ماسكەۋ-لوندون قاقتىعىسى

بريتان كەڭەسiنiڭ جۇمىسىن توقتاتۋ-توقتاتپاۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان داۋدىڭ كەسiرiنەن ورىس-اعىلشىن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسى كiشiگiرiم قىرعي-قاباق "سوعىسقا" ۇلاستى.

"داۋدىڭ باسى" ۇلىبريتانيانىڭ مادەني بايلانىستار جونiندەگi بەيرەسمي ۇيىمىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا جۇمىس iستەۋگە قۇقىقتىق-نورماتيۆتi نەگiزi جوق دەگەن ايىپتان باستالدى. وسى جىلدىڭ بiرiنشi قاڭتارىنان باستاپ بريتاندىق كەڭەس بۇل مەملەكەتتەگi جەرگiلiكتi كەڭسەلەرiن جابۋعا تيiس بولاتىن. بiراق اعىلشىندىق مادەنيەتتi تاراتۋشىلار ۇيلەرiنە قايتۋعا اسىعا قويمادى. ءسوزiن وتكiزە الماعان رەسەي باسشىلىعى ەسكەرتپەلەردەن — ايىپتاۋلارعا، تەكسەرۋلەردەن — تىيىم سالۋ ارەكەتتەرiنە كوشتi. ورىس قوعامىنىڭ بەدەلدi-بەدەلسiز قايراتكەرلەرiنەن باستاپ، كگب-نىڭ بۇرىنعى باسقارما جەتەكشiسi مەن سىرتقى iستەر مينيسترiنە دەيiن وسى وقيعاعا ءوز كوزقاراستارىن جارىسا بiلدiرۋiنەن ۇلىبريتانيالىق ۇيىمعا "تاس لاقتىرۋدان" جارىس ۇيىمداستىرىلدى ما دەپ قالاسىڭ. لاۆروۆتىڭ "ولار اقتى قارا دەپ، قارانى اق دەپ ءبارiنiڭ باسىن اياعىنا توڭكەردi" دەگەن ءسوزi — قارشا بوراعان اۋىر ايىپتاۋلاردىڭ باسى عانا.

مەملەكەتتiك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن ۇيىم ۇلىبريتانيا مەن باسقا مەملەكەتتەر اراسىنداعى مادەني، عىلىمي، رۋحاني بايلانىستى تەرەڭدەتە ءتۇسۋدi كوزدەيدi. دەسە دە، رەسەي باسشىلىعى بەيرەسمي ۇيىمنىڭ جۇمىسىندا جانسىزدىق پيعىلداعى iس-ارەكەتتەر بار دەپ ايىپتاپ وتىر. ەكi ەلدiڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسىنا اقاۋ ءتۇسiرiپ وتىرعان دا وسى سوزدەر.

بريتاندىق كەڭەس رەسەي اۋماعىندا العاشقى كەڭسەسiن 1992 جىلى اشقان. قازiرگi تاڭدا ون ەكiگە تارتا وكiلدiكتەرi بار كورiنەدi. بىلتىر رەسەيلiك بiرiنشi ارنادان كورسەتiلگەن سەرگەي مەدۆەدەۆتiڭ "اگەنت.رۋ وپەراتسياسى" دەرەكتi فيلمiندە اتالمىش ۇيىمنىڭ تىڭشىلىق ارەكەتتەرگە تiكەلەي قاتىسى بار ەكەندiگi اشىق ايتىلدى. بiر قىزىعى، حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وكiلدەرi بۇل ايىپتاۋعا ءلام-ميم دەپ جاۋاپ قاتپادى.

شىن مانiندە، ماسەلە تەك قۇجاتتارداعى كەمشiلiك بولسا، ودان ۇلكەن جانجال شىعارۋدىڭ ءمانiسi نە؟

الدە كرەمل حالىقارالىق بەدەلدi ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا توسقاۋىل قويۋ ارقىلى لوندوننىڭ وزiنە ايبات شەككەنi مە؟

كيكiلجiڭنiڭ تاريحىن 2006 جىلى لوندوندا كگب-نىڭ بۇرىنعى اگەنتi الەكساندر ليتۆينەنكونىڭ قاستاندىقپەن ولتiرiلۋiنەن iزدەۋشiلەر دە بارشىلىق. سكوتلاند-يارد بۇل iس بويىنشا اندرەي لۋگوۆويدى كۇدiككە العان، بiراق ونى ماسكەۋ ۇستاپ بەرۋدەن باس تارتتى. اقىرى، شاراسى تاۋسىلعان لوندون بىلتىر رەسەيلiك ءتورت ديپلوماتتى مەزگiلسiز ەلiنە قايتارعان ەدi. ال لۋگوۆوي رەسەي پارلامەنتiنiڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى.

اعىلشىن ءباسپاسوزI نە دەيدI?

وسى وقيعا جونiندە شەتەلدiك باسىلىمداردان، اسiرەسە، اعىلشىن گازەتتەرiندە جاريالانعان ماقالالارعا شولۋ جاسالىق.

امەريكالىق ءباسپاسوز اعىلشىن ارiپتەستەرiنە جاناشىرلىق بiلدiرiپ وتىر. ارينە، رەسەيدiڭ ايعا شاپقان امبيتسياسىنان سەسكەنەتiن اقش بۇل وقيعا توركiنiنەن "ورىس ويىنىنىڭ" ءمانiسi نەدە ەكەنiن تۇسiنۋگە قۇمار-اق.

اقش-تىڭ "The New York Times" گازەتiندە "تاعى دا كرەملدiڭ قۋدالاۋى" اتتى ماقالا جارىق كورگەن. اۆتوردىڭ كوزقاراسى "بريتان كەڭەسi توڭiرەگiندەگi جاعداي پۋتين مەن كرەملگە ارامدىعىن iشiنە جاسىرعان باۋكەسپە قاراقشى iسپەتتi قاراۋعا ءماجبۇر ەتەدi" دەگەن سويلەمنەن-اق بايقالىپ تۇر. ماقالادان ءۇزiندi كەلتiرسەك: "رەسەيدiڭ رەسمي تۇلعالارى بريتان كەڭەسi سالىق تولەمەيدi جانە ماسكەۋدەن تىسقارى ايماقتاردا جۇمىس iستەۋگە زاڭدى قۇقىعى جوق دەپ مالiمدەگەن. ال بريتان بيلiك يەلەرi بولسا، بۇل مالiمدەۋلەر شىندىققا جاناسپايدى دەدi. بiر نارسە ايقىن: كرەمل ءوزiنiڭ باقىلاۋىنان تىس جۇمىس iستەيتiن ۇيىمدارعا iشتارتپايدى. ونىڭ بريتان كەڭەسiن قۋدالاۋ ارەكەتi بەيرەسمي ۇيىمدار مەن ءباسپاسوزدi قورقىتىپ-ۇركiتۋ تاكتيكاسىنا ابدەن سايما-ساي".

اعىلشىن ءباسپاسوزi پاتريوتتىق سەزiمنiڭ جەتەگiمەن ماقالالاردىڭ تاقىرىپتارىن "كرەملدiڭ شپيونوكراتياسىنىڭ الدىندا شەگiنۋگە بولمايدى" دەپ جالاۋلاتۋدا. وسىنداي تاقىرىپپەن "The Times" جۋرنالىندا ۇستiمiزدەگi اپتادا شىققان ماقالانىڭ نەگiزگi ويى مىنانداي: "وتكەن اپتادا رەسەي ۇكiمەتi بريتاندىق كەڭەستi ونىڭ ماڭدايشاسىنىڭ اياسىندا "جانسىزداردىڭ ۇياسى جاسىرىنىپ وتىر" دەپ ايىپتادى. قىزىق بولعاندا، ناعىز جانسىزدار ۇياسى — رەسەي ۇكiمەتiنiڭ ءوزi. پرەزيدەنت پۋتين — ەڭ اتاقتى جانە كۇشتi ەكس-جانسىز، ول ناۋرىز ايىندا وتەتiن كەزەكتi الدامشى سايلاۋدان كەيiن پرەمەر-مينيستر بولىپ شىعا كەلەدi. تiزiمدi ءارi قاراي جالعاستىرساق، وندا پرەمەر-مينيستردiڭ ورىنباسارى سەرگەي يۆانوۆ پەن ونىڭ اكiمشiلiگiن باسقاراتىن يگور سەچيندi اتاۋعا بولادى — ولار دا ارنايى قىزمەتتiڭ شەكپەنiنەن شىققاندار. رەسەيدiڭ ەڭ iرi مۇناي كومپانياسىن دا، اسا iرi كەمە جاساۋ كومپانياسىن دا، "اەروفلوت" ۇلتتىق اۆياكومپانياسىن دا، تەمiر جول جۇيەسiن دە جانسىزدار باسقارىپ وتىر. بارلىق جەردە ءسوزi وتەتiن الپاۋىت كومپانيا — "گازپرومنىڭ" باسقارما اپپاراتىن دا جانسىزدار بيلەپ-توستەپ وتىر، بۇل كومپانيا ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرiمەن عانا اينالىسپايدى، ول قازiر تەلەۆيدەنيە، باسپا iسi، بانك iستەرiنە دە ارالاسادى. ەندەشە، رەسەي — ديكتاتۋرا ەلi ەمەس جانە ول كادiمگi اۆتوريتارلى مەملەكەت تە ەمەس. رەسسەيلiك مەملەكەتتiك قۇرىلىم "شپيونوكراتيا" دەپ اتالادى" دەپ وي تۇيەدi ماقالا اۆتورى مارتين ايۆەنس. سويتەدi دە، ايۆەنس ەل باسشىسىن مىقتى بولۋعا شاقىرادى: "ەگەر براۋن قازiر سولقىلداقتىق تانىتسا — ول ءجاي عانا قاتە باسۋ بولىپ سانالمايدى. ەگەر ول سولقىلداق بولسا — سول ارقىلى بiزدە ەرجۇرەكتiلiكتiڭ تامتىعى دا قالماعانىن كورسەتكەنi" دەگەن سوزدەر اعىلشىنداردىڭ پاتريوتتىق نامىسىن جاني تۇسكەندەي

بiز شولۋ جاساعان ماقالالاردىڭ iشiندەگi شىن مانiندە ماسەلەنiڭ ءتۇپ-توركiنiن اشىپ، شىندىقتىڭ بەت-جۇزiنە ۇڭiلۋگە تىرىسقان اۆتور — ۇلىبريتانيانىڭ ماسكەۋدەگi بۇرىنعى ەلشiسi رودريك برەيتۋەيت بولدى. "The Independent" باسىلىمىندا جارىق كورگەن "داعدارىستىڭ شيەلەنiسكەنi سونشاما، ونىڭ قالاي باستالعانىن دا ۇمىتىپ قالدىق" دەگەن ماقالا اۆتورى رەسەيمەن قارىم-قاتىناستىڭ ۋشىعۋىنا بريتان كەڭەسiنiڭ مۇلدەم قاتىسى جوق دەپ ەسەپتەيتiنiن اشىق ايتادى. شىن مانiندە، ەكi ەلدiڭ اراسىنداعى كيكiلجiڭنiڭ نە سەبەپتi تۋىنداعانى جونiندەگi بۇرىنعى ديپلوماتتىڭ ويى نازار اۋدارۋعا تۇرارلىقتاي: "ورىستار نەگە بريتاندىقتاردى سونشالىقتى جاقتىرمايدى؟ ولاردىڭ سىرتقى iستەر مينيسترi بiزدi "رەسەيگە ءوز كولونيامىز رەتiندە قارايسىڭدار" دەپ ايىپتايدى. مەنiڭ دوستارىمنىڭ بiرi، رەسەيدiڭ وتستاۆكاداعى گەنەرالى بiزدiڭ ورىستارعا قۇرمەتپەن قاراي المايتىندىعىمىزدى ايتىپ، ۇنەمi داۋرىعادى دا جۇرەدi… ەگەر بiز وسى داعدارىستى شەشكiمiز كەلسە، اۋەلi ونىڭ شىعۋ سەبەپتەرiن ءتۇسiنiپ العان ءجون. ارينە، بۇگiندە داۋ بريتان كەڭەسiنە عانا قاتىستى ەمەس. سونداي-اق ول 2006 جىلى الەكساندر ليتۆينەنكونىڭ ولتiرiلۋiنە دە، ودان كەيiن رەسەيلiك ديپلوماتتاردىڭ لوندوننان شىعارىلۋىنا دا بايلانىستى ەمەس. داۋدىڭ توركiنi تەرەڭدە. ول رەسەيگە ەلتسين داۋiرiنەن مۇراعا قالعان ەكi ماسەلەگە بايلانىستى، ولار رەسەيگە ەل iشiندە دە، شەتەلدە دە كەسiرiن تيگiزۋدە. اڭگiمە شەشەنستانداعى سوعىس پەن وليگارحتاردىڭ ىقپالىنىڭ ءوسۋi تۋرالى".

