بحۋتتو قازاسىنان سوڭ

پاكiستان حالقى ازا تۇتقان بەنازير بحۋتتونىڭ قازاسى ساياسي رەڭك الىپ كەتە جازدادى. تۋعان توپىراققا سەگiز جىلدىق سۇرگiننەن كەيiن ورالعان بحۋتتو لاڭكەستiك ارەكەت سالدارىنان كوز جۇمدى. رۋحاني كوسەمدەرiنەن ايىرىلعان پاكiستاندىقتار بيلiككە دەگەن اشۋ-ىزاسىن جاپپاي تارتiپسiزدiكپەن جەتكiزدi. بiرنەشە ادام شىعىنى بار. تiپتi، بiر مۇگەدەك قانداستارىنىڭ كوز الدىندا تiرiدەي ورتەنiپ كەتكەن. ساراپشىلار قاۋىمى ءاپ دەگەننەن-اق 162 ميلليون حالقى بار يادرولىق دەرجاۆادا ساياسي تۇراقسىزدىق ورناسا، ورتالىق ازياعا دا كەرi اسەرiن تيگiزەدi دەپ ەسكەرتكەن.

اجالى كIمنەن؟

2007 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا پاكiستاننىڭ راۆالپيندي قالاسىنداعى شەرۋدە 54 جاستاعى پاكiستاندىق وپپوزيتسيا باسشىسى ءارi ەكس-پرەمەر بەنازير بحۋتتو قاستاندىقپەن ءولتiرiلدi. لاڭكەستەر ۇيىمداستىرعان جارىلىستىڭ كەسiرiنەن ونىڭ جانىنداعى 20 ادام قوسا قازا تاپقان. بىلتىر قازان ايىندا بەنازير بحۋتتو ۇكiمەتتەگi قارسىلاستارى ونى ولتiرۋگە تالپىنىپ جۇرگەنiن ايتىپتى. بiراق پرەزيدەنت پەرۆەز ءمۇشارراف قاستاندىققا قاتىسى جوقتىعىن ايتىپ، انت-سۋ iشiپ وتىر. بۇكiل الەم بويىنشا مۇسىلمان ەلدەرi اراسىندا پرەمەرلiككە العاش رەت سايلانعان ساياساتكەر ايەل بەنازير بحۋتتو بولاتىن. لاڭكەستiك ارەكەتتiڭ كەسiرiنەن كوز جۇمعان ول ۇكiمەت باسشىلىعىنا سايلانعاندا نەبارى 35 جاستا ەدi. ياعني، بحۋتتو – تاريحتاعى جاس پرەمەرلەردiڭ ەڭ كiشiسi. ۇكiمەت باسشىلىعىنا ەكi رەت سايلانعان ونىڭ جiبەرگەن قاتەلiكتەرi كوپ. بiراق سوعان قاراماستان وتە باتىل ءارi وتكiر قالپىنان تانباعان. اكەسi ءالي زۋلفيكار بحۋتتو 1979 جىلى پاكiستاننىڭ سول كەزدەگi باسشىسى زيا-ۋل-حاكتىڭ بۇيرىعىمەن دارعا اسىلعان. ونىڭ ساياساتتاعى iزباسارى ءارi مۇراگەرi رەتiندە قالعان بەنازير اكەسiنiڭ جولىن جالعاستىرۋعا بەل بۋعان. ينديرا گانديگە ارنالعان ەستەلiكتەرiندە 2 رەت ۇكiمەت باسشىلىعىنا سايلانعان ۇندiلiك پرەمەردi «جiبەك پەن قۇرىش» دەپ سۋرەتتەگەن بحۋتتونىڭ ءوزi دە «جiبەك پەن قۇرىش» ەدi. بەنازيردiڭ تۋعاندارى مەن بحۋتتو باسقارعان پاكiستاننىڭ حالىقتىق پارتياسىنىڭ (پحپ) وكiلدەرi بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىنان بەنازير قازاسىنىڭ شىن سەبەبiن انىقتاۋعا كومەك بەرۋدi ءوتiندi. بۇل تۋرالى لوندون قالاسىندا مارقۇمنىڭ ون توعىز جاستاعى ۇلى، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ ستۋدەنتi بيلاۆال بحۋتتو زارداري مالiمدەگەن. بيلاۆال ەگەر پاكiستاندىق بيلiك اناسىن قورعاۋعا قاتىستى شارالاردى تولىق ورىنداعاندا، قايعىلى جايتتى اينالىپ وتۋگە بولاتىن ەدi دەگەن سەنiمدە. ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەرi گوردون براۋن پاكiستاندىق پوليتسەيلەرگە ءجار¬دەم بەرۋ ماقساتىندا لوندوندىق تەرگەۋشiلەر توبىن جiبەرۋگە كەلiستi. سكتولەند-ياردتىڭ iز كەسۋشiلەرiمەن بiرگە وزگە دە باتىستىق تەرگەۋشiلەر قاتىستىرىلادى. بەنازيردiڭ قازاسىن زەرتتەۋگە فرانتسيا مەن ەۋرووداق تا مۇددەلi. پاكiستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن فرانتسۋزداردىڭ سىرتقى iستەر مينيسرi بەرنار كۋشنەر مۇشاررافقا نيكوليا ساركوزيدiڭ حاتىن تاپسىردى. بۇعان دەيiن ەۋروپالىقتاردىڭ قانداي دا بiر كومەگiنەن ات تونىن الا قاشقان پاكستاندىق بيلiك ساركوزيدiڭ ۇسىنىسىن قۋانا قابىلداپتى.

