپ وتىرعان ساياساتى قانداي؟! ال، بiزدiڭ بيلiك ءبۇيتiپ ايتپاق تۇگiلi ءالi كۇنگە جاتتى جارىلقاۋمەن كەلەدi. الايدا، جات جارىلقاعاندى تۇسiنسە جاقسى، تۇسiنبەسە شە؟..

دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button