ديپلومات ماسكەۋ-لوندون قاقتىعىسىنىڭ تۋىنداۋ سەبەبiن بوريس بەرەزوۆسكيدiڭ اعىلشىن ۇكiمەتiنەن ساياسي پانا تاپقاندىعىنان iزدەيدi. ودان كەيiن لوندون احمەد زاكاەۆقا ساياسي باسپانا بەردi. جالپى، اعىلشىن ۇكiمەتiن پانالاپ بارعان رەسەيلiكتەردiڭ سانى جيىرماعا جەتiپ جىعىلعان. بۇدان كەيiن كرەمل لوندونعا قايدان ىرزا بولا قويسىن؟ برەيتۋەيت ليتۆينەنكونىڭ راديواكتيۆتi پولوني-210-مەن ۋلانىپ ءولتiرiلۋiن ورىس تىڭشىلىق قىزمەتiنiڭ اعاتتىعى دەپ باعالايدى.

بۇل ارەكەتتەردiڭ ءبارi دە شىن مانiندە بiر كەزدەگi قىرعي-قاباق سوعىس كەزەڭiن ەسكە تۇسiرەدi.

"مiنە، بiز نەنi قالاساق، سوعان قول جەتكiزدiك: ەكi جاققا بiردەي زيان شەكتiرەر قاقتىعىس. ارتقا شەگiنەر جولدى جاۋىپ تاستاعان سوزدەر دە ايتىلىپ كەتتi. بريتانيانىڭ بەرەزوۆسكيدi لۋگوۆويعا ايىرباستاۋىنا دا جول جوق. ال جالپاق كوپشiلiككە جەككورiنiشتi بولعان ديپلوماتتار قازiر جاعدايدى تۇزەۋگە تىرىسىپ جاتقان بولۋلارى كەرەك. تەرەڭنەن سۋ بەتiنە شىققان نارسە اقىر اياعى قۇردىمعا قايتادان شىم باتارى ءسوزسiز، بiراق ول ءۇشiن ۇلكەن تاپقىرلىق، شىدامدىلىق پەن ۋاقىت كەرەك" دەپ وي تارقاتادى برەتۋەيت.

ديپلوماتتىڭ سوزiندە جان بار. بۇل ماسەلە دە شەشiمiن تابار. بiراق اڭداماي الدە ادەيi ايتىلعان ءسوزدiڭ كوڭiلدە سىزى قالار.

… ايتسە دە، ءوز ەلiنiڭ مۇددەسiن قورعاۋدا قانداي iس-ارەكەت جاسالسا دا، تاريح ونى اقتاپ الاتىن سياقتى كورiنەدi دە تۇرادى…

گۇلبيعاش وماروۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button