قازاق مۋزىكاسىنىڭ باس ماەسترI

مەن تۋىپ وسكەن شاعىن عانا بەسارىق جەرiنەن ءارiسiن ايتپاعان كۇندە، ءوز تiرشiلiگiمدە كوزiن كورگەن بiرنەشە ونەر تۇلعالارى شىقتى. سولاردىڭ بiرi، ءارi بiرەگەيi، كەشە عانا ارامىزدان وتكەن، تۋما تالانت، اتاعى الەمگە ايگiلi ديرەجەر، قىرشىن جاسىندا-اق ونەر تۇلعاسىنا اينالعان، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتiسi، مەملەكەتتiك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، پروفەسسور تولەپبەرگەن ابدiراشەۆ ەدi.

وسىدان قىرىق جىل بۇرىن الماتىعا بiر اۋىلدان بiلiم iزدەپ بiرگە كەلسەك تە، كۇندەلiكتi ەتەنە ارالاسۋدىڭ رەتi كەلمەپتi. بiراق سىرتتاي تiلەۋلەس بولىپ جۇردiك قوي. ول مەن بiلگەلi ۇنەمi ساپار ۇستiندە بولدى. جاراتىلىسى شيراق، وتە زەرەك جان بولاتىن. وسى قىرىق جىل كولەمiندە الدىمەن قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتiك كونسەرۆاتوريادا اۋەلi قوبىزدان باستاپ، كەيiن ديريجەرلىق ماماندىق بويىنشا بiتiرگەن سوڭ، 1977 جىلى نە ءبارi 29 جاسىندا قازاق تاريحىنىڭ شەجiرەسiنە التىن ارiپپەن قاشالىپ جازىلاتىن باتىس بەرليندە وتكەن ديريجەرلاردىڭ حالىقارالىق "فوند گەربەرت فون كارويان" سايىسىندا ديپلومانت اتاندى. 1979 جىلى چايكوۆسكي اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتiك كونسەرۆاتورياسىندا وپەراسيمفونيالىق ديريجەرلەۋ كلاسى بويىنشا كسرو حالىق ءارتiسi، ايگiلi پروفەسسور گەننادي روجدەستۆەنسكيدiڭ وزiنەن بiلiم الىپ، وقۋدى ۇزدiك دەگەن باعامەن بiتiردi. 1982 جىلى ۆەنا مۋزىكالىق اكادەمياسىندا ستاجيروۆكادان ءوتتi. 1983 جىلدان مەملەكەتتiك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردiڭ باس ديريجەرi، 1985 جىلدان اباي اتىنداعى مەملەكەتتiك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ باس ديريجەرi جانە 1987 جىلدان تاعى دا مەملەكەتتiك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردiڭ باس ديريجەرi، 2006 جىلدان قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتiك اكادەميالىق ۇلتتىق وركەسترiنiڭ باس ديريجەرi، 2007 جىلدان باستاپ ن.