توقتار ەسIركەپوۆ: جەردI ساتىپ، جەتIسكەن جوقپىز

بiزدە ەكونوميكا، نارىقتىق ەكونوميكا تۋرالى پiكiرiن اشىق ايتا الاتىن وزىق ويلى ازاماتتار بiرلi-جارىم. سونىڭ بiرi «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتi قازاقستان قوعامىن جۇيەلi زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور توقتار ەسiركەپوۆ. ول كۇنi كەشە جەردi جەكەمەنشiككە بەرگەننەن باستاپ، بۇگiنگi قوعامدا ورىن الىپ جاتقان جايتتاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتۋدان ەش جالىقپاي كەلەدi. وسىدان بiراز بۇرىن گازەتiمiزگە بەرگەن «قازاق اۋىلى قالاي تونالىپ ەدi?» اتتى سۇحباتىندا تالاي ماسەلەنiڭ باسىن اشىپ ايتقان-دى. ال بۇگiن دە جەردi جەكەمەنشiككە بەرۋدiڭ زيانىن قايتالاپ ايتۋدان شارشامايتىن توقتار اعا اڭگiمەنi ءا دەگەننەن-اق وسىدان باستاپ كەتتi.

– باسىنان باستايىق. بۇل نەگiزi تاۋەلسiزدiك الىپ، نارىققا وتكەننەن كەيiن باستالعان اڭگiمە. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ارقاۋى – جەكەمەنشiك. ال جەكەمەنشiك بولعاننان كەيiن كاسiپورىندار، ءار ءتۇرلi قىزمەت سالالارى جەكەشەلەندiرۋگە اينالىپ جاتقاندا، «نەگە جەر دە جەكە مەنشiككە وتپەيدi?» دەگەن اڭگiمە تۋدى. سول كەزدە شىققان جاڭا تولقىن، ياعني، جاس كاسiپكەرلەر جوعارعى كەڭەسكە «جەردi جەكەمەنشiككە بەرسەڭiز…» دەپ اشىق حات جازدى. داۋىس بەرگەندە، كiمنiڭ نە ايتقانى، كiم قولداپ، كiم قول قويعانى سول كەزدە ءباسپاسوز بەتتەرiنە شىققان بولاتىن. باسىم داۋىس «جەردi، ونىڭ iشiندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرiن جەكەمەنشiككە بەرۋگە بولمايدى» دەگەنگە توقتالعان. 1995 جىلى كونستيتۋتسيا قابىلداندى. وندا: «نارىقتىق ەكونوميكا بولعاننان كەيiن جەكەمەنشiكسiز بولمايدى» دەگەن قاعيدا نەگiزگە الىنعان. بiراق جەردi پايدالانۋ قىزمەتi ءار ءتۇرلi عوي. ماسەلەن، ءۇي، قۇرىلىس سالاتىن جەر بار، زاۋىت، جول سالاتىن جەر بار دەگەن سياقتى. تۇبiندە سول كونستيتۋتسيا بويىنشا جەكەمەنشiكتi ەنگiزۋ تۋرالى ارنايى باپ جازىلدى. ياعني، كونستيتۋتسيادا جالپى قابىلدانعان زاڭداردىڭ اياسىندا دەپ ايتىلعان. بۇدان كەيiن جەردi جەكەمەنشiككە بەرۋ تۋرالى داۋ-داماي قايتادان ۋشىقتى. ءار ءتۇرلi مۇددەلi توپتار جەرگە جەكەمەنشiك ەنگiزۋدi قۋانا قۇپتادى. سول 1996، 1997، 1998، 1999 جىلدارى ماسەلەنiڭ شارىقتاۋ شەگiنە جەتiپ، قايناپ جاتقان كەزi. 1999 جىلى «جەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانايىن دەپ جاتتى. ۇلتتىق پاتريوتتىق قوزعالىستار، ءتۇرلi توپتار قارسى ەكەندiگiن تانىتىپ، اشتىق جاريالاعان دا ەدi. سول جىلى ءماجiلiس زاڭدى سوڭعى وقىلىمدا قاراپ، بەكiتەمiز دەپ تۇرعاندا سول كەزدەگi ستاتيستيكا كوميتەتiنiڭ باستىعى ج. كۇلەكەەۆ ەكەۋiمiز سول كەزدەگi پرەمەر-مينيستر ن.بالعىمباەۆقا حات جازدىق. بۇدان سوڭ ول كۇلەكەەۆتi شاقىرىپ الىپ، وسى ماسەلەنi ەكi-ءۇش ساعات تالقىلاپ، «ماعان بۇل ماسەلە جونiندە، ياعني، ونىڭ قانداي كەرەعار سالدارى بولاتىنىن ەشكiم ايتقان جوق ەدi، بۇل، شىنىندا دا، بولمايدى ەكەن» دەپ زاڭدى قايتىپ الدى. سونىمەن ول زاڭ قابىلدانعان جوق. 2000 جىلى جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ نۇسقاسى شىعىپ، بiر ەمەس ەكi رەت ءباسپاسوز بەتiنە جاريالاندى. ياعني، ەكiنشiسi ارنايى ۇسىنىستار مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ ارقىلى قايتا شىقتى. ءسويتiپ، 2001 جىلى قاڭتار ايىندا «جەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل كەزدە ۇكiمەت اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرiن جەكەمەنشiككە بەرۋدەن باس تارتتى. مۇددەلi توپتار دا ءوز كەزەگiندە قاراپ قالماي، باياعى سارىنداعى اڭگiمەسiن قايتا كوتەرە باستادى. نارىق باستالعالى بەرi جەردi ءار ءتۇرلi جولمەن يەمدەنiپ العاندار: «جەر جەكەمەنشiكسiز بولمايدى» دەگەندi ايتىپ جاتتى. بۇل ماسەلەنiڭ شەت-جاعاسىن «قازاق اۋىلى قالاي تونالىپ ەدi?» دەگەن سۇحباتتا ايتقان ەدiم. سول مۇددەلi توپتار 2003 جىلى «جەر تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا نۇسقاسىن، دالiرەگiندە «جەر كودەكسiن» قابىلداۋعا تۇرتكi بولدى. جەر كودەكسi 2003 جىلدىڭ 19-20 ناۋرىزىندا ءماجiلiستiن پلەنارلىق وتىرىسىندا بۇل كودەكس 1-شi وقىلىمىندا قابىلداندى. سوندا ءماجiلiس دەپۋتاتتارىنىڭ ۇشتەن ەكi بولiگi ۇكiمەتكە 5 شارت قويدى. ولاردى قابىلداساڭىز بiز جەر كودەكسiن قولدايمىز، دەدi. سول بەس شارتتىڭ بiرi – كەشە كولحوز-سوۆحوز تاراعان كەزدە، ولاردىڭ مۇلكi، جەرi ۇلەسكە ءتۇستi. ءدالiن ايتسام، قازاقستاندا ادام باسىنا ساناعاندا ورتاشا ەسەپپەن 56 گەكتاردان 2،3 ملن. ادام جەر ۇلەسiن، دالiرەگiندە، كوك قاعازىن الدى. ال سول كوك قاعازىن العان ادامداردا ءۇش ءتۇرلi مۇمكiندiك بولدى. بiرiنشiسi، ەگەر دە سول جەردi تiكەلەي يگەرگiڭiز كەلسە، ياعني، شارۋا قوجالىعىن قۇراتىن بولساڭىز، جەر ءبولiپ بەردi. ەندi قانداي جەر ءبولiپ بەرەتiنi ول باسقا اڭگiمە. ادەتتە، بۇل جەرلەر شارۋاعا قولايسىزداۋ، شەتكەرi جاقتان بولدى. ارينە، باسىندا العاندار، كولحوز، سوۆحوز باسشىلارى، اۋىلداعى اكتيۆتەر جاقسى، قۇنارلى جەردi وزدەرi الدى دا، قاراپايىم حالىققا قالعان جەردi بەردi. «قولىڭنان كەلسە، قونشىڭنان باس» دەگەندەي، مۇمكiندiكتi پايدالانعاندار ول كەزدە دە از بولمادى. سوڭعى مالiمەت بويىنشا، «جەر كودەكسi» قابىلدانىپ، ودان 2005 جىلعا دەيiن، ياعني سوڭعى مۇمكiندiك — بۇدان بىلاي جەر ۇلەسi دەگەن زاڭداردان الىنادى دەپ بiر جارىم جىل ۋاقىت بەردi. ءسويتiپ، اتالعان جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇكiمەتتiڭ بەرگەن مالiمەتi بويىنشا 20 پايىز جەر ۇلەسiن العاندار شارۋا قوجالىقتارىن قۇرىپتى. ال قازiر جەردiڭ 47 پايىزى فەرمەر شارۋاشىلىقتارىنىڭ ەنشiسiندە. بۇل نەگiزiنەن جەكەمەنشiك ەمەس، 49 جىلعا جالعا العاندار وسى 47 پايىز. ەكiنشi مۇمكiندiك – جەر، مۇلiك ۇلەسiڭiزدi سوۆحوز بەن كولحوزدىڭ ورنىنا قۇرىلاتىن جاڭا اۋىلشارۋاشىلىق كاسiپورىننىڭ جارعىلىق قورىنا ۇلەس رەتiندە قوسۋ. ءۇشiنشi جول — ساتۋ، سىيلاۋ، جانە ت.ب. جولدارمەن وزگەلەرگە بەرۋ. ەكiنشi جولدى جەر ۇلەسiن العانداردىڭ 50 پايىزى پايدالاندى. تاعى 20 پايىزى ءجاي سەرiكتەستiكتەرگە بiرiكتi. 10 پايىزى ۇكiمەتكە قايتىپ بەردi. نەگiزi جەر ۇلەسiن ءۇش ءتۇرلi ادامدار الدى. بiرiنشi، كولحوز، سوۆحوزدا تiكەلەي ەڭبەك ەتەتiندەر – شوپاندار، شوپىرلار، كومباينشىلار، ت.ب. ەكiنشiدەن، كولحوزدا، سوۆحوزدا جۇمىس iستەپ، زەينەتكە شىعىپ، سول اۋىلدا تۇرىپ جاتقاندار، ال ءۇشiنشi توپقا جاتاتىن الەۋمەتتiك سالاداعىلار – مۇعالiمدەر، دارiگەرلەر، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرiنiڭ بiرi السا، بiرi الا الماي قالدى. بۇل زاڭنىڭ شيكiلiگiنەن بولدى. ويتكەنi، جالپى جينالىستا كوپشiلiك داۋىسپەن ولارعا جەر بەرiلمەدi. ال بەرiلگەننiڭ وزiندە ادام باسىنا سوۆحوز بەن كولحوزداردىڭ ورتاشا كورسەتكiشتەرiنiڭ جارتىسىن، تiپتi 3/1-i عانا بەرiلدi.

بىلاي قاراعاندا، بiزدە قايسىسىن قولدانعان تيiمدi دەگەن ەكi پرينتسيپ تۇردى. ايتالىق، زەينەتكەرگە جەر بەرسەك، ول ءبارiبiر جەرگە ەگiن سالىپ، يگەرە المايدى دەدi. ال، جۇمىس iستەيتiن ادامدارعا بەرسەك، ەكونوميكالىق تيiمدiلiك كوپ بولاتىنىن ايتىپ، ەسكەرiپ جاتتى. ەكiنشi پرينتسيپ – الەۋمەتتiك-ادiلەتتiلiك پرينتسيپ. مۇندا بۇل كiسiلەر ءومiر بويى وسى كولحوز، سوۆحوزدا جۇمىس iستەپ، ءبارiن قولىمەن جاساپ، كوتەرۋگە كۇشiن سالعان دەدiك تە، نەگە ولارعا جەر بەرمەيمiز دەگەن الەۋمەتتiك ماسەلەنiڭ باسى قىلتيدى. «بىلاي تارتساڭىز، اربا سىنادى، بىلاي تارتساڭىز، وگiز ولەدiنiڭ» كەرi كەلiپ، ءار جەردە ءار ءتۇرلi جولمەن شەشiلiپ جاتتى عوي بۇل ماسەلە. ءوتiپ كەتكەن جاعداي. بiراق، بiر ايتا كەتەرلiگi سول، رەسەي ءبولiپ-جارعان جوق، جەردi بارiنە تەڭ ءبولiپ بەردi. تۇبiندە سولار ۇتقان سياقتى. ال بiز كەرiسiنشە، بۇدان كوبiنەسە ۇتىلىپ قالدىق قوي دەپ ويلايمىن.

– ال جەر ۇلەسi بارلار شارۋا قوجالىق¬تارىن قۇرا الماي جاتتى. ولار نە iستەدi?

– تاراعان كولحوز، سوۆحوزدىڭ ورنىنا جاڭا شارۋاشالىقتار بوي كوتەردi. اۋەلگi كولحوز، سوۆحوز تاراعان كەزدە، ۇجىمدىق كاسiپورىن پايدا بولدى. ويتكەنi، كونستيتۋتسيا بويىنشا (اڭگiمە 1991-1993 جىلدار تۋرالى) ۇجىمدىق مەنشiك ەنگەن بولاتىن. «جەر كودەكسi» الدىمەن رەسەيدە، سوسىن 1990 جىلى قازاقستاندا قابىلداندى. ال وسى ۇجىمدىق مەنشiكتi 1995 جىلى كونستيتۋتسيادان الىپ تاستادى. بiراق رەسەيدە ءالi بار. ياعني، «ۇجىمدىق» دەپ اتالعاننان كەيiن سوۆحوز ۇجىمعا اينالىپ كەتتi. كولحوز ونسىز دا ۇجىم. بۇل ونشا اۋىرتپالىعى جوق، جەڭiل مەحانيزم ەدi. ۇجىمدىققا اينالعاننان كەيiن جاڭاعى جەر ۇلەسi، مۇلiك ۇلەسi سونىڭ قاراماعىندا بولدى.

– ۇجىمدىق مەنشiكتi زاڭنان الىپ تاستا¬عاننان كەيiن، ءبارi قايتا تاراپ كەتتi عوي…

– بۇل كەزدە كولحوز، سوۆحوز تاراي قويعان جوق. ءبارi جەكەمەنشiك تۇبەگەيلi كەلگەننەن كەيiن تارادى. بiزدە جەكەمەنشiك 1991 جىلى باستالعان. سول جىلى شiلدە ايىندا «جەكەشەلەندiرۋ تۋرالى» ارنايى زاڭ قابىلداندى. بۇل جالپى جەكەشەلەندiرۋ تۋرالى بولدى. سوندا: «اۋىلشارۋاشىلىعى كاسiپورىندارىن جەكەشەلەندiرۋدiڭ ەرەكشەلiگi» دەگەن ارنايى باپ بار. كەشە كەڭەس داۋiرiندە بiز «فەوداليزمنەن كاپيتاليزمگە بارماي، سەكiرiپ كەتتiك» دەپ ماقتاناتىن ەدiك. وبالى نە كەرەك، ماقتاناتىن دا جاعدايىمىز بار ەدi. ودان سوڭ ءدال وسىنداي ارنايى زاڭ قابىلداندى. ماسەلەن، كوشپەندiلiكتەن وتىرىقشىلىققا كوشiپ، مال شارۋاشىلىعىنان ەگiنشiلiككە كوشە باستاۋ، سونداي-اق، كولحوز، سوۆحوزداردىڭ اشىلۋى قۋانتتى. ارينە، قوعامداعى كەز-كەلگەن ماسەلەنiڭ جاقسى جاعى دا، كەرi جاعى دا بولادى. اڭگiمە، قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىسىندا جاتىر. ءاۋ باستا جەكەمەنشiك باستالعان كەزدە 2 مىڭ 45 سوۆحوز، 456 كولحوز بولدى. ارنايى باعدارلاما سوۆحوزداردى جەكەشەلەندiرۋ جوسپارى قۇرىلدى، كەلەسi جىلى 50 سوۆحوز، ارعى جىلى 100 سوۆحوز دەگەندەي. نەگiزi بiز جوسپار قۇرۋعا ۇيرەنiپ قالعانبىز عوي. انە-مiنە دەگەنشە، مۇنى دا 1997 جىلعا بiر-اق سوزىپپىز عوي. ءار ەلدiڭ تاجiريبەسiن قاراساڭىز، مۇنداي جاعداي ورىن الماعان. مىسالى، باتىس ەۋروپانى، امەريكانى الساڭىز، ولاردىڭ شارۋا قوجالىقتارى تابيعي جولمەن دامىدى. ماسەلەن، امەريكانى اشىپ جاتقاندا جان-جاقتان قونىس تەبۋشiلەر بوس جەردi جاۋلاپ الدى دا، ۇندiستەردi ىسىرىپ تاستاپ، ارقايسىسى ءوزiنiڭ شارۋا قوجالىقتارىن قۇردى. ال بiزدiڭ كەمشiلiگiمiز، دايىن نارسەنi يگەرە المادىق. الدىمىزدا «كولحوز، سوۆحوزدى تاراتىپ جiبەرسەك نە بولادى، تاراتپاساق قانداي بولادى؟» دەگەن ماسەلە عانا تۇردى. دەگەنمەن، بۇل شارا بiرجاقتى بولىپ كەتتi. نەگە دەسەڭiز، جەكەشەلەندiرەمiز دەدiك تە، جەردi، مۇلiكتi ءبولiپ بەردiك. بiراق ءبارiن، ياعني، كولحوز، سوۆحوزدى تاراتىپ جiبەرەيiك دەگەن جوقپىز عوي. ونىڭ ورنىنا ۇجىمدىق كاسiپورىن (مەنشiك) پايدا بولدى. بiز ءايتiپ-ءبۇيتiپ جەتi جىلعا سوزىپ جiبەرسەك، رەسەيدە مۇنى ەلتسيننiڭ جارلىعى بويىنشا ءۇش ايدا شەشۋگە كەرەك ەدi. ول ءسال سوزىلدى. ويتكەنi، رەسەيدە وپپوزيتسيا، كوممۋنيستiك پارتيا مىقتى بولعاندىقتان، سولار قارسى شىعىپ بiر جارىم جىلعا سوزدىردى. كولحوز، سوۆحوز تاراعان كەزدە، ۇجىمدىق كاسiپورىن پايدا بولدى. بiراق ولار مەملەكەتتiڭ يەلiگiنەن كەتتi. ال مەملەكەتتiڭ وعان قارايتىن شاماسى بولعان جوق. ويتكەنi، ەكونوميكا قۇلدىراي باستادى، كەڭەس وداعى قۇرامىنان شىعىپ، تاۋەلسiزدiك العاننان كەيiن ەكونوميكالىق قاتىناستار ءۇزiلدi، نارىقتىق ىرىقتاندىرۋ باستالىپ، اقشانىڭ قۇنى جوعالىپ كەتتi. ينفلياتسيا 2 مىڭ، 3 مىڭ پايىزعا جەتiپ قالدى. قارجىلىق داعدارىس باستالدى. سوندا اۋىلداعى تۇرعىندار نە iستەدi? بiر قويدى بiر-ەكi سابىنعا، بiر قويدى بiر-ەكi بوتەلكە اراققا ايىرباستايتىن جاعدايعا جەتتi. وعان ءوزiمiز كەشە عانا كۋا بولدىق. ۇكiمەت «جەر، مۇلiك ۇلەسiڭدi الدىڭ، ەندi ساعان نە كەرەك» دەپ وتىردى. جارايدى، جەردi الىپ شارۋاشىلىق جۇرگiزۋ ءۇشiن شارۋاعا نەسيە كەرەك، تۇقىم، جانارماي الۋى كەرەك. مال بولسا اقشانىڭ ورنىنا بارتەرگە كەتتi. مiنە، وسى كەزدە اۋىلشارۋاشىلىعى تiپتەن قۇلدىرادى. قازiر اركiم ءار ءتۇرلi پiكiر ايتادى. كوبiسi «جەكەشەلەندiرۋ كiنالi» دەيدi. جەكەشەلەندiرۋ كiنالi ەمەس. ويتكەنi، مەملەكەت جان-جاقتى ساياسات جۇرگiزە المادى. جەر ۇلەسiن ءبولiپ بەردi دە، نەسيە بەرمەدi. قاراساڭىز، دۇنيەجۇزiندە بارiنەن بۇرىن اۋىلعا كوپ كومەك بەرەدi. ال بiزدە، كەرiسiنشە، اۋىلعا قاجەتتi قارجى بولمەدi. كەرەك بولسا، بانكتەر دە نەسيە بەرمەدi.

– ول كەزدە بانك جۇيەسi قالىپتاسپاعان دا ەدi عوي…

– ءيا. كەيiننەن عانا جۇمىس iستەدi. شىنى كەرەك، بiز مۇحيتتا قالىپ قالعان ارال iسپەتتەس بولدىق. جانار-جاعارمايدىڭ، تەحنيكانىڭ، ايتەۋiر اۋىلعا كەرەكتiنiڭ ءبارiنiڭ باعاسى اسپانداپ كەتتi دە، سول اۋىلدان شىعاتىن ءونiمنiڭ باعاسى قۇلدىراپ كەتتi. بۇل ۇكiمەتتiڭ بiرجاقتى ساياساتىنىڭ كەسiرiنەن بولدى.

– سوندا ۇكiمەت ەشقانداي شارا قولدانبادى ما؟

– ارينە، قولدانىپ جاتتى. بiراق تۇبەگەيلi اۋىلشارۋاشىلىعىنا قاتىستى شارا بولمادى. مىسالى، س.تەرەششەنكو ۇكiمەتiنiڭ ساياساتى – اۋىلشارۋاشىلىعىنا قاجەتتiنiڭ ءبارiن قىمباتتاتىپ جiبەردi دە، اۋىلدىڭ باعاسىن ۇستاپ وتىردى. اۋىل قاراپ وتىرعان جوق. جىلدا ەگiن سالىپ، ءونiم ءوندiردi. ال ءونiمiن ساتايىن دەسە، ۇكiمەت «مىناداي باعامەن ماعان ساتاسىڭ» دەدi. ۇكiمەت نەگە وسىلاي iستەدi? ويتكەنi، قالادا باعا قىمباتتاپ كەتسە، جۇمىسشىلاردىڭ ەرەۋiلگە شىعاتىنىن بiلدi. سوندا قالا حالقىنىڭ جاعدايىن ويلادى دا، اۋىل حالقىن قۇرباندىققا شالدى، اۋىل حالقى ەشكiمگە كەرەك بولماي قالدى. مۇنى تەرەششەنكونىڭ ءوزi «قالا جۇرتىنىڭ جاعدايىن ويلادىق» دەپ ايتقان-دى. كوردiڭiز بە، قوسىمشا قولداۋ (ادەكۆاتنىي) بولماعان سوڭ، ءبارi بiرجاقتى بوپ كەتتi. سونىڭ سالدارىنان اۋىل جۇرتى كەشە عانا العان مۇلكiنەن ايرىلىپ قالدى. 1994 جىلدىڭ باسىنان قابىلدانعان «ازاماتتىق كودەكستە» ۇجىمدىق مەنشiك تە، ۇجىمدىق كاسiپورىن دا جوق. كەرiسiنشە، وندiرiستiك كووپەراتيۆ دەگەن بار. سودان ۇجىمدىق كاسiپورىندار جاپپاي وندiرiستiك كووپەراتيۆكە وتە باستادى. بۇل بiر جاعىنان جاقسى بولدى. نەگە دەسەڭiز، وندiرiستiك كووپەراتيۆتiڭ اكتسيونەرلiك قوعام (اق)، جاۋاپكەرشiلiگi شەكتەۋلi سەرiكتەستiگiنەن (جشس) گورi قاراپايىم پاي يەسiنە قولايلى جاعدايى بولدى. مىسالى، قانشا ۇلەسiڭiز بولسا دا، وندiرiستiك كووپەراتيۆتە بiر-اق قانا داۋسىڭ بولادى. ال اق-دا جالپى العاندا، ءجۇز ادام اكتسيونەر بولسىن، بiر ادامدا 99 پايىز داۋىس بولۋى مۇمكiن. ويتكەنi، ول ادام كوپ اكتسيانىڭ يەسi. ال بiزدiڭ اۋىلدىڭ تابيعاتىنا كەلەتiن وسى – وندiرiستiك كووپەراتيۆ بولدى.

– ءۇش جىلعا ارنالعان «اۋىل» باعدارلا¬ماسى نەگە رەفورما باستالعاننان كەيiن 12 جىلدان كەيiن، ياعني، 2003 جىلى عانا قابىلداندى. بۇعان دەيiن نەگە قابىلدانبادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى…

– مۇنىڭ الدىندا 1998 جىلى قابىلداندى. بiراق اتى باردا، زاتى جوق بولىپ، اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتi. بۇل اۋىل دامۋىنىڭ ستراتەگياسى ەدi. ادەتتە، بۇل ساناۋلى عانا توپتاردىڭ، تەك بيدايمەن اينالىساتىن كومپانيالاردىڭ مۇددەسiن كوزدەيتiن بولعان سوڭ، تەك سولاردىڭ جاعدايىنا ءمان بەرiپ، ۇكiمەتتiڭ كوڭiلiن سولارعا بۇرعان. ال بيدايمەن اينالىساتىن ءۇش وبلىستان باسقا مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن باسقا وبلىستار بار ەمەس پە؟ قازاق حالقىنىڭ نەگiزگi بولiگi سول وبلىستاردا عوي.

– بۇل ينۆەستيتسيا قايدا قۇيىلىپ جاتىر، اقشا دا، نازار دا سوندا ەكەنiن اڭعارتپاي ما؟

– ارينە، بۇل دا بار. قارجى از كەزدە مەملەكەت بارiنە جەتكiزە المايدى. دەگەنمەن، بiرiن كوتەرiپ، قالعانى اقساپ جاتسا، پايداسى نە؟ سول 1998 جىلى-اق، ياعني، ۋاقىتىندا وسىلاي دەپ ايتتىق تا، جازدىق تا، ارتى دۇرىس بولمادى، ودان سوڭ كەلەسi باعدارلاما 2003-2005 جىلدارعا ارنالدى. وعان دەيiن نە بولدى؟ 1998 جىلى اۋىلشارۋاشىلىق كاسiپورىنداردىڭ 86 پايىزى بانكروت بولدى. ياعني، وندiرiستiك كووپەراتيۆتەر، اق، جشس-لاردىڭ 86 پايىزى، 4 جارىم مىڭنان اسا كاسiپورىن بانكروتتىق جاعدايدا بولدى. سوسىن ۇكiمەت ارنايى قاۋلى قابىلدادى. مۇندا دا تەك قانا بەلگiلi توپتىڭ مۇددەسi كوزدەلدi. قاۋلى بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق كاسiپورىندار بiرنەشە توپقا ءبولiندi. ەڭ بiرiنشi توپ – ەشبiر كومەكسiز جۇمىس iستەي الاتىن توپ. بۇلار ساناۋلى عانا بولدى.ۇلكەن توپ – نەگiزiنەن جۇمىس iستەۋگە قابiلەتi بار. بiراق ارنايى ساۋىقتىرۋدى قاجەت ەتەدi. ءۇشiنشi توپ – سورتتاۋعا جاتپايتىن، تەك جوياتىن كاسiپورىندار. سونىمەن، جابىلاتىندارى جابىلدى. ساۋىقتاندىراتىنداردى ينۆەستورلار ءوز قولاستىنا الدى. نەگiزi وسى كاسiپورىنداردى بانكروتقا اكەلگەن دە وسى نەسيە بەرۋشiلەر بولاتىن. ياعني، بانكتiڭ، قارجىلىق توپتاردىڭ يەلەرi، ساۋدا كاپيتالىنىڭ يەلەرi، ايتەۋiر اۋىلشارۋاشىلىق كاپيتالى ەمەس، سىرتتان كەلگەن كاپيتال ەدi.

– مۇمكiن، ولار ادەيi iستەگەن شىعار…

– ارينە. بiراق ادەيi دەپ تiكەلەي ايتا المايسىڭ عوي. بiراق ۇكiمەت ءبارiن قاداعالاۋ كەرەك ەدi. ماسەلەن، كوكتەمدە كەز كەلگەن شارۋاشىلىق ەگiن ەگەدi، ەگiن ەگۋ ءۇشiن تۇقىم، جانارماي كەرەك، ونى قايدان الادى؟ ونى جاڭاعى نەسيە بەرۋشiلەر، ەلەۆاتوردىڭ يەلەرi بەردi. بiراق قانداي تالاپپەن بەردi? ايتالىق، سول كەزدە بiر توننا جانارماي 1،5-2،0 توننا استىققا الىناتىن. ال قولىندا قارجىسى، جانارمايى بار ينۆەستورلار 3،5-4،5 تونناعا دەيiن استىق سۇرادى. ەگiن سالۋشىلار بۇعان دا كوندi. ويتكەنi، شارۋا ءۇشiن تۇقىم دا، جانارماي دا اۋاداي قاجەت. ءسويتiپ، ءونiمنiڭ ءبارiن سولار الىپ الدى. بۇعان كەزiندە جۇزدەگەن مىڭ (تiپتi ميلليونداعان) گەكتار جەردi وزiنە الىپ العان بۇرىنعى بيلiك باسىنداعىلار (ۇكiمەت بيلiگiندەگi) كiنالi. ال كەشە بانكروتقا ۇشىراعاننان كەيiن شارۋاشىلىقتىڭ مۇلكiن تاعى دا نەسيە بەرۋشiلەر الدى. جاپپاي بانكروتقا ۇشىراعاننىڭ ايقىن كورiنiسi قوستاناي، سولتۇستiك قازاقستان، اقمولا وبلىستارى ەدi. كەشە مۇلiك ۇلەسiندە سول كاسiپورىندا ەڭبەك ەتiپ جاتقانداردىڭ ءوزi بارiنەن ايرىلدى. مۇلiك بiر-ەكi ادامعا ءوتتi. سودان ءوندiرiس كووپەراتيۆتەرiنiڭ نەگiزگi بولiگi سوڭىندا جشس-كە اينالىپ كەتتi.

– ال، سوندا جشس قۇرۋدىڭ استارىندا نە جاتتى؟

– بۇل تۇبەگەيلi نارسە. كەشە العان مۇلiك تiستەگەننiڭ اۋزىندا، ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتتi. سول جشس-نiڭ يەلەرi كiم؟ «جەر كودەكسi» قابىلدانعان كەزدە ەكس-دەپۋتات ابiلقاسىموۆ ۇكiمەتكە، ءدال ايتقاندا، ادiلەت مينيسترلiگiنە ارنايى سۇراۋ سالىپ: «ەڭ ۇلكەن 100 اۋىلشارۋاشىلىعى كاسiپورىندارىنىڭ يەلەرi كiم؟» دەگەن دەپۋتاتتىق ساۋال قويدى. سويتسەك، قازاقستاندا ەڭ ۇلكەن 100 شاقتى اۋىلشارۋاشىلىق كاسiپورىندارىنىڭ يەلەرi بiر-ەكi-اق ادام نە زاڭدى تۇلعا ەكەن. ال ەندi ونىڭ ارقايسىسى ۇلكەن، الپاۋىت كاسiپورىن عوي. كەمiندە 30-40 ملن. گەكتار جەرi بار. مiنە، ادام ميىنا سىيمايتىن جايت. ارينە، بۇعان جول بەرiپ وتىرعان – ۇكiمەت. باسقا كiم؟ ەڭ باستىسى، ولار مۇنىڭ ءبارiن اسپاننان العان جوق قوي. كەشە كولحوز، سوۆحوز تاراعاندا 2،3 ملن. ادام جەر ۇلەسiن السا، 1،1 ملن. ادام مۇلiك ۇلەسiن الدى. ال وڭتۇستiك وبلىستاردا مۇنداي جايت اسا كەڭ بولعان جوق. ويتكەنi، ءار ءتۇرلi شارۋا قوجالىعى، مال، ەگiن شارۋاشىلىعى، سۋارمالى جەر، كوكونiس مول بولدى. ءوزiنiڭ ازىن-اۋلاق جەرi ارقىلى نانىن تاۋىپ، مۇلكiنە دە يە بوپ قالدى. ال استىق وندiرەتiن وبلىستاردى قاراساڭىز، بiر جشس-نiڭ 30-40 مىڭ گەكتار جەرi بار، وندا قانشاما ادام ەڭبەك ەتەتiنiن ەسەپتەپ كورiڭiز، ال بiر-ەكi ادامنىڭ مەنشiگi ەكەنiن ويلاساڭىز، قالعانىنىڭ ءبارi جالدانۋشى ەكەنi بەلگiلi. تۇپتەپ كەلگەندە، الەمدە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا جالشىلار ەڭبەگiن از پايدالانادى. ەۋروپانى، امەريكانى قاراساڭىز، بارiندە شارۋا قوجالىقتارى، فەرمەرلەر. فەرما – وتباسىلىق شارۋاشىلىق.

– سوندا ولاردا جالدامالى جۇمىس كۇشi جوق پا؟

– مىسالى، امەريكادا بiر فەرمەردiڭ جۇمىس ۋاقىتىن 100 پايىز دەپ الساڭىز، ونىڭ ۇشتەن بiرi عانا جالدامالى جۇمىس. ال 70 پايىز ەڭبەك سول وتباسى مۇشەلەرiنiڭ ماڭداي تەرi. قالعان 30 پايىز ەڭبەك مەزگiلدiك ناۋقان كەزiندە قولدانىلادى. مiنە، سودان امەريكا، ەۋروپا كەندە بولىپ جاتىر ما؟

امەريكادا ورتاشا فەرمەردiڭ جەرi 200 گەكتار. ال قازاقستاندا 400 گەكتار ەدi، 200-گە ءتۇسiپ كەتتi. امەريكادا بار-جوعى 200 گەكتار جەر دە، تەحنيكاسى دا نەگiزiنەن وزiنiكi. ەگەر قىمبات قۇرال-جابدىق كەرەك بولسا، فەرمەرلەر بiرiگەدi دە، ارنايى فەرمەرلiك كورپوراتيۆ قۇرادى. تەحنيكانى بiرiگiپ ساتىپ الادى، بiرiگiپ پايدالانىپ، يگiلiگiن كورەدi. بiز سوعان جەتە الماي جاتىرمىز. كەرiسiنشە، شارۋا قوجالىقتارىن تيiمسiز دەپ جاۋىپ جاتىر. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا 6 مىڭنان استام شارۋا قوجالىعى بولسا، بيىل تەك جىل ورتاسىنداعى ەسەپ بويىنشا 3مىڭ 800-دەي عانا قالىپتى. كەيبiر بiلگiشتەر ۇساق شارۋاشىلىقتار تيiمسiز دەگەندi العا تارتادى. بالكiم، سولاي دا شىعار. بiراق تاعى دا بiرجاقتى قاراماۋ كەرەك قوي. سولتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ وزiندە ءۇش جىل بۇرىن 40 پايىز جەر بولاتىن، قازiر 25-اق پايىز. شارۋا قوجالىقتارىنا: «سەندەر تيiمسiزسiڭدەر، جەردi يگەرە المايسىڭدار!» دەيدi. ونداي كەزدە ۇكiمەت كومەك بەرمەۋشi مە ەدi. تىم بولماسا، نەسيە بەرiپ، تەحنيكانى ارزانداتىپ بەرۋگە بولماي ما؟ قازiر ارنايى قۇرىلعان «اگروفينانس» دەگەن بار. ونىڭ دا بەرەرi ماردىمسىز. پايىزدىق سالماعى اۋىر.

– «دۇنيەجۇزiلiك ساۋدا ۇيىمىنا وتەمiز!» دەگەن جىردىڭ باستالعانى قاشان. قازiر كەلiسسوزدەردiڭ ءجۇرiپ جاتقانىنا باقانداي 12-13 جىل بولىپتى…

– جىل سايىن ەندiگi جىلى، ارعى جىلى وتەمiز دەپ دۇرلiگەمiز. بiراق بiز سوعان دايىنبىز با؟ ۇلكەن استىق كومپانيالارى «بiز دايىنبىز!» دەيدi. ارينە، دايىن. مىڭداعان گەكتار جەر، ەلەۆاتورلار، زاۋىتتار سولاردىڭ قولدارىندا. ءونiمدi تiكەلەي شەتەلگە ساتادى. تiپتi، بۇرىننان دايىن دەۋگە بولار. ال ەلiمiزدە 190 مىڭ شارۋا قوجالىقتارى بار، مiنە، سولار دايىن با؟ نەگiزi مەملەكەت كومەكتەسۋ كەرەك قوي. اۋىلدىڭ ءونiم وندiرۋگە كەتكەن شىعىنىن 100 پايىز دەپ الساڭىز، سونىڭ بiر-ەكi پايىزى عانا مەملەكەتتiڭ كومەگi. قازiر 1،2 پايىزعا ءتۇسiپ كەتكەن سياقتى. بiراق تولىق مالiمەت ەمەس. دەگەنمەن، ۇكiمەتتiڭ ايتىپ وتىرعانى ەكi پايىز. ال دسۇ-عا كiرەتiن بولساق، بiزگە 5-10 پايىزعا دەيiن رۇقسات بەرەدi. ۋاقىتشا 5-10 جىلعا. ءبارiبiر قانشاما اقشا بيۋدجەتتەن ارتىلىپ قالىپ جاتىر عوي. ونى ۇكiمەت دسۇ-عا كiرمەي اق، ءوزi بەرسە قايتەدi?

– بiز دسۇ-عا كiرسەك، ۇكiمەت اۋىلشارۋاشىلىعىنا دەگەن كومەك قولىن بۇرىنعىعا قاراعاندا ۇزارتاتىن شىعار…

– بەرۋi كەرەك قوي. وتپەلi كەزەڭنiڭ قانشا جىل بولاتىنى باسقا ماسەلە. قازiر ۇكiمەت كوميسسياسىنىڭ ارنايى جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى ايتجانوۆا كەمiندە بەس پايىز كومەك سۇراپ جاتىرمىز دەيدi. نەگە ول جەتi، ون ەمەس؟ مىسالى، جيىرما جىلدا دسۇ-عا جيىرما شاقتى ەل وتكەن. ونىڭ كوپشiلiگiنە ۇكiمەتi ون جىلعا ون پايىزدىق كومەك بەرە الاتىن جاعدايى بار. دسۇ-عا قازiر 151 ەل كiرەدi. ونىڭ 37-سiمەن كەلiسسوز جۇرگiزۋiمiز كەرەك. قازiر 25 ەلمەن كەلiستiك.

– ولار نەگiزiنەن دسۇ-عا قازاقستاننىڭ كiرگەنiن قۋانا قۇپتايدى. نەگە؟

– ارينە، ولار الدەقاشان دايىن. ويتكەنi، بiز ولاردىڭ تاۋارىن پايدالانامىز. مەملەكەت ولاردى وتە جاقسى قولدادى. بiزدە اۋىلعا 1 گەكتارعا 14 دوللاردان كومەك بەرەمiز. ال ولاردا 50، 60، 70 ەسە ارتىق كومەكتەسەدi. ياعني، دامىعان كەيبiر ەلدەردە شارۋانىڭ شىعىنىنىڭ 70-80 پايىزىن مەملەكەت وتەسە، بiزدە 2-اق پايىز عانا. تىم بولماسا، بەس پايىزعا جەتۋiمiز كەرەك ەمەس پە؟ بiرنەشە جىل بولدى، سول 2 پايىزدان اسپاي وتىرمىز. نەگە؟ ءدال ايتقاندا، قىسقا مەرزiمدiلiك قارجى وتiمدiلiك داعدارىسى بولىپ جاتىر. مىسالى، كوبiنەسە بانكتەر قارىزدى شەتەلدەن الىپ كەلدi عوي. قاراساڭىز، مەملەكەتتiڭ سىرتقى قارىزى شiلدە ايىندا 92 ملرد.-قا جەتiپتi! سونىڭ 43 ملرد.-ى بانكتەردiڭ قارىزى. تiپتi، جىلدىڭ اياعىنا دەيiن 50 ملرد.-قا جەتەدi دەگەن بولجام بار. بiز نەگiزi كوبiنەسە بانكتەردiڭ قارىزىن ايتامىز. ايتار بولساق، جاڭاعى 92 ملرد.-تىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى كاسiپورىنداردىڭ قارىزى. ولار مىنا شەتەلدiك كاسiپورىننىڭ قارىزى ەكەن. «تەڭiزشەۆرويل» سەكiلدi ەنشiلەس كاسiپورىندارعا ترانسۇلتتىق كومپانيالار قارىزدى وزدەرiنiڭ بانكiلەرi ارقىلى بەرەدi. بiراق، جوعارى پايىزبەن بەرەدi. ادەيi iستەيدi. ويتكەنi، ونداي كاسiپورىننىڭ قارىزى كوپ بولعانىن بiز ەلەمەيمiز. «تەڭiزشەۆرويل» ءوزi قۇتىلادى دەيمiز، ال بiراق ول كومپانيانىڭ 20 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسiندە. ەرتەڭگi كۇنi قارجى داعدارىسى باستالسا، «قارىزدى قايتار!» دەيدi. ول نەسiمەن قايتارادى؟ اكتيۆپەن قايتارادى. سول كەزدە قازاقستاننىڭ ۇلەسi دە كەتiپ قالۋى مۇمكiن.

– شىنىندا دا، بانكتەردiڭ سىرتقى قارىزى جىلدان-جىلعا ءوسiپ بارادى…

– بiزدiڭ ەكونوميكا — جاڭا ەكونوميكا، ياعني، جاڭادان قالىپتاسىپ جاتقان ەكونوميكا. سوندىقتان ەكونوميكامىزدا ديسپروپورتسيالار بار. ناقتى سەكتور مەن قارجى سەكتورى اراسىندا ۇلكەن. مىسالى، سوڭعى ءۇش جىلدى قاراساق، بانك اكتيۆتەرi بiر جىلدا 70-75 پايىزعا ءوسiپ وتىرعان. ال اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى وسىنداي قارقىنمەن ءوستi مە؟ جوق. ونەركاسiپ شە؟ جوق. ەكiنشi، قارجى سەكتورىن الىپ كورەيiك. ول ەكi بولiمنەن تۇردى، بiرiنشiسi – بانك سەكتورى، ەكiنشiسi – قور رىنوگى. بۇل ەكونوميكاعا قان جۇگiرتەتiن ەكi قاينار كوز. بiراق بiزدە بانك وتە جاقسى دامىدى، ەسەسiنە بiرجاقتى بوپ كەتتiك تە، ازiرگە قور نارىعى تولىققاندى جۇمىس iستەي الماي كەلەدi. بiر جاعى ءوسiپ، ەكiنشi جاعى تۇرالاپ قالىپ قويسا، ديسبالانس بولماي ما؟

