“الماقتىڭ دا سالماعى بار”

13 ملرد. دوللاردى وتاندىق بانكتەر بيىل قايتارا الا ما؟

2007 جىلدىڭ سوڭىندا ەلiمiزدەگi ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەردiڭ سىرتتان تارتقان نەسيەسiنiڭ جالپى كولەمi 46 ميلليارد دوللارعا تەڭ بولىپتى. ونىڭ 80 پايىزى ۇزاقمەرزiمدiك نەسيەلەر مەن قارىزداردىڭ ۇلەسiندە. بيىل سونىڭ 13 ملرد. دوللارى قايتارىلۋى تيiس. 2008 جىلدىڭ I جانە III توقسانىنداعى سوما 4 ملرد. دوللاردىڭ كولەمiندە. وتكەن اپتادا الماتىدا وتاندىق قارجى سالاسىنىڭ قاۋقارىن ساراپقا سالعان ماماندار الەمدiك قارجىلىق داعدارىستىڭ كۇنگەيi مەن كولەڭكەسiن تارازىلادى.

سىرتقى قارىز — 46 ميلليارد دوللار

سوڭعى جىلدارى، اسiرەسە، بىلتىر قازاقستانداعى بانكتەردiڭ شەتەلدiك بانكتەر مەن حالىقارالىق iرi قارجىلىق قۇرىلىمداردان قارىز الۋعا قۇنىعۋىنىڭ كەسiرiنەن ەلiمiزدiڭ سىرتقى بەرەشەگi كۇرت ءوسiپ كەتكەن بولاتىن. 2006 جىلدىڭ سوڭىنداعى رەسمي دەرەكتەر قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 60 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەنiن كورسەتكەن. سول كەزدەگi قر قارجى مينيسترi ن.كورجوۆا مەملەكەتكە تيەسiلi قارىز كولەمi 9 ميللياردقا تەڭگەرiلەتiنiن، ال قارىزدىڭ قالعان بولiگi وتاندىق بانكتەر مەن كاسiپورىنداردىڭ ەنشiسiندە ەكەنiن مالiمدەگەن. ۆاليۋتترانزيتبانككە قاتىستى بولعان كەلەڭسiزدiكتەن كەيiن بۇعان دەيiن ەكiنشi دەڭگەيدەگi بانكتەردiڭ سىرتتان تومەن پايىزدىق كورسەتكiشپەن نەسيە الىپ، ونى بiرنەشە ەسە جوعارى پايىزبەن قازاقستان حالقىن "جارىلقاۋعا" دانiككەنiنە اسا الاڭداي قويماعان قر ۇلتتىق بانكi مەن قر قارجىلىق نارىقتى قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ اگەنتتiگi بانك سالاسىنا قاتىستى تالاپتى كۇشەيتۋگە ءماجبۇر بولدى. 2007 جىلدىڭ 1 ساۋiرiنەن باستاپ بانكتەردiڭ سىرتتان الاتىن قارىزى ولاردىڭ وزدەرiنە تيەسiلi كاپيتالدان اسپاۋى تۋرالى قويعان تالابىنا قازاقستاندىق بانكيرلەردiڭ كوپشiلiگi نارازىلىق تانىتتى. اسiرەسە، العاشقى ۇشتiكتەگi قازكوممەرتس پەن تۇرانالەم سياقتى بانكتەردiڭ باسشىلارىنىڭ ايقايى اششى شىققان. بىلتىرعى الەمدiك قارجىلىق داعدارىستان كەيiن ۇكiمەت، ۇلتتىق بانك پەن قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتiگi تالاپتار تiزiمiن وسiرە ءتۇستi. بۇدان بىلاي جەكەمەنشiك بانكتەردiڭ تاۋەكەلدi مەنەدجمەنتiنە قاتىستى ارەكەتتەرiنە ۇكiمەت ارالاسۋعا قۇقىلى. بىلتىر جىل سوڭىنداعى بانكتەردiڭ سىرتقى قارىزى 46 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. ونىڭ 80 پايىزى — ۇزاقمەرزiمدiك نەسيەلەر. 