تiلەنديەۆ اتىنداعىى اكادەميالىق فولكلورلىق ەتنوگرافيالىق "وتىرار سازى" وركەسترiنiڭ باس ديريجەرi بولىپ قىزمەت اتقاردى. ول ءوزiنiڭ كاسiبي شەبەرلiگiنiڭ ارقاسىندا الەمنiڭ اقش، ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، رەسەي، تۇركيا، كورەيا سياقتى كوپتەگەن مەملەكەتتەرiندە كونتسەنتتەرمەن شىعىپ، ءوزiنiڭ باسقارۋىنداعى مەملەكەتتiك اكادەميالىق سيمفونيالىق وركەستردiڭ رەپەرتۋارىنا الەمدiك كلاسسيكالىق مۋزىكامەن قاتار قازاقستاندىق كومپوزيتوردىڭ دا شىعارمالارىن ناسيحاتتاي بiلدi. ءوزiن ۇلكەن ونەردەن اياۋ دەگەندi بiلمەدi. ونىڭ وسى قاسيەتتi، ۇلكەن اۋىرتپالىقتان الدىن الا ساقتاندىرۋ تۋرالى ەشكiم قويمادى. قايتا سەنiم ارتىپ، جۇمىس ۇستiندە جۇمىس قوسىپ بەرۋمەن بولدى. سونىڭ ناقتىلى كورiنiسi ول ءومiرiنiڭ سوڭعى كۇنi قان قىسىمى 230 كورسەتiپ تۇرعانىنا قاراماستان، دەنساۋلىعىنا شاعىم ايتپاي، وركەسترمەن رەپەتيتسيا جاساپ، ءۇزiلiس جاساعان كەزiندە ينسۋلت ۇستاپ، قىزمەت ۇستiندە جانكەشتiلiكپەن ومiردەن ءوتتi. تولەپبەرگەننiڭ بۇل جۇمىسى ءوزi سوڭعى 22 جىل كولەمiندە كوركەمدiك جەتەكشiسi ءارi باس ديريجەرi بولىپ جەتەكشiلiك ەتكەن كوللەكتيۆiن، سوڭعى جىلدارى ءوزi ديريجەر بولىپ قاتار الىپ جۇرگەن كورەي ەلiنە الىپ بارۋ بولاتىن. ونەر تۇلعاسى ءۇشiن ساپار ۇلكەن بەلەڭ بولاتىن. بۇل وڭايلىقپەن قول جەتكەن شارۋا ەمەس-تi. كوللەكتيۆ قۇرامى بولسا ءجۇز ادامعا جۋىق. مادەنيەت مينيسترلiگiمەن وسىنشاما كوللەكتيۆتiڭ جول قارجىسىن شەشiپ، ساپارعا دايىنداۋ قانشاما قاجىر قايراتتى سىرىقتى. بiراق، قولعا العان قۋانىشتى كورۋ باقىتى تولەپبەرگەننiڭ پەشەنەسiنە جازىلماپتى. ول دايىنداعان كوللەكتيۆ – ۇلى ديريجەردى جەر قوينىنا بەرگەن كۇنi ەرتەڭiنە، ءوزi دايىنداعان شاكiرتi قانات احمەتوۆتىڭ جەتەكشiلiك ەتۋمەن سەۋلگە ۇشىپ كەتتi. كوللەكتيۆ ءوز جەتەكشiلەرiنiڭ ءۇمiتiن اقتاۋ ءۇشiن ورىندايتىن ءوز پارتيالارىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دارەجەدە جاتتاپ كەتتi. ماقسات – ماەستر ارۋاعى الدىندا بارعان ەلدەرiندە ونەر كورسەتۋ ۇياتقا قالماۋ.

باسى اشىق شىندىق – قازiر تولەپبەرگەننiڭ دارەجەسiندەگi ماەسترو ونەر شەبەرi قازاقستاندا جوق. ول دارەجەدەگi ماەسترو ونەر شەبەرiن دايىنداۋعا بiرشاما ۋاقىت كەرەك. بۇل ورايدا شەشۋشi ءسوزدi ۇزاتپاي مادەنيەت مينيسترلiگi ايتۋى تيiس. ويتكەنi تولەپبەرگەن دارەجەلەس شەتەل ماماندارىن جۇمىسقا كوپتەگەن كەلiسiمشارتتار مەن ۇلكەن جالاقىنى تالاپ ەتەدi. بۇعان دا بارۋعا تۋرا كەلەدi. ويتكەنi، قانشاما جىل ماڭداي تەرiن توگiپ ت.ابدiرەشوۆ دايىنداعان كوللەكتيۆتiڭ بۇگiنگi تاڭدا قول جەتكiزiپ وتىرعان وسى دارەجەسiن سول قالپىندا ساقتاپ قالۋ ءۇشiن، بارماسقا باسقا امال جوق…

وسىدان ەكi-ءۇش اي بۇرىن ءوزiنiڭ قولىنان ءتالiم-تاربيە العان، عالىم iنiسiنiڭ بالاسىنىڭ سۇندەت تويىندا ۇشىراسىپ قالدىق. ايتپاساڭ ءسوزدiڭ اتاسى ولەدi. وي قۋ تiرشiلiك-اي، دەسەيشi. ءوزiن جاس كەزiندە ۇيiندە جاتقىزىپ تاربيەلەگەن وسىنداي تۇلعالى اعاسى تۇرعاندا، تiرشiلiك قىزمەتiنە تاۋەلدi بiر دوكەيدi، اياق قولىن ماقتاپ، بالاسىنا وكiل اكە جاساپ، وزiنە ات مiنگiزiپ، يىعىنا شاپان جاۋىپ، كوك پەن جەردiڭ اراسىنىڭ تiرەۋiشiندەي تانىستىرىپ جاتتى. كوزi اشىق سول iنiسi، دەنەسi شاعىن بولسا دا، قازاق ەلiندەگi ەشكiمگە تەڭ كەلە بەرمەيتiن الەمدiك دەڭگەيدەگi باۋىرى تۋرالى ويىنا دا العان جوق. قاتار وسكەندiگiمiزدi پايدالانىپ تولەپبەرگەنگە ازiلدەي;

— اي، ەسiل ەرiم-اي، بۇكiل قازاق تۇگiلi، ءوزiڭ تاربيەلەپ وسiرگەن وقىمىستى باۋىرىڭدا ءالi كۇنگە سەنi تانىپ بولمادى-اۋ، — دەدiم. ول نۇرعا تولى توستاعانداي جانارى جالت ەتiپ، پەندەشiلiككە بارماي;

— مايدا تiرلiكتi ءسوز ەتiپ نە قىلاسىڭ. ول تۇگiلi بiرگە وسكەن سەنiڭ دە موينىڭدا قارىز جەتەدi. كەلەر جىلى مەنiڭ 60 جىلدىعىم عوي. وسى مەرەكەلi داتانى ەلدە وتەۋ ءۇشiن وبلىس اكiمi مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە پروديۋسەرiمدi ارنايى جiبەرگەلi جاتىرمىن. سول ەلدiڭ ازاماتى بولعان سوڭ، ەلگە بارىپ، تۋىپ وسكەن جەرiمدە ەسەپ بەرۋiم كەرەك قوي. سەن دە جۋرناليست بولىپ قالىپتاسقالى قالامىڭدى تالدىرىپ مەنi باسپاسوزگە جازعان ەمەسسiڭ، تەلەديداردا جۇرگەندە دە جارىلقاعانىڭ شامالى. تىم بولماسا ەلگە بارعاندا، قاتار ءجۇرiپ، كەزدەسۋiمنiڭ جۇرگiزۋشiسi بولا بiلسەيشi… – دەگەن.

تولەپبەرگەننiڭ بۇلاي ايتۋىنىڭ ءجونi بار ەدi. 1966 جىلى الماتىعا وقۋعا كەلگەنiمiزدە تولەپبەرگەنمەن بiرگە بادەن ايسىنوۆ دەگەن كۇيشi باۋىرىمىز دا قاتار وقۋعا كەلگەن بولاتىن. مەن ءا دەگەننەن كوزگە تۇسكەن كۇيشi بادەن تۋرالى سول كەزدە "لەنينشiل جاس" گازەتiنە "ۇكiلi دومبىرا" دەگەن تاقىرىپپەن كوسiلدiرiپ كولەمدi وچەرك جازعان بولاتىنمىن. تولەپبەرگەن ول كەزدە كوزگە تۇسە بەرمەيتiن. ونىڭ ۇستiنە ءبارiمiز ەلدە اعالار ىقپالىندا وسكەن اۋىل بالالارىمىز عوي. يساتاي دەگەن اعامىز قويشىنىڭ بالاسى تولەپبەرگەندi پۋشكاشى ارقانمەن تارتقىشتاعاندا ازەر وتالاتىن «بەلارۋس» تراكتورىنا وتىرعىزىپ، جوننىڭ ءپارi بيدايلىق جەرiن جىرتۋعا جەگiپ قويعان جەرiنەن، قاشىپ شىعىپ، وقۋعا ازەر جەتكەن عوي. سودان دا بولار، نەگiزگi ۋاقىتىن بiلiمگە اۋداردى. ءوز بويىنا قالىپتاستىرعان وسى داعدى وعان جەمiسiن بەرiپ، ونى پروفەسسورلىق دارەجەگە دەيiن كوتەردi. «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەگەندەي مەن تاعى دا ازiلگە شاپتىرىپ:

— «قىردىڭ باسىندا قالعان توت باسقان «بەلارۋسىڭ» قاشان كەلەر ەكەن؟» دەپ جولىڭدى كۇتiپ ءجۇر ەدi، بارىپ قايتا مiنiپ قايتاتىن بولدىڭ عوي، — دەدiم. ول كۇلدi، كۇلدi دە:

— قايداعىنى ۇمىتپايدى ەكەنسiڭ سەن دە. دەگەنمەن، ەلمەن كەزدەسۋ دەگەن، ەلدەگi وتكەن جاستىق شاقتى دا ەسكە الۋ ەمەس پە؟ وتكەننەن قالعان وسىنداي كورگەن-بiلگەندەرiڭدi ەل الدىندا ەسكە الۋدىڭ ءوزi، ادامدى بiر جاسارتىپ قايتپاي ما؟ مەن ەلگە بارعاندا الۋ ءۇشiن ەمەس، بارىمدى بەرۋ ءۇشiن باسىما باق قونعان ونەرiمدi كورسەتۋ ءۇشiن، راحمەتiمدi ايتۋ ءۇشiن بارامىن، — دەدi. بەرۋ دەگەننەن شىعادى، وسىدان بiر جىل بۇرىن وسى تولەپبەرگەن ەلدەگi ءوزi بiتiرگەن ورتا مەكتەپتi بiتiرگەنiنە 40 جىل تولۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ، ءوزi وقىعان مەكتەپتi وتە جاقسى باعامەن بiتiرگەن بiر وقۋشىعا جوعارى وقۋ ورىنىن بiتiرگەنشە تولەپ تۇراتىن ءوزiنiڭ اتىندا ستيپەنديا تاعايىنداپ، مەكتەپ كوللەكتيۆiنە ەستە جۇرەرلiك ەسكەرتكiشiن تاپسىرىپ قايتقانىنا كۋاگەر بولعانىم بار-دى.

بiز وسى تويدىڭ ۇستiندە كوبiرەك اڭگiمەلەستiك. ادامنىڭ اڭگiمەسiنەن ونىڭ بۇكiل بولمىس-بiتiمi بايقالدى ەمەس پە؟ ارادا وتكەن قىرىق جىل اۋىل بالاسى تولەپبەرگەن مەن بۇگiنگi پروفەسسور تولەپبەرگەننiڭ قانشالىقتى شارىقتاپ وسكەنiن، كەسەك بولىپ قالىپتاسقانىن كورسەتتi. كەيiنگi كەزدە ءوزi قاتارلى جاستاردىڭ اكiم قارالاردىڭ شاشباۋىن كوتەرiپ، قاستارىنان ۇزاماي، مانساپ قۋعىشتاپ جۇرگەنiن اڭگiمە ەتكەنiمدە:

— ونىڭ ونەر ادامىنا نە قاجەتتiلiگi بار، "اقىن اكiمiن ەمەس، اكiم اقىنىن iزدەگەن ەل باقىتتى" دەيتiن وزدەرiڭ ەمەس پە؟ شىن ونەردiڭ يەسi اكiمدi iزدەمەيدi، ونەردi تۇسiنگەن اكiم ونەر يەسiن iزدەيدi. مەن قازiر ەكi بiردەي ەكi ۇلكەن كوللەكتيۆiنە جەتەكشiلiك ەتەمiن، ول ازداي مادەنيەت مينيسترi ەرمۇحامەد ەرتiسباەۆ مىرزا نۇرعيسا تiلەنديەۆ اتىنداعى "وتىرار سازى" فولكلورلىق وركەسترi ۇجىمىنا دا جەتەكشiلiك ەتۋiمدi ءوتiنiپ وتىر. ءوز جۇمىسىم دا اۋىر، ۋاقىت جەتiسە بەرمەيدi، بiراق حالىقتىڭ كوزايىمىنا اينالىپ ۇلگەرگەن، قارا شاڭىراق كوللەكتيۆi شارشاڭقىراپ تۇرعانىن كوزبەن كورiپ وتىرىپ، وزiمە كورسەتiلگەن سەنiمنەن قالاي باس تارتۋعا بولادى. مينيستردەن بار سۇراعانىم، قىزمەت ورنىما ۋاقىتىلى جەتiپ وتىرۋ ءۇشiن، قىزمەتتiك اۆتوكولiك عانا بولدى…

ومiردەن ويلاماعان جەردە ءوتiپ كەتكەن وسىنداي تۇلعا توپىراعى كەپپەي جاتىپ كiمنەن نە سۇرايسىڭ. دەگەنمەن، تاياۋدا جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتiك فيلارمونيانىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە تانەكەەۆامەن تiلدەسiپ قالۋدىڭ رەتi كەلدi.

— يا، تولەپبەرگەندi جوعالتۋ، قازاق ونەرi ءۇشiن ورنى تولماس جوعالتۋ بولدى. بۇل ارينە، ەشكiم جوق دەگەندiگiم ەمەس، قايتالانبايتىن تۇلعا دەگەنiم عوي. ونىڭ ومiردەن ەرتە وزۋى بiزدەن دە بۇرىن داڭقتى ديريجەر، ۇستازى گەننادي روجدەستۆەنسكويدىڭ دا قابىرعاسىن قايىستىرىپ كەتتi. ۇستاز ءۇشiن كوز الدىندا شاكiرتiنiڭ، ءوزi عانا ەمەس بۇكiل حالقى ءۇمiت كۇتەتiن شاكiرتiنiڭ ومiردەن وتۋiنەن ارتىق قايعى بار ما؟ تولەپبەرگەن الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ وتىر ەدi. ول ماقساتتىڭ ەڭ باستىسى — قازاقستانعا الەمنiڭ كوزi تiرi ۇلى مۋزىكانتتارىن شاقىرۋ ەدi. بۇل رەتتە ءوزiنiڭ موسكۆادا وقىپ جۇرگەن كەزiندە قالىپتاستىرعان بايلانىستارىن ودان ءارi تەرەڭدەتۋ بولاتىن. ول جوسپاردىڭ iسكە اسۋى ەندiگi جەردە ماعان جۇمباق… — ساۋلە وسى اڭگiمەنi ايتىپ وتىرعاندا مەن تولەپبەرگەننiڭ ەلگە بارىپ 60 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى اڭگiمەسiن ەسiمە الدىم.ارينە،ت.ابدiراشەۆ سياقتى ۇلى تۇلعانىڭ 60 جىلدىعى ءوزi تۋعان قىزىلوردا وبلىسىنداعى وبلىس اكiمi، ونەر جاناشىرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد سياقتى ازاماتتار تۇرعاندا وتەدi، تەك وبلىس قانا ەمەس رەسپۋبليكا كولەمiندە اتالىپ وتەدi. ول سوعان لايىقتى بۇكiل قازاق ماقتانىش تۇتار جان عوي. بiراق، بۇل ماسەلەگە وسى باستان ءوزi باسشىلىق جاساپ كەتكەن ءۇش كوللەكتيۆ پەن مادەنيەت مينيسترلiگi ارنايى كوميسسيا قۇرىپ ناقتىلى جۇمىس جاساۋ كەرەك. كوميسسيا جۇمىسى وڭاي بولمايدى. سوندىقتان كوميسسيانىڭ ءاربiر مۇشەسi تولەپبەرگەننiڭ عانا ەمەس، ۇلكەن ونەردiڭ دە جاناشىرى بولۋى تيiس. سوندا عانا تولەپبەرگەن ارمانداپ كەتكەن 60 جىلدىقتى، ماەستردiڭ ءوزi جوق بولسا دا، ول ارمانداعان دارەجەسiندە اتاپ وتۋگە بولادى. جاناشىر دوستار، بiز سونى ويلايىق، سونى iسكە اسىرايىق.

باقتىباي اينابەكوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button