بۇلIك سوڭى — ساياسي داعدارىس

پاكiستاننىڭ iشكi iستەر مينيسترلiگi تاراتقان العاشقى دەرەكتە وپپوزيتسيونەردiڭ «وق وتپەيتiن كولiككە باسىمەن سوعىلۋىنىڭ كەسiرiنەن قايتىس بولدى» دەلiنiپتi. اتىلعان وق پەن جارىلىس تۋرالى جاق اشپاعان. بحۋتتونىڭ تۋعاندارى مەن جاقتاستارىنىڭ ىزاسىن قايناتتى. ال پرەزيدەنت ءمۇشارراف بەنازيردiڭ اجالىن لاڭكەستەردiڭ ارەكەتi رەتiندە باعالاپ، قازانى «ۇلتتىڭ ۇلكەن قايعىسى» دەگەن. Iشكi iستەر مينيسترلiگiنiڭ قولاپايسىز مالiمدەمەسiنە اشۋلانعان پرەزيدەنت ەگەر ەشقانداي دالەل جوق بولسا، مەملەكەتتiك دەڭگەيدەگi مالiمدەمەلەردi جاساۋ قىلمىسپەن پارا-پار ەكەندiگiن ايتتى. الايدا، ءمۇشاررافتىڭ پiكiرiنشە، «ۇكiمەت پەن ارنايى قىزمەت وكiلدەرi وپپوزيتسيا باسشىسىنىڭ ولiمiنە قاتىستى قانداي دا بiر دەرەكتi جاسىرىپ وتىرعان جوق». پاكiستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 8 قاڭتارداعى پارلامەنتتiك سايلاۋدى 18 اقپانعا بەلگiلەدi. ونىڭ سەبەبiن بيلiك ەلدەگi جاپپاي تارتiپسiزدiكتiڭ بەلەڭ الۋىمەن ءتۇسiندiردi. بحۋتتونىڭ جاقتاستارى بيلiكتiڭ بۇل شەشiمiمەن كەلiسپەيدi: «سايلاۋ مەرزiمiن سوزۋعا باعىتتالعان كەز كەلگەن شارا – ءمۇشاررافتىڭ جاقتاستارىنىڭ ۋاقىت ۇتۋدى كوزدەيتiن ارەكەتi. ولار سايلاۋ مەرزiمiن كەيiنگە شەگەرۋدiڭ ارقاسىندا داۋىس بەرۋ ناتيجەسiن وزدەرiنiڭ ۇپايىنا جازىپ الۋعا جانتالاسۋدا». ايتپاقشى، پاكiستاندىق پوليتسيا باستاپقىدا «وپپوزيتسيا كوسەمiنiڭ ولiمiنە ءال-كايدا ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرi كiنالi» دەپ مالiمدەدi. پاكiستاننىڭ IIم وكiلi دجاۆەد چيما: «بحۋتتونىڭ اجالى بەيتۋللا مەحسۋدتان بولعانى تۋرالى قولىمىزدا بۇلتارتپاس ايعاقتار بار» دەدi. بiراق بىلتىر جازدا «ءتالiب اسكەريلەرiنiڭ كوسەمi ءارi گۋانتانامو لاگەرiنiڭ تۇتقىنى بەيتۋللا مەحسۋد وزiنە ءوزi قول سالدى» دەپ مالiمدەگەن دە وسى چيما بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا، «ۇلتتىق قوزعالىس كوسەمiنiڭ كۇزەتi دە ەرەكشە بولعان. وكiنiشكە قاراي، كۇزەتشiلەر بحۋتتوعا كولiك تەرەزەسiنەن باسىن شىعارىپ، ادامدارعا قول بۇلعاۋ وتە قاۋiپتi ەكەنiن جەتە تۇسiندiرمەگەن جانە بحۋتتو قاۋiپسiزدiك شارالارىن ەسكەرمەگەن». باسقاشا ايتقاندا، بيلiك بەنازيردiڭ ءوزiن كiنالايدى. الايدا، پحپ وكiلدەرi كوسەمدەرiنiڭ اجالى ءال-كايدادان ەمەس، ءمۇشاررافتان بولعانىنا سەنiمدi. بحۋتتونىڭ ولiمiنە قاتىستى تۋىنداعان جاپپاي تارتiپسiزدiكتiڭ كەسiرiنەن سول كۇنi پوليتسەيلەرمەن بiرگە 16 ادام قازا تاپقان. قۇرباندار سانى اينالدىرعان ەكi-ءۇش كۇننiڭ iشiندە بiرنەشە ەسەگە دەيiن ءوستi. ءۇش كۇندiك ازا تۇتۋمەن بiرگە بيلiككە دەگەن اشۋ-ىزالارىن iركە الماعاندار بiرنەشە كۇن بويى ءتۇرلi ارەكەتتەر ارقىلى نارازىلىقتارىن بiلدiردi. ۇكiمەت ءتارتiپ ساقشىلارىنا تولقۋلار تاعى دا قايتالانسا، وق اتۋعا پارمەن بەردi. 1990-جىلدارى ۇكiمەتتi 3 رەت باسقارعان مۇسىلماندار ليگاسىنىڭ باسشىسى ءارi وپپوزيتسيا جەتەكشiسi ناۆاز شاريف بيلiك باسىندا ءمۇشارراف وتىرعاندا ءادiل دە اشىق سايلاۋلاردىڭ بولمايتىنىن ايتتى: «ەلدەگi بارلىق قيىندىقتىڭ باستى سەبەبi – ءمۇشارراف». پحپ باسشىلىعىنا ونىڭ ۇلى بيلاۆال تاعايىندالدى. ال مارقۇمنىڭ كۇيەۋi اسيف زارداري – پحپ-نىڭ تەڭتوراعاسى. زارداري 1980-جىلدارى جانە 1990-جىلدارى جۇبايىنىڭ اكiمشiلiك جۇمىستارىمەن اينالىسقان. 2004 جىلى كەپiلدiكتiڭ ارقاسىندا 8 جىل وتىرعان تۇرمەسiنەن بوساعان. تاعىلعان ايىپ: كiسi ءولتiرۋ، پارا الۋ، جەمقورلىق ت.ب. مارقۇم بەنازيرگە تاعىلعان ايىپتاردىڭ بiرقاتارى دا وسى سارىنداس بولاتىن. پاكiستاننىڭ ەڭ iرi قالاسى ءارi قارجىلىق استاناسى – كاراچي جاپپاي تارتiپسiزدiكتiڭ كەسiرiنەن داعدارىسقا تاپ بولدى. قالاداعى دۇكەندەر مەن جانار-جاعارماي بەكەتتەرi جابىلدى. ادامداردىڭ شابۋىلىنان تەمiر جول بەكەتتەرiندە كولiكتەر قاڭتارىلىپ قالدى. جانار-جاعارماي بەكەتتەرiنiڭ بiرiندە وت لاقتىرعانداردىڭ كەسiرiنەن بiر مۇگەدەك تiرiدەي ورتەنiپ كەتكەن. ساراپشىلار قاۋىمى ەگەر 162 ميلليون حالقى بار يادرولىق دەرجاۆاداعى جاپپاي تارتiپسiزدiك بۇلiككە ۇلاسىپ كەتسە، پاكiستاننىڭ شىعىسىنداعى ۇندiستانعا، باتىسىنداعى يرانعا، سولتۇستiك-باتىسىنداعى اۋعانستانعا، تiپتi، ورتالىق ازياعا زاردابى تيۋi مۇمكiن ەكەندiگiن ەسكەرتكەن.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button