46 ميللاردتىڭ 13 ميللياردى ۇستiمiزدەگi جىلى قايتارىلۋى تيiس. بiرiنشi جانە ءۇشiنشi توقسان ارالىعىنداعى سوما 4 ميللاردقا تەڭ. بۇگiندە ەكiنشi دەڭگەيلi بانكتەردiڭ نەسيەلiك قورجىنىنداعى قايتارىمسىز نەسيە كولەمi 1،5 پايىز. ال دەپوزيتتەر، قۇندى قاعازدار، iرi كورپوراتيۆتiك ەميتەنتتەرi قۇرايتىن سىرتقى اكتيۆتەرi 20 ميللياردتان اسادى. قر ۇلتتىق بانك توراعاسى ءا.سايدەنوۆتiڭ ايتۋىنشا، "جەكەمەنشiك بانكتەر سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتۋ بەلسەندiلiگiن جوعالتپاعان، 13 ملرد. دوللارلىق الاشاقتى قايتارۋعا شامالارى كەلەدi". الماتىداعى باسقوسۋدا ءا.سايدەنوۆ وتاندىق بانكتەردiڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدا بيزنەستiڭ باسقا مودەلدەرiن قاراستىرۋعا ءماجبۇر ەكەندiگiن ايتادى. الايدا، ستراتەگيانى وزگەرتۋگە قاتىستى ايتىلعان بۇل پiكiردi بانكيرلەر قاۋىمى تۇگەل قۇپتاپ وتىرعان جوق. مىسالى، "كاسپيسكي" بانكiنiڭ باسقارما توراعاسى ميحايل لومتادزە: "بiز — دەپوزيتتەرi مەن اكتيۆتەرi ۇزدiكسiز ءوسiپ وتىرعان ساناۋلى بانكتەردiڭ بiرiمiز. بولجامىمىزعا سايكەس، "كاسپيسكيدiڭ" ءوسiم دەڭگەيi 25-30 پايىزعا تەڭ بولماق. ياعني، بانكتiڭ دامۋ قارقىنى تومەندەمەيدi. ءاپ-دەگەننەن-اق، كونسەرۆاتيۆتiك ستراتەگيانى تاڭدادىق، نارىقتاعى ۇلەستi مولىنان قارپىپ قالۋعا ۇمتىلعان جوقپىز. بۇگiنگi جەڭiسiمiز — تارتiپكە مويىنسۇنعاندىعىمىزدىڭ ناتيجەسi. بiز تۇراقتى دا ۇزاقمەرزiمدiك ءوسiمدi ماقسات ەتەمiز جانە نارىقتى ءار قادامدى اڭداپ باسا وتىرىپ، جاۋلاپ الامىز" دەيدi. ايتپاقشى، 13 ملرد. دوللارلىق قارىزدا قاي بانكتiڭ قانشا ۇلەسi بارىن بiلگiمiز كەلگەن. ونى پايىزدىق كورسەتكiشتەرگە شاعا وتىرىپ، كوپشiلiكتiڭ نازارىنا ۇسىنباق ويىمىز دا بولعان. وكiنiشكە قاراي، بiز قىزىققان بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە وتاندىق بانكتەردiڭ ەلپ ەتە قالعانى كەمدە-كەم. تەك قارىزعا قاتىستى اشىق مالiمەت بەرگەن ميحايل لومتادزە بولدى: "كاسپيسكي" بانكi 13 ملرد. دوللارلىق جالپى تولەم سەكتورىنان 2 سينديكات جانە ەۆروبوند بويىنشا، 330 ملن. دوللار تولەۋi قاجەت. ياعني، بiزدiڭ سىرتقى بەرەشەكتەرiمiز جالپى قارىزدىڭ نەبارى 2،75 پايىزىن قۇرايدى". "كاسپيسكي" باسشىسى قارىزعا قاتىستى پايىزدىق كورسەتكiشتiڭ تومەندiگiن بانكتiڭ سىرتقى نەسيەگە قۇنىقپاۋىمەن تۇسiندiرەدi.