– ال بانك نەگiزiنەن قارىز اقشانى قايدان الادى؟

– بانكتiڭ قارجى الۋدا ەكi نەگiزگi كوزi بار. بiرiنشiسi، دەپوزيت. ياعني، حالىقتىڭ، كاسiپورىنداردىڭ بانككە سالعان سالىمىنان نە سىرتتان الادى. نەگiزi بiزدiڭ بانكتەردiڭ بiرجاقتى ءوسۋiنiڭ كورiنiسi – شەتەلدiك نارىقتان قارىز الىپ دانiگiپ كەتكەن. ۇلكەن-ۇلكەن، جۇيەقۇرۋشى بانكتەردiڭ اكتيۆتەرi قانشاعا ءوسiپ جاتىر. مىسالى، بىلتىر بiر بانكتiڭ بiر جىلداعى تازا تابىسى — 11 ەسە ءوستi. بيىل سەگiز ەسەگە وسەتiن شىعار. قاراڭىزشى، بiر تەنگە قارجى سالىپ سەگiز تەڭگەلiك پايدا تابۋ دەگەن قاي لوگيكاعا سيادى؟

– بايقايسىز با، امەريكادان باستالعان يپوتەكالىق داعدارىس بiزگە دە كەلگەن سياقتى…

– ءيا. بۇل داعدارىس امەريكادان باستالىپ، ەۋروپاعا، انگلياعا ، گەرمانياعا كەلدi. بiزدiڭ بانكتەر جىل اياعىنا دەيiن 3،8 ملرد.اقش دوللار بولاتىن قارىزدى قايتارۋ كەرەك. بۇگiندە بانكتەر بiر قارىزىن جابۋ ءۇشiن، ەكiنشi قارىز الادى، ونى جابۋ ءۇشiن ءۇشiنشi قارىز الادى. ول قارجى قايدا كەتiپ جاتىر؟ نەگiزiنەن بiر ارناعا عانا كەتۋدە. ياعني، تۇرعىن ءۇي سالۋعا، يپوتەكاعا كەتiپ جاتىر (بانكتەردiڭ نەسيە پورتفەلiنiڭ 40 پايىزى). ايتا كەتەرلiك جايت، يپوتەكا وتە قاۋiپتi قۇرال. ەكونوميكانىڭ دامۋى مiندەتتi تۇردە ءوسiپ كەلەدi دە، كۇندەردiڭ كۇنiندە توقىراۋعا ۇشىرايدى. بۇل ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىعى. وعان كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتەدi. ايتالىق، يراكتاعى سوعىس مۇنايدىڭ باعاسىن كوتەرiپ جاتىر. ال يرانعا سوعىس اشامىن دەپ دايىن وتىرعان توپتار بار. سوندىقتان بۇل جەردە ساياسي مۇددەلەردiڭ تارتىسى پايدا بولادى. بiر عانا مىسال. وتكەندە رەسەي تەلەارنالارىنان ساراپشىلاردىڭ اڭگiمەسiن تىڭدادىم. وندا: «تسرۋ سوعىستان كەيiن ەلۋ ەلگە مۇناي ءۇشiن مەملەكەتتiك توڭكەرiستi ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولىپتى. قازiر مۇنايعا دەگەن سۇرانىس ۇلعايىپ كەتتi. الپاۋىت ەلدەردiڭ ءبارi مۇنايعا جەتۋ ءۇشiن بار ايلا-امالدارىن جاساپ باعۋدا. ال كەيبiرi تiپتi، سوعىسقا دەيiن بارادى» دەگەندi ايتادى. ەكونوميكادا ديسبالانس بولماۋى كەرەك. ماسەلەن، كەشە بiز ءوزiمiزدi «شيكiزات ەلi» دەپ ايتتىق. ەندi شيكiزات ەلiنەن شيكiزات ەمەس ونiمدەرiن شىعاراتىن مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشiن ۇلكەن جۇمىستار باستالۋدا. 2003-2015 جىلعا دەيiن يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق ستراتەگيا قابىلداندى. ونىڭ باستى سەبەبi، ەكونوميكانى جان-جاقتى دامىتۋ، ياعني، بiرجاقتىلىقتان جان-جاقتىلىققا كوشۋ. جۋىردا «30 كورپوراتيۆتi كوشباسشى» باعدارلاماسى باستالدى. ونىڭ ماقساتى – شيكiزاتتى ەمەس دايىن ءونiم شىعارىپ، ونىڭ بiر بولiگiن شەتەلگە ساتۋ. بiر ينۆەستيتسيالىق جوباعا كەمiندە 100 ملن. دوللار اقشا سالىنسا، سول وندiرiلگەن ءونiمنiڭ كەمiندە 30 پايىزى ەكسپورتقا شىعۋ كەرەك.

كەشە كەڭەستەر وداعى كەزiندە 27 ملن. توننا مۇناي وندiرسەك، بيىل 65 ملن. توننا مۇناي-گاز وندiرەمiز. ال مۇنايدىڭ باعاسى وسىدان ەكi ءۇش كۇن بۇرىن 93 دوللار ەدi، قازiر 100 دوللارعا جەتiپ قالدى. بۇنداي باعا تاريحتا بولعان جوق. شيكiزاتتىق تاۋەلدiلiكتەن قۇتىلامىز با دەپ ەدiك، قارجىلىق تاۋەلدiلiككە كەلiپ تiرەلدiك. ەندi ۇكiمەت تە، بانكتەر دە بiرجاقتى كەتكەنiن بiلiپ تە، سەزiپ تە وتىر. وعان دالەل – شەتەلدiكتەر بiزدiڭ بانكتەردiڭ اكتسيالارىن ساتىپ الۋ ءۇشiن قىزۋ دايىندىققا كiرiسكەنi.

– نەگiزi لوندون قور بيرجاسىنا اكتسيا سالعاننان پايدا بار ما؟

– كەز كەلگەن iستiڭ مiندەتتi تۇردە پايداسى دا، ەكiنشi جاعى دا بار. دەمەك، پايدا بار دەپ بiرجاقتى كەتۋگە تاعى بولمايدى. كەشە عانا لوندون قور بيرجاسىنا الدىمەن شىققانداردىڭ بiرi – جۇيەقۇرۋشى بانكتەر بولاتىن. قازiر لوندوندا سولاردىڭ اكتسياسى 50 پايىزعا دەيiن تومەندەپ كەتتi. ەلباسىنىڭ ءوزi دە «بۇل ادەيi iستەلگەن بولۋى مۇمكiن» دەدi. وسى ءسوز شىندىققا جاناساتىن سياقتى. قاراساڭىز، ولاردىڭ رەيتينگ اگەنتتiكتەرi دامۋشى ەلدەردiڭ رەيتiنگiن تۇسiرگiسi كەلەدi. سودان بانكتەردiڭ اكتسياسىنىڭ قۇنى ءتۇسiپ كەتكەندە ارزانعا ساتىپ الىپ، بiزدiڭ بانكتiڭ يەلەرi سولار بولىپ شىعا كەلەدi. مىسالى، 1990 جىلداردىڭ باسىندا العاش نارىققا كوشكەندە شىعىس ەۋروپا ەلدەرiندە بانكتەردiڭ 90 پايىزى شەتەلدiڭ قولىنا ءوتتi. قازiر ۋكراينا بانكتەرiنiڭ 23 پايىزى شەتەلدiك اكتسيونەرلەردiڭ قولىندا. رەسەي 21 پايىزىن بەرسە، بiزدە كوكتەمدەگi ەسەپ بويىنشا بانك اكتيۆiنiڭ 5 پايىزى شەتەلدiكتەردiڭ ۇلەسiندە ەكەن. قازiر «اتف بانكتi» ءوز يەلەرi يتاليانىڭ بانكiنە ساتىپ جiبەردi، ناتيجەسiندە شەتەلدiكتەر ءاپ-ساتتە 14 پايىز بانك اكتيۆتەرiمiزدiڭ يەسi بولىپ شىعا كەلدi. ارينە، بانكتەردiڭ iرiلەنۋi، ساتىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. بiراق ۇلكەن قاۋiپ – شەتەلدiك الپاۋىت بانكتەر بiزدiڭ بانكتەردi شەتiنەن ساتىپ الاتىن ويى بار. ايتالىق، رەسەي ۆتبانكi، دۇنيەجۇزiنiڭ ۇلكەن بانكتەرi بiزدiڭ ەلمەن كەلiسسوزدەر جاساپ جاتىر دەگەن اقپارات جەلدەي ەسiپ ءجۇر. ەكونوميكانىڭ بەلدi-بەلدi سەكتورىن الىپ، قايسىسى وتاندىق كاپيتالدىڭ، قايسىسى شەتەلدiك كاپيتالدىڭ قولىندا ەكەنiن قاراساڭىز، اسiرەسە، مۇناي-گاز سەكتورىندا 65 ملن. توننانىڭ 85 پايىزىن شەتەلدiك كومپانيالار وندiرەدi ەكەن. ال رەسەيدە 94 پايىزىن وزدەرiنiڭ وتاندىق كاپيتالى وندiرەدi. بار بولعانى 6-اق پايىزىن شەتەلدiكتەر وندiرەدi. كوردiڭiز بە، بiزدە كەرiسiنشە. تاۋ-كەن دە سولاي. سونداي-اق، ەكونوميكامىزدىڭ iلگەرi دامىعان سەكتورى – بانكتi شەتەلدiك الپاۋىتتار قولدارىنا تۇسiرۋگە تىرىسادى. مiنە، قازiردiڭ وزiندە 5 پايىزدان 14 پايىزعا جەتiپ قالدى. جىل سوڭىنا دەيiن نە بولاتىنى تاعى بەلگiسiز. ساراپشىلار بۇل جاعدايدىڭ 2008 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيiن باراتىنىن ايتادى. قىسقا مەرزiمدiلiك وتiمدiلiك داعدارىسى دەگەن وسى. جاقىندا ەلباسىنىڭ «لوندون قور بيرجاسىندا قۇنى تومەندەپ كەتكەن اكتسيانى مەملەكەت ساتىپ السىن» دەپ، «قازىنا» دامۋ قورىنا تاپسىرما بەرگەنi دۇرىس بولدى. ارينە، مۇنداي iسكە مەملەكەت ارالاسىپ، قولعا الماسا بولمايدى. ويتكەنi، مۇناي، تابيعي قوردىڭ ءتۇر-تۇرiنە باي بiزدiڭ مۇمكiندiگiمiز كوپ. مۇنى بانك iستەي المايدى، تابيعي بايلىقتارى بار مەملەكەت قانا شەشە الادى. كەيiنگi كەزدە ۇكiمەتتە جاقسى باستاما، جاڭا اعىم بوي كورسەتiپ كەلەدi. ماسەلەن، مۇناي-گاز سەكتورىندا مەملەكەتتiڭ ۇلەسiن ارتتىرۋدى كوزدەپ، مىسالى قاشاعان جوباسىندا اكتسيانى 40-50 پايىزعا جەتكiزۋدi ايتىپ جاتىر.

–الايدا، شەتەلدiك ينۆەستورلاردىڭ اراسىندا «ەسiكتەن كiرiپ، ءتور مەنiكi» دەيتiندەرi بارشىلىق. بۇل ازداي، كوبiنەسە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ورىنداماۋعا ق ۇلىقسىزدىقتارىن تانىتىپ جاتادى…

–ماسەلە سوندا. ايتا كەتەرلiگi سول، شەتەلدiك كومپانيالار بiزدiڭ «ەركەتوتايىمىزعا» اينالىپ بارادى. كەيبiرi ۇكiمەت زاڭدارىن اياققا تاپتاۋعا دەيiن بارىپ وتىر. ابدەن شىدامى تاۋسىلعان ۇكiمەت «توقتا!» دەدi عوي.

–ۇكiمەت «قاشاعانعا» بايلانىستى «بولارى بولىپ، بوياۋى سiڭگەننەن كەيiن» مالiمدەمە جاسادى ەمەس پە؟!

–ارينە، شىمبايلارىنا باتقاننان كەيiن قىبىرلادى. نە دەسەك تە، بۇل ءسوز ايتەۋiر ايتىلدى عوي. «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەي مە؟! قالاي بولعاندا دا، ۇكiمەت باسىنعاندارعا ءوز مۇمكiندiگiن قولدانۋى كەرەك. قازiر قاراساڭىز، جاھاندانۋ كەزiندە ۇلكەن پروتسەستەر ورىن الىپ جاتىر. مىسالى، مۇناي-گازعا، مەتالعا، تابيعي بايلىققا دەگەن سۇرانىس ءوسiپ جاتقاندا ونىڭ باعاسى دا ءوسiپ كەلەدi. جاقىندا عانا ساراپشىلار جاساعان ەسەپكە سۇيەنسەك، وسى كۇنگە دەيiن الەمدەگi بار مۇنايدىڭ جارتىسىن بiتiرiپ قويىپپىز. ال ءومiر بiتكەن جوق قوي، ەرتەڭگi كۇنi قالعان ۇرپاقتىڭ نەسiبەسi قايدا؟ قازiر ءار ءتۇرلi ەسەپ بار. مۇنايدى بiرi 40، ەكiنشiسi 50 جىلدا بiتەدi دەسە، تiپتi، كەيبiرi 30 جىلدا تاۋىسىپ قويامىز دەيدi. بiراق مەملەكەتتiڭ ءوز قۇپياسى بار شىعار. ءبارiنiڭ باسىن اشىپ ايتپايدى. ايتەۋiر، بiزدە نە كەرەك، تابيعي بايلىقتى قۇرتۋ، ازايتۋ قارقىنى وتە جوعارى. بۇيتە بەرسەك، شىنىندا دا، مۇنايىمىز تەزiرەك تاۋسىلاتىن سياقتى. قازiر الەمدە حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ كەلەدi. مىسالى، قىتاي كەشە حالقىنىڭ ارقايسىسىنا بiر توستاعان كۇرiش بەرەمiز دەپ ەدi، بەردi، تويدىردى، قازiر ەندi بiر ليتر ءسۇت بەرەمiز دەپ وتىر. ياعني، ءسۇت ءوندiرۋ ءۇشiن نە كەرەك؟ بiرiنشi مال، وعان جەم، جەم الۋ ءۇشiن استىق – بيداي، ارپا كەرەك. كوردiڭiز بە، استىققا دەگەن سۇرانىس قاتتى ءوسiپ كەتتi. قازiر الەمدەگi مۇنايدىڭ باعاسىنان بيدايدىڭ باعاسى قىمبات. قۇدايعا شۇكiر، جەرiمiز كوپ بولعانمەن، ناق بيداي ەگەتiن قۇنارلى جەر ساناۋلى.

–نەگە شەتەلدiكتەر بiزدiڭ استىققا اسا مۇددەلi بولىپ وتىر…

–ويتكەنi، استىققا دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ءوسiپ جاتىر. مىسالى، قاراپايىم تiلمەن ايتساق، امەريكا ءوز حالقىنان باسقا ءجۇز ميلليون ادامدى بيداي بەرiپ اسىراپ وتىر. الەم بويىنشا 80 ملن. توننا بيداي ەكسپورتتالادى. سونىڭ iشiندە اقش، تاعى باسقا ەلدەر بار دەسەك، بiز دە العاشقى وندىققا كiرەمiز دەپ وتىرمىز. تiپتi، ۇن جاعىنان بەستiككە iلiگەمiز دەيدi. ءار ءتۇرلi ايتادى. مiنە، بiر جاعىنان استىققا، ەكiنشiدەن مۇنايعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا باستاعاندا بيووتىندى جەردەن الاتىن بولساق، سوندا جەردi قايسىسىنا جۇمسايمىز دەگەن اڭگiمە شىعادى. كەشە الپاۋىتتار مۇنايعا تالاسىپ كەلدi، ەندi جەرگە تالاسىپ جاتىر. ال جەردi كiمگە بەرiپ قويدىق؟ ارينە، الپاۋىت استىق كومپانيالارىنا بەردiك. ولاردىڭ يەلەرi ساناۋلى ادامدار. مۇنى ەرتەڭ ولار كiمدەردiڭ مۇددەسiنە پايدالانادى؟ مiنە، اڭگiمەنiڭ تۇزدىعى دا وسىندا.

–جىل اياعى تاقاۋ. ال ۇكiمەت 47 ملرد. تەڭگە اقشانى يگەرە الماي كەلەدi. ونى بانكتەرگە ءبولiپ جاتىر؟ سiزدiڭشە، قاي جولمەن، قانداي قىزمەتپەن ءبولۋ كەرەك؟

–بۇل امالسىزدان جاسالىپ جاتقان نارسە. بانكتەر اقشانى وزدەرi ءۇشiن پايدالانبايدى. قالاي بولعاندا دا، قارجىسىن بiر سالاعا بەرەدi. ارينە، ءوز مۇددەسi دە كوزدەلەدi. الايدا، بiرجاقتىلىقتىڭ سالدارىنان قارجىنىڭ 40 پايىزى تەك يپوتەكا مەن قۇرىلىسقا كەتiپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا قۇرىلىس جاندانىپ، تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ جاتقانمەن، بiراق ارتىق قارجى ارتىق شىعىنعا اكەلدi. باعا اسپانداپ كەتتi. ونى ساتىپ الاتىن ادام دا قالماي قالدى. سوراقىسى سول، بiر الماتىدا 600 ءۇيi بار بiرەۋلەر بار ەكەن. ال كەشە حراپۋنوۆتىڭ 30 ءۇيi بار ەكەنi انىقتالسا، «ناچنەم س پونەدەلنيكا» گازەتi ونىڭ ايەلiنiڭ اتىندا قانشاما ءۇيi بار ەكەنiن جاريالادى. بۇل استامشىلدىقتىڭ ءبارi ادام جانىنا كەرەك ەمەس. دەمەك، ءۇي — قارجىنى سالۋدىڭ تيiمدi كوزiنە اينالدى. ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىنا اقشاڭدى قۇيساڭ، بiر تەڭگەڭنەن التى-جەتi ەسەگە دەيiن پايدا تاۋىپ بەرەدi. سوندىقتان تۇرعىن ءۇي ينۆەستيتسيا كوزiنە اينالىپ كەتتi. بۇل نەگiزi نارىقتىق زاڭدارعا كەلمەيتiن نارسە. تۇرعىن ءۇيدiڭ باعاسى قىمباتتاپ كەتكەندە، ۇكiمەت ارنايى «تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن» قۇرىپ، 350 دوللارلىق باعامەن بەرەمiز دەدi. 2007 جىلعا دەيiن 80-90 پايىزعا دەيiنگi ۇيلەر ەليتالى ۇيلەر بولىپ كەتتi. البەتتە، وعان ەليتانىڭ ءبارi تويدى. ەندi ولار ساتا الماي وتىر، ال حالىقتا اقشا جوق. قازiر قۇرىلىس سەكتورىنىڭ كوبi توقتاپ تۇر. بiر ايتا كەتەرلiگi، 19 مىڭ ۇلەسشiلەرگە بۇقارا كومەكتەسەمiز دەپ جاتىر. ولار ءۇي الامىن دەپ، بارىن ساتىپ، قارجىسىن سالعان ادامدار عوي. 80-90 پايىز بiتپەي تۇرعان تۇرعىن ءۇيدi اياقتاۋ، ۇلەسشiلەرگە كومەكتەسۋ تۇبiندە دۇرىس. الايدا، «نەگە بيۋدجەتتەگi اقشادان الۋ كەرەك؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. نەگە جەكە سەكتوردىڭ، جەكە بانكتەر مەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ جەكە پروبلەماسىن حالىقتىڭ ەسەبiنەن شەشەدi? بيۋدجەت – اسپاننان الىنعان قارجى ەمەس. ول حالىقتىڭ سالىققا تولەگەن اقشاسى، نەسiبەسi. مىسالى، ۇلەسشiلەردi قۇتقارۋ ارقىلى قۇرىلىس كومپانيالارى قۇتقارىلسا، ال قۇرىلىس كومپانياسى ارقىلى بانكتەر قۇتقارىلادى. دەمەك، سول مەردiگەرلەر ارقىلى سول ۇيلەردi سالعان كومپانيالار عانا قۇتقارىلادى. الايدا، سوعان اقشا ءبولiپ بەرiپ وتىرعان ساناۋلى بانكتەر بار عوي.

–بۇل جەردە تەك مۇددەلiلiك تۋىنداپ وتىرعان جوق پا؟ مۇنى شەشۋدiڭ باسقا جولىن iزدەۋگە بولماي ما؟

–بيۋدجەتتiڭ يگەرiلمەي قالۋى جىل سايىن قايتالانىپ وتىرعان جاعداي. بيىل 47 ملرد. تەڭگە. ونىڭ ەكi-ءۇش سەبەبi بار. باستى سەبەپ – مۇنايدان تۇسكەن اقشا. ونىڭ باعاسى وتە جوعارى بوپ كەتتi. اعىمداعى جىلى بيۋدجەتتi قابىلداعان كەزدە الەمدiك نارىقتا مۇنايدىڭ باعاسى 60 دوللار بولادى دەپ ەسەپتەدi. قازiر 90-نان اسىپ كەتتi، جاقىن ارادا 100-گە جەتەدi دەپ كۇتiلۋدە. دەمەك، بۇل جوسپارلانباعان، ارتىق قارجى. ماسەلەن، اقشا جەتپەي قالسا، مىناعان سالايىن دەپ ۇنەمدەيسiز، ال ارتىق قارجىنى قايدا جiبەرەسiز؟ ەكiنشiدەن، بيۋدجەتتi جوسپارلاۋ مينيسترلiگi جوسپاردى دۇرىس جاساي الماي جاتىر. قالاي؟ ءبارiن جوسپارلايدى، بارiنەن وتەدi دە، ەرتەڭگi كۇنi يگەرە المايدى. ياعني، مەملەكەتتiڭ بيۋدجەتتەن بەرگەن اقشاسىن دۇرىس مەڭگەرە المايدى. ءار سالاعا بولiنگەن قارجى ارتىق قالادى. نەگە؟ ويتكەنi، بيۋروكراتيالىق جۇيەنiڭ يiسi اڭقيدى. مەملەكەتتiك ساتىپ الۋ كەزiندە ونىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان ارقايسىسىن جەكە ۇلەسi بار ەكەن. باسىندا ون پايىز ەدi، كەيiننەن جيىرما پايىز، وتىز پايىزعا شىعىپ كەتكەن. بيۋدجەتتi اتقارىپ، بiر شەتiن ۇستاپ وتىرعان ادامدار قالتاسىنا سالىپ وتىر. نەگە دەسەڭiز، ءوزi دە يگەرiلمەي جاتقان كەزدە جەپ قالۋ عوي بۇل.

–نان قىمباتتاعاندا زەينەتاقىعا، جالاقىعا ۇستەمە رەتiندە ءبولiپ بەرۋگە بولماس پا ەدi سول قارجىنى؟

–قازiر 500 تەڭگەدەن ءبولiپ بەرiپ جاتىر عوي. بiراق بۇل تۇك ەمەس. ايتەۋiر، جوقتان بار. ۇكiمەتتiڭ شاماسى جەتكەنi دە سول-اۋ دەپ ويلايمىن. ارينە، بۇل تەك بiرiنشi قاڭتارعا دەيiنگi شەشiم عوي. ۋاقىتشا شەشiم. الايدا، ماسەلەنi تۇبەگەيلi شەشۋ كەرەك. بۇل بiر رەت بولىپ، ودان كەيiن قايتالانبايتىن جايت ەمەس. سوڭعى جىلدارى الەمدiك نارىقتا بيدايعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنان قانشاما ەلدiڭ باسشىلارى كەلiپ اۋەلi مۇناي، سوسىن استىق سۇرايتىن بولدى. بiزدە استىق وندiرەتiن 40 iرi كومپانيا بار. ولاردىڭ كەيبiرiندە 500-700 مىڭ گەكتارعا دەيiن جەرi بار. تiپتi، ولاردىڭ جىلىنا قانشا توننا بيداي وندiرەتiنiن ەسەپتەۋگە دە بولادى. قازاقستان 85-86 ملن. گەكتار جەردi اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنا قولدانىپ جاتىر. سونىڭ 31 ملن-ى ەڭ قۇنارلى جەر. ونىڭ 57 پايىزى قوستاناي، سولتۇستiك قازاقستان، اقمولا وبلىسىندا. بۇل وبلىستاردا وسى قۇنارلى جەرلەرiنە يەلiك ەتiپ وتىرعان دا استىق كومپانيالارى. بiر كەزدە «Golden گرەين» استىق كومپانياسىنىڭ 830 مىڭ گەكتارعا دەيiن جەرi بولدى. ال قازاقستاندا بيىل استىق ەگiپ وتىرعان جەر بار-جوعى 15-اق ميلليون گەكتار عانا. وسىدان-اق، الگi 500-700 مىڭ، تiپتi، 1 ملن.گەكتار جەردە كiم ءونiم ءوندiرiپ وتىرعانى ءوز-وزiنەن كورiنiپ تۇرعان جوق پا؟ 1999-2000 جىلدارى ارنايى ەسەپتەگەنiمدە، 14-اق كومپانيا 3،5 ملن. گەكتار جەرگە بيداي ەگiپتi. بiر وكiنiشتiسi، ول كومپانيانىڭ ءبارi جابىق. ەشتەڭە ايتپايدى، جاريالامايدى. قانشا ءونiم وتكiزiپ جاتىر، قانشاسى سىرتقا ساتىلىپ جاتىر، ءبارi قۇپيا. الايدا، مالiمەتتiڭ ءبارi ۇكiمەتتiڭ قولىندا بار. ال بۇل بiزگە قۇپيا، ارينە.

اڭگىمەلەسكەن دينارا مىڭجاسارقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button