قارجىلىق داعدارىس

جەر شارىن الاڭداتقان قارجىلىق داعدارىس نەدەن باستالدى؟ ونىڭ الەمدiك نارىققا كەلتiرگەن شىعىنى قانشالىقتى؟ قازاقستاندىق ەكونوميكانى «قارجىلىق داعدارىستىڭ» ۇسiگi شالماس ءۇشiن بiزدiڭ بيلiك نەنi ەسكەرۋi تيiس؟ حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ قازاقستان مەن وعان كورشiلەس جاتقان وزگە دە ورتالىقازيالىق ەلدەردە ەكونوميكالىق ساياساتتى كۇشەيتە تۇسۋگە كەڭەس بەرۋi نە سەبەپتi?

«داۋدىڭ باسى…»
 

الەمدiك نارىقتىڭ قازiرگi جاعدايى حالىقارالىق ساراپشىلاردى شىنىمەن الاڭداتىپ وتىر. اقش فەدەرالدىق قور جۇيەسiنiڭ بۇرىنعى جەتەكشiسi الان گرينسپەن: «بۇگiنگi داعدارىس – حح عاسىردىڭ ەڭ كۇشتi قارجىلىق داعدارىسى» دەپ مالiمدەدi. كەزiندە ينۆەستورلاردىڭ كوزiن قىزىقتىرىپ، اكتيۆتەردiڭ بiرiنەن كەيiن بiرiن ساتىپ الۋعا جەتەلەگەن قوماعايلىقتىڭ سوڭى بايلاردىڭ قولىنداعى بارىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپiنە ۇلاسقان. دۇنيەجۇزiلiك نارىقتتاعى احۋالدى 1987 جانە 1998 جىلدارداعى داعدارىستارمەن سالىستىرعان گرينسپەن 1837 جانە 1907 جىلدارداعى بانك سالاسىنداعى قيىن كەزەڭدi ەسكە الدى. جالپى حالىقارالىق قور نارىعىنداعى جاعىمسىز جايتتار امەريكانىڭ يپوتەكا نارىعىنداعى احۋالمەن تىعىز بايلانىستى. يپوتەكالىق دەلدالداردىڭ تولەمدەردiڭ ۋاقىتىلى وتەلمەۋiنەن ەسi شىقتى. قارجىلارىنىڭ باسىم بولiگiن يپوتەكاعا قاتىستى قۇندى قاعازدارعا سالعان قورلار قۇلدىراۋدىڭ شارىقتاۋ شەگiنە جەتتi. ەڭ سوراقىسى، امەريكالىق يپوتەكالىق داعدارىس بارلىق حالىقارالىق ساۋدا الاڭدارىنا كەسiرiن تيگiزدi: ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، گەرمانيا مەن ازيا ەلدەرiنiڭ بيرجالىق يندەكستەرi كۇرت تومەندەدi. Iرi ينۆەستورلار بانكروتقا ۇشىراماس ءۇشiن رەسەيلiك اكتيۆتەرگە سالعان اقشالارىن قايتارىپ الىپ، امەريكالىق قازىنالىق قاعازدارعا اۋىستىرا باستادى. 1987 جىلدىڭ 19 قازانىندا اقش-تىڭ نەگiزگi قور ينديكاتورى لوۋ دجونەستiڭ كورسەتكiشi 22،6 پايىزعا بiر-اق تومەندەگەندە «جاڭبىر جاۋماي جاتىپ سۋ بولعان» ينۆەستورلار بايبالامعا باسقان ەدi. وسىنىڭ سالدارىنان ەۋروپالىق جانە ازيالىق بيرجالار كۇتپەگەن جەردەن تومەنگە قاراي قۇلديلاپ، گونكونگتىق بيرجا 1 اپتا بويى جۇمىس iستەگەن جوق. الايدا، قارجىلىق داعدارىسقا جاپونيا عانا سەلت ەتپەدi. ساراپشىلار پiكiرiنشە، سول كەزدەگi داعدارىستىڭ تاريحي ماڭىزى، بۇكiلالەمدiك ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق بيلiك امەريكانىڭ قولىنان جاپونياعا ءوتتi. قازiردiڭ وزiندە جاپوندار تۇتىنۋدان گورi وندiرۋگە كوڭiل بولسە، اقش كەرiسiنشە، وندiرۋدەن گورi تۇتىنۋعا دەن قويعان. سوندىقتان جاپونيا شەت مەملەكەتتەردەگi اكتيۆتەرiن ۇستەمەلەي ءتۇسiپ، امەريكا قارىزعا بەلشەدەن باتقان ۇستiنە باتتى. الايدا، كوپ كەشiكپەي جاپوندار دا سازعا وتىردى. ويتكەنi، 1998 جىلعى داعدارىس ازيالىق قور نارىعىنداعى قۇلدىراۋلاردان باستالعان بولاتىن. 1997 جىلدىڭ كۇزiندە تايلاند پەن گونكونگتىڭ قور نارىعىندا ورىن العان تۇراقسىزدىق 1998 جىلعى داعدارىسقا ۇلاسىپ، جاپونيا، يندونەزيا مەن وڭتۇستiك كورەيانىڭ قور نارىعىنا كەرi اسەر ەتكەن. سول جىلى رەسەي گكو بويىنشا دەفولت جاريالادى. ورىستاردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – رۋبلدiڭ باعامى كۇرت تومەندەپ، رەسەيدەگi شەتەلدiك ينۆەستورلار ورىستاردان سىرت اينالدى. بiراق الەمدiك نارىقتاعى مۇناي مەن گاز، مەتالل باعالارىنىڭ ءوسۋi ينۆەستورلاردى ورىستارمەن قايتا «قاۋىشتىردى». ۇستiمiزدەگi جىلى حالىقارالىق قور قايتادان قيىن كەزەڭدi باسىنان وتكەرە باستادى. ساراپشىلار پiكiرiنشە، امەريكانىڭ يپوتەكالىق داعدارىسى قىتايلىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنا كەسiرiن تيگiزۋi مۇمكiن. ال، بۇل الەمدiك نارىقتاعى شيكiزات باعاسىنىڭ تومەندەۋiنە ىقپال ەتپەك.

پرەزيدەنت پارمەن بەردI
 

كەيiنگi جىلدارى الەمدiك قارجى جۇيەسi ورتالىق بانكتەردەگi ستاۆكالاردى تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تومەن كورسەتكiشپەن ۇستاپ تۇرعان بولاتىن. ارينە، بۇل باعىتتا قولدانىلعان تاسiلدەر ءتۇرلi بولدى. بiراق ماماندار پiكiرiنشە، ەڭ نەگiزگi ءۇش شارا بار. بiرiنشiسi، بانكتiك نەسيەلەردi قۇندى قاعازعا اينالدىرۋ. ساتىپ الۋعا نيەتتەنگەن ينۆەستورلار سانىنىڭ كوپتiگi ناتيجەسiندە iس ءساتتi ءوتiپ، بانك بالانستارى بوسادى، بۇل نەسيەلەۋدiڭ كوبەيۋiنە ىقپال ەتتi. الايدا تىم كۇردەلi سانالاتىن نەسيەنi قۇندى قاعازعا اينالدىرۋ ءتاسiلi امەريكاداعى يپوتەكالىق داعدارىستىڭ كەسiرiنەن توقىراۋعا ۇشىراپ تۇر. ەكiنشiسi، جەكەمەنشiك كاسiپورىنداردى ولاردىڭ قارىزدارىمەن بiرگە ساتىپ الۋ ارقىلى ۇلعايۋ. بۇل كومپانيالار نەسيەنi ينۆەستيتسيانىڭ باستاۋ كوزi رەتiندە پايدالانىپ، كاسiپورىندارعا تيەسiلi اكتسيالاردىڭ باقىلاۋ پاكەتتەرiن ساتىپ الدى. نەسيەلiك نارىقتاعى داعدارىس بۇل شارانى دا توقتاتىپ تاستادى. ءۇشiنشiسi، carry trade ۆاليۋتاسىن ساۋداعا شىعارۋ. اتالعان ءتاسiل جاپوندىق يەن ارقىلى قارجىلاندىرىلعان بولاتىن. وكiنiشكە قاراي، carry trade تە كۇتكەن ناتيجەنi بەرە المادى.

اكتيۆتەردiڭ بiرiنەن كەيiن بiرiن ساۋداعا شىعارۋ، بانكتەردiڭ بانكروتقا ۇشىراۋ قاۋپi نەسيەلەۋ نارىعىنداعى داعدارىسقا اكەپ سوعارى ءسوزسiز. وتكەن اپتادا اقش دوللارىنىڭ باعامى كۇرت تومەندەدi (سوڭعى ەكi اپتادا دوللار باعامى جاپوندىق يەنمەن سالىستىرعاندا، 18 ايلىق كورسەتكiشكە بiر-اق السiرەگەن). وعان تاۋەكەلگە بەل بۋ ارقىلى پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلۋدi ادەتكە اينالدىرعان ينۆەستورلاردىڭ فەدەرالدىق قور جۇيەسi پايىزدىق ستاۆكانى مۇمكiندiگiنشە تومەندەتەدi دەگەن سەنiمدەرi سەبەپ بولعان. بiراق دوللاردىڭ يەنگە شاققانداعى شىعىنى سپيرالدىق جۇيە بويىنشا كوز iلەسپەس شاپشاڭدىقپەن وسە باستاعاندا ۇرەيگە بوي الدىرعان ينۆەستورلار بايبالامعا باستى. «اۋزى كۇيگەن ءۇرiپ iشەدiنiڭ» كەرiن كەلتiرگەن ينۆەستورلار ەندi قارجىلارىن اقشا نارىعىنىڭ سەنiمدi اكتيۆi – EPFR-گە سالۋدى قولعا الدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2007 جىلدىڭ 1-7 قاراشاسىندا اقشا نارىعىنا تۇسكەن ينۆەستورلار قارجىسى 20،5 ميلليارد دوللاردان اسقان. ال تامىز ايىنداعى ەسەپ بويىنشا، بۇل كورسەتكiش 100 ميلليارد دوللارعا جۋىق. قارجىنىڭ باسىم بولiگi وبليگاتسيا نارىعى مەن شيكiزاتتىق ينۆەستيتسيالىق نارىعىندا قارجى قوردالانىپ قالعان دامۋشى ەلدەردەن كەلدi دەگەن بولجام بار. دوللاردىڭ السiرەگەن باعامىنان، اقش-تىڭ باسەڭدەگەن ەكونوميكاسىنان، داعدارىس جايلاعان نارىقتان اراشا iزدەگەن ينۆەستورلار قولداعى مول قارجىسىن جەلگە ۇشىرىپ الماۋدىڭ ءادiس، ايلاسىن iزدەپ الەك. حالىقارالىق وبليگاتسيالار قورى وزiنە كەپ قۇيىلعان قارجى اعىنى تۋرالى العاش رەت اقپارات تاراتتى. EPFR تاراپىنان بەرiلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، دامۋشى ەلدەردiڭ اكتسيالار مەن وبليگاتسيالار قورى سوڭعى بiر اپتادا 2،69 ميلليارد دوللار كولەمiندە تازا پايدا تۇسiرگەن. ال، اقش-تىڭ اكتسيالىق قورىنان ينۆەستورلار كەرiسiنشە، 8،44 ميللارد دوللار قارجىسىن الىپ كەتكەن. بۇل ەۋروپالىق جانە جاپونيالىق قارجى نارىعىنىڭ السiرەۋiن جەدەلدەتە ءتۇستi. سونىمەن قاتار ينۆەستورلاردى iرi ەكونوميكالىق جوبالار دا قىزىقتىرۋدا. مىسالى، سوڭعى كەزدەرi برازيليا، كورەيا، قىتاي مەن رەسەي قورلارىنا سالىنعان قارجى 878 ميلليون دوللاردان اسقان. الايدا، حالىقارالىق قارجى قورى كاۆكاز ەلدەرi مەن ورتالىق ازياداعى قازاقستان، ءازiربايجان، تۇركiمەنستان سياقتى باسقا دا مەملەكەتتەردiڭ قارجىلىق ساياساتىندا قاتاڭ شارالار قابىلداۋعا كەڭەس بەرەدi. قاپ تاۋىنىڭ ەتەگiندەگi ەلدەر مەن ورتالىقازيالىق ايماق دۇنيە ءجۇزi بويىنشا ەكونوميكالىق تۇرعىدا جەدەل دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر قاتارىندا. اعىمداعى جىلى جالپى iشكi ءونiم دەڭگەيi ورتاشا ەسەپپەن العاندا، 13 پايىزعا جەتكەن. شەتەلدiك ينۆەستورلار قارجىسىنىڭ اتالعان ايماققا ۇزدiكسiز قۇيىلۋى مەن حالىقارالىق نارىقتاعى ازىق-تۇلiك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى كەيiنگi كەزدەرi ينفلياتسيا دەڭگەيiنiڭ تەز وسۋiنە اسەر ەتتi. وسىدان ەكi اي عانا بۇرىن 12 پايىزدان اسىپ كەتكەن ينفلياتسيا اۋىزدىقتالعان. حالىقارالىق قارجى قورى «قىمباتشىلىقتىڭ ۇسiگiنە» شالىنباس ءۇشiن كەيبiر ەلدەرگە پايىزدىق ستاۆكالاردى ءوسiرۋ جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كۇشەيۋiنە مۇمكiندiك بەرەتiن شەتەلدiك ۆاليۋتا نارىعىنداعى باعامدىق اراقاشىقتىقتى ازايتۋ كەرەكتiگiن ايتادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتiك شىعىنداردى دا مۇمكiندiگiنشە ازايتا تۇسكەن ءجون. الەمدiك ساراپشىلار پiكiرiنشە، ەكونوميكالىق ساياساتتى كۇشەيتكەن كەزدە عانا ايماقتاعى ەكونوميكالىق دامۋىن ودان ارى جاقسارتۋعا بولادى. حالىقارالىق بەدەلدi ۇيىم تاراپىنان ايتىلعان اقىل-كەڭەستi قازاق بيلiگiنiڭ قانشالىقتى ەسكەرەرi ءازiر بەلگiسiز. بiراق وتكەن اپتادا بiرقاتار شەنەۋنiكتi قىزمەتiنەن بوساتقان پرەزيدەنت نازارباەۆ ۇكiمەتكە قارجىلىق داعدارىستىڭ الدىن الۋعا قاتىستى شارالاردى جان-جاقتى قاراستىرۋعا پارمەن بەردi.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button