الاقان جايۋدى قىسقارتپاسا، شەتەلدIكتەرگە ساتىلادى

قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتiگi باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مۇرات بايسىنوۆ بانكتەر مەن باسقا دا قارجىلىق ۇيىمداردىڭ بىلتىر تولەم ماسەلەسiندە كەلەڭسiزدiككە جول بەرمەگەنiن، ولاردىڭ 13 ميلليارد قارىزدى قايتارۋعا قاۋقارلى ەكەندiگiن كولدەنەڭ تارتادى. ونىڭ ءسوزiن iلiپ اكەتكەن قر ۇلتتىق بانك وكiلدەرi سوڭعى 6 ايدا قازاقستاندىق بانكتەردiڭ بiردە-بiرi سىرتقى جانە iشكi مiندەتتەمەلەرi بويىنشا دەفولتقا ۇرىنباعانىن، تiپتi، سىرتتان نەسيە تارتۋدا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكiزگەنiن كولدەنەڭ تارتادى. بiراق دۇنيەجۇزiلiك قارجى نارىعىنداعى اقشا كولەمiنiڭ كەنەتتەن قىسقارۋى قازاقستاندىق بانكتەرگە كەرi اسەر ەتكەنi ءسوزسiز. سىرتتان الاتىن نەسيەدەن قاعىلعان بانكتەر قۇرىلىس پەن يپوتەكاعا بولiنەتiن قارىزدى عانا ەمەس، تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردi دە كۇرت ازايتتى. ارينە، الەم ەكونوميكاسىنا قاۋiپ توندiرگەن قارجىلىق داعدارىستان قازاقستاندىق بانكتەر شەگەتiن زيان كولەمi ءارتۇرلi بولماق. كiرiس پەن شىعىس تاۋەكەلدiك مەنەدجمەنتتiڭ قابiلەتi مەن بانكتەردiڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنا بايلانىستى. ال ەكونوميكالىق ءوسiم قارقىنى باسەڭدەگەنمەن توقتامايدى. 2007 جىلى قر ۇكiمەتi الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشiن، اتاپ ايتقاندا، بانك سالاسى، قۇرىلىس پەن شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi قولداۋ ءۇشiن مەملەكەتتiك بيۋدجەتتەن 4 ملرد. دوللار كولەمiندە قارجى بولۋگە شەشiم قابىلداعان ەدi. 1 ميلليارد قارجى بىلتىر ءبولiندi. قالعان بولiگi بيىل ۇلەستiرiلمەك. بiراق ەگەر قازاقستاندىق بانكتەر بيلiكتەن كومەك سۇراپ، الاقان جايۋدى ادەتكە اينالدىرار بولسا، ۇكiمەتتiڭ قارجىلىق جاعدايلارى ناشارلاعان بانكتەردi شەتەلدiكتەرگە ساتىپ جiبەرۋدەن باسقا امالى قالمايدى. كەيبiر ماماندار "بانكتەردiڭ شەتەلدiكتەرگە ساتىلۋىنىڭ استارىندا ساياسي سارىن بار" دەگەنمەن، قارجىگەرلەر قاۋىمىنىڭ باسىم بولiگi كەرiسiنشە، بانكتەردiڭ شەتەلدiكتەر قولىنا ءوتۋiنiڭ قارجىلىق، تەحنيكالىق تۇرعىدا وتە تيiمدi ەكەندiگiن ايتادى. بىلتىر اتف پەن تەكساكو بانكتەرiنiڭ شەتەلدiكتەرگە ساتىلعانى ءمالiم. جۋىردا داۆوستاعى بۇكiلالەمدiك ەكونوميكالىق فورۋمدا رەسەيلiك ۆتب باسقارما توراعاسى اندرەي كوستين قازاقستان مەن ۋكراينا سياقتى باسقا دا پوستكەڭەستiك ەلدەردەن بانكتەر ساتىپ الۋعا مۇددەلi ەكەندiكتەرiن جەتكiزگەن. تاجiريبەلi مامان رەتiندە پiكiرiن بiلۋ ءۇشiن سوزگە تارتقان "كاسپيسكي" بانكiنiڭ باسشىسى م.لومتادزە مىرزا: "ۆتب-نىڭ بانك ساتىپ الۋعا بارلىق رەسۋرستارى بار. كەز كەلگەن سالماقتى ينۆەستوردىڭ بانكتi ساتىپ الۋى نارىق ءۇشiن تيiمدi بولىپ تابىلادى. بۇل بانك جۇيەسiنە — تۇراقتىلىق، ال ينۆەستورلارعا سەنiم بەرەدi. ءسوزسiز، قازiر نارىقتاعى باعا تومەندەدi، الەم بويىنشا بانكتەر قۇنى سونشالىقتى قىمبات ەمەس. مىسالى، قازاقستاندىق بانكتەر اكتسياسىنىڭ باعاسى 40-60 پايىزعا ارزاندادى. ساتىپ الۋشىلار ءۇشiن بۇدان اسقان قولايلى ءسات بولمايدى" دەيدi. ايتپاقشى، داۆوستاعى باسقوسۋدا كوستين الەمدiك ەكونوميكانى كۇيرەۋدەن رەسەي، ءۇندiستان مەن قىتاي قۇتقاراتىنىن ايتقان. بiزدiڭ كوڭiلدە تۋىنداعان: "بۇگiنگi تاڭدا حالىقارالىق قارجى نارىعىندا ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا رەسەي شىنىمەن قاۋقارلى ما، الدە الەمدiك ساياساتقا ەنەرگەتيكالىق قورلارى ارقىلى ىقپال ەتۋدi كوزدەيتiن كرەملدiڭ "ادەتتەگi" ساياسي ويىنى ما؟" دەگەن ساۋالعا لومتادزە: "مەنiڭشە، بۇل قالىپتى جاعداي. بۇرىن الەم دامۋشى ەلدەر نارىعىنا سەنiمسiزدiكپەن قاراسا، قازiرگi احۋال تۇبەگەيلi وزگەردi. بارلىق قيىندىق دامىعان ەلدەردiڭ نارىعىنان، الەمدەگi جەتەكشi قارجى قۇرىلىمدارى مەن بانكتەردەن تۋىنداپ وتىر. بiزدە تاۋەكەلدi مەنەدجەمەنتتi دامىتىپ، جاقسارتاتىن بەلگiلi بiر باعىت بار، ال باتىستاعى بانكتەردiڭ قاۋiپتەردەن ساقتانۋ شارالارى ميللياردتاعان قاتەرلi وپەراتسيالارعا توتەپ بەرە الماۋدا. بۇدان سەكەمدەنگەن ينۆەستورلار نازارلارىن ەكونوميكاسى جەدەل دامىپ جاتقان رەسەي، قىتاي مەن ۇندiستانعا اۋداردى. ولاردىڭ قاتارىنا مەن قازاقستاندى دا قوسامىن. قازiرگi تاڭداعى باستى مiندەت – حالىقارالىق نارىقتىڭ سالدارىنان تۋىنداعان سىننان سۇرiنبەي ءوتۋ. ول ءۇشiن ءاربiر بانك ءوز بيزنەسiنە جاۋاپكەرشiلiكپەن قاراپ، جۇمىس iستەۋ قاعيدالارىن تۇبەگەيلi قايتا قاراۋلارى كەرەك" دەيدi.

بەرەشەككە بەلشەدەن باتقاندارعا وتە قيىن

ۇكiمەت پەن ۇلتتىق بانك قازاقستاندىق بانكتەردiڭ قارجىلىق احۋالىنا كوڭiلدەرi تولاتىندىقتارىن جەتكiزگەنمەن، بانكتەردiڭ ەركiن ارەكەت ەتۋiنە iشكi اينالىمداعى اقشانىڭ كولەمi ازدىق ەتەتiن كورiنەدi. قارجىلىق تاپشىلىقتىڭ كەسiرiنەن مۇمكiندiكتەرi شەكتەلگەن قازاقستاندىق بانكتەر سىرتتان قوماقتى كولەمدە نەسيە الۋعا مۇددەلi. الايدا، قوسىمشا قاراجات تارتۋدىڭ نەگiزگi كوزi سانالاتىن حالىقارالىق قارجىلىق قۇرىلىمدار ەسiگi بۇگiندە قازاقستان سياقتى دامۋشى ەلدەردەگi بانكتەر ءۇشiن تارس جابىق. الەمدiك قارجىلىق داعدارىستان دامىعان ەلدەر ەستەرiن جينايمىن دەگەنشە، بiراز ۋاقىت كەرەك. دەمەك، بiزدەگi بانكيرلەردiڭ ينۆەستورلاردىڭ ەكiجاقتى تيiمدi ۇسىنىس پەن تالاپتارعا سايكەس نەسيە بەرۋiن كۇتۋدەن باسقا امالى جوق. ارينە، قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا تاعى بولمايدى. وتاندىق ساراپشىلاردىڭ كەيبiرi iشكi رەسۋرستارعا قاراي قايتا بەيiمدەلiپ، جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرi، كليەنتتەردiڭ قاراجاتتارى مەن اقشا كولەمiن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتiن قوسىمشا شارالارعا يەك ارتۋ كەرەكتiگiن ايتسا، بانكيرلەر قاۋىمى جوعارى دەڭگەيدەگi پايىزدىق كورسەتكiشتەردi ۇسىنا وتىرىپ، دەپوزيتتەر تۇرiندە قارجى تارتۋ وتە تيiمسiز دەيدi. بiراق ەلiمiزدەگi جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارى مەن جارنالىق ينۆەستيتسيالىق قورلاردان (جيق) كۇتەتiن كومەكتەن باسقا داعدارىستان قۇتقارار جول جوق. ال "جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنداعى قارجىعا تiپتi، جاعداي ۋشىققان كۇننiڭ وزiندە تيiسۋگە بولمايدى". ءدال وسى پiكiرمەن بانكيرلەردiڭ كوپشiلiگi كەلiسiپ وتىر.

دۇنيەجۇزi بويىنشا بىلتىر قۇراما نەسيەلەر نارىعى ەكi ەسەگە دەيiن ءوسiپتi. جالپى كiرiس 70 ملرد. دوللارعا تەڭ. ساراپشىلار پiكiرiنشە، سينديكاتسيا ءدۇمپۋi نارىقتىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىنا عانا ەمەس، سونىمەن بiرگە الەمدiك قارجى الاڭىنداعى احۋالعا دا تiكەلەي قاتىستى. 2007 جىلدىڭ III-IV توقسانىندا ۇلكەن كولەمدە ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ باستى ءتاسiلi قۇراما قارىزدار الۋ ەدi. دەسە دە، ءوسۋ دەڭگەيi 40 پايىز بولعان ەۋرووبليگاتسيالار نارىعى دا داعدارىسقا ۇشىراعان جوق. حالىقارالىق Cbonds اگەنتتiگiنiڭ مالiمدەۋiنشە، بىلتىر ساۋداعا شىعارىلعان بوندتاردىڭ كولەمi جاعىنان ەميتەنتتەر اراسىندا ABN AMRO بiرiنشi ورىنعا شىعىپتى. كومپانيانىڭ جالپى قۇنى 3،7 ملرد. دوللار تۇراتىن 15 ەميسسياسى ساتىلعان. قازاقستانعا كەلسەك، 2007 جىلدىڭ II توقسانىنداعى قازاقستاندىق بانكتەر العان قۇراما قارىز كولەمi 10 ملرد. دوللاردى قۇراعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، اكتيۆتەرi 100 ملرد. دوللارعا جەتپەيتiن قازاقستاندىق بانك سالاسى ءۇشiن بۇل جاقسى كورسەتكiش. ونىڭ ۇستiنە، كiرiس قازاقستان بانكتەرiنiڭ بارلىق سىرتقى قارىزدارىنىڭ كولەمiنەن اسىپ تۇسكەن. وتكەن جىلدىڭ ەكiنشi جارتىسىندا سىرتقى جانە iشكi اسەرلەردiڭ كەسiرiنەن سينديكاتسيا نارىعى قوزعالىسسىز قالعاندا، وتاندىق بانكتەر شەتەلدiك بانكتەر مەن iرi قارجىلىق ۇيىمداردان نەسيە الا الماي قينالعان بولاتىن. بۇل جاعداي ءالi تۇزەلگەن جوق. بiراق قۇراما نەسيەلەر نارىعىنداعى كورسەتكiشتiڭ جوعارىلاۋى ەۋروبوندتار، ۆەكسەلدەر ساۋداسى مەن بانكتەردەن كەلگەن تiكەلەي قارىزداردىڭ ىقپالىنان. قارجى تارتۋدىڭ باسقا تۇرلەرiنە قاراعاندا، قۇراما قارىز ارقىلى ينۆەستورلاردى قىزىقتىرۋ وڭاي بولعاندىقتان، سينديكاتسيا كولەمi ارتقان. نەگiزi قۇراما قارىزدار كولەمi جاعىنان از مولشەرلi، قويىلاتىن تالاپتارى قاتاڭ، قايتارىلاتىن مەرزiمi قىسقا بوپ كەلەدi. سوندىقتان سينديكاتسيا نارىعىنا ۇرىنباس بۇرىن بانكتەر كۇنگەيi مەن كولەڭكەسiن تارازىعا تارتىپ الۋى تيiس. بiر جاعىنان العاندا، ەۋروبوندتار ينۆەستورلاردى كەڭ اۋقىمدا قامتيدى. بiراق وتاندىق بانكيرلەر ەۋروبوندتار نارىعىنا شىعىپ الىپ، ارانداپ قالماس ءۇشiن اراب ەلدەرi مەن قىتايدىڭ ينۆەستورلارىمەن سەرiكتەستiك ورناتۋعا ۇمتىلعانى ابزال. ءارi الەمدiك نارىقتاعى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ تۇراقتانباۋى اقش پەن باتىستىڭ iرi قارجىلىق بانكتەرiنiڭ ءوزiن داعدارىسقا اكەپ سوقتى. كەيبiر ساراپشىلار پiكiرiنشە، ۇستiمiزدەگi جىلى قارجىلىق داعدارىستىڭ سالقىنىن بارiنەن دە بۇرىن سىرتقى بەرەشەككە بەلشەدەن باتقان بانكتەر سەزiنەدi. ال باستى نازاردى iشكi نارىققا باعىتتاعاندار كەرiسiنشە، پايداعا كەنەلمەك. بۇل پiكiرمەن ميحايل لومتادزە دە كەلiسەدi: "2008 جىلى ءوسۋ قارقىنى اسا جىلدام جۇرمەگەن جانە قارجى ماسەلەسiندە باتىسقا ونشا يەك ارتپاعان بانكتەردiڭ ۇتارى كوپ بولادى. مەنiڭشە، بيىل قارجى الاڭىندا ورتاشا دەڭگەيدەگi ويىنشىلاردىڭ مەرەيi ۇستەم بولادى".

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button