تال تYسIندە توستە وزعان

ناقىل جىردىڭ ءدۇلدۇلi ەدi تۇرماعامبەت

بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن بۇرىنعى تۇركiستان ولكەسiنە قاراعان سىرداريا وبلىسىنىڭ قازالى ۋەزiندەگi قۋاڭداريا بولىسىنىڭ 2-اۋىلىندا Iزتiلەۋ وتباسىنا جارقىراعان ساۋلە كiردi. رياسىز اتا-انا جورگەكتەگi بوبەككە نارەستەنiڭ كiندiگiن كەسكەن ناعاشىسى ەرماعامبەت اقىننىڭ اتىنا ۇيقاستىرىپ تۇرماعامبەت قويدى. تۇرماعامبەت اقىننىڭ بالالىق شاعى سىرداريا بويىندا، ونىڭ جاعاسىنداعى سۋ جولى، كەرۋەن جولى، ءارi وسى ءوڭiردiڭ اكiمشiلiك ورتالىعى اقمەشiت، قارماقشى، قازالى قالالارى مەن اقتايلاق وڭiرiندە وتەدi.

العاشقىدا ءوز اۋىلىندا وقىپ مۇسىلمانشا بiلiم الادى. مۇنان سوڭ سىر وڭiرiندەگi وراز، داۋلەتنازار قالجان احۋن مەشiتتەرiندە ساباق الادى. وقۋدا قاتارىنىڭ الدى بولىپ «العىر اتانعان ءارi وت اۋىزدى، وراق تiستi اقىندىق ونەرi بار شاكiرت تۇرماعامبەت وقىتقان ۇستازدارىنىڭ نازارىن اۋدارادى.

ت.Iزتiلەۋوۆ iلiم الۋعا ىنتىق بولعان تاۋداي تالاپپەن ساۋدا كەرۋەنiنiڭ سوڭىنا ەرiپ بۇقارا قالاسىنا كەلەدi. سول كەزدە تاياۋ ورتا شىعىس جانە ورتا ازيا ەلدەرiنە – ايگiلi وقۋ ورنى – «مير – اراب» مەدرەسەسiنە وقۋعا تۇسەدi. 1899 جىلدان باستاپ سونداعى كوكالتاش مەدرەسەسiندە وقيدى. ەلiمiزدiڭ بەلگiلi مادەنيەت قايراتكەرi، سسسر مەملەكەتتiك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، تاجiك سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتi، اكادەميك جازۋشى سادريددين سايدمۇراد ۇلى ايني دا (1878-1954) وسى جىلى كوكالتاش مەدرەسەسiنiڭ ستۋدەنتi بولاتىن. تۇرماعامبەت پەن سادريددين العاش وسىندا تانىسادى. مەدرەسە وقۋشىلارىنىڭ iشiندە وي-ءورiسi وزىق ايني تۇرماعامبەتتi بوتەنسiمەي باۋىرىنا تارتىپ، سىرالعى دوس بولادى. اينيمەن جاقىنداسۋ تۇرماعامبەتتiڭ تۆورچەستۆالىق باعىتىنا ۇلكەن اسەر ەتەدi. ولار – ستۋدەنتتەر اراسىندا ادەبيەت ۇيiرمەسiن ۇيىمداستىرىپ، وعان جول-جوبا كورسەتiپ جەتەكشiلiك ەتەدi.

بيىلعى جىلى قىزىلوردادا اقىن تۇرماعامبەت Iزتiلەۋوۆ جىلى بولىپ جاريالانعان. داڭعايىر اقىننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي قارماقشىدا باستالعان ادەبي، مادەني شارالار قوڭىر كۇزدە الاتاۋ بوكتەرiنە دە كەلiپ جەتتi. جۋىردا اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جىراۋلاردىڭ ونەرi تاماشالاندى. سىر ەلiنەن كەلگەن جىراۋلارمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ ماڭدايالدى كۇيشiسi قارشىعا احمەدياروۆ، انشiلەر قايرات بايبوسىنوۆ، ساۋلە جانپەيiسوۆا ءان شىرقاپ، تىڭدارماندارىن ريزا ەتسە، 30-قازان كۇنi عىلىم، بiلiمنiڭ قارا شاڭىراعى بولىپ تابىلاتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiندە ت.Iزتiلەۋ ۇلىنىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «اقىن، ويشىل، اۋدارماشى – تۇرماعامبەت Iزتiلەۋ ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياسى بولدى. كونفەرەنتسياعا الىس-جاقىن شەتەلدەردiڭ كورنەكتi عالىمدارى قاتىستى.

كونفەرەنتسيانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پرورەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ج.دادەباەۆ قىسقاشا كiرiسپە سوزبەن اشتى. كونفەرەنتسيادا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور م.م.مىرزاحمەت ۇلى «ءداۋiر جانە اقىن» اتتى تاقىرىپتا ءسوز سويلەپ، تۇرماعامبەت ءومiر سۇرگەن ءداۋiر، سول زاماننىڭ اقىندارى تۋرالى ايتسا، قازاقستانداعى يران يسلام رەسپۋبليكاسى ەلشiلiگiنiڭ مادەني ورتالىعىنىڭ توراعاسى حاسان ساپارحاني تۇرماعامبەتتiڭ شاھناماسى ەكi ەلدi جاقىنداستىراتىن، تانىستىراتىن تۋىندى ەكەنiن باسا ايتتى.

انكاراداعى گازي ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ تۇركولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشiسi يسمەت چەتين، ماشحاد ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحاممەد دجافار ياحاكي ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. تومەن مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ي.س.قارابۋلوتوۆا ءسوز الىپ، قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا، تاريحي جىرلارىنا ءمان بەرiپ، كوپتەگەن تىڭ ويلاردى قوزعاپ، ادەمi داۋسىمەن بەسiك جىرىن جىرلاپ بەردi. سونداي-اق، كونفەرەنتسيادا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ت.كاكiشەۆ، تاجiك-سلاۆيان ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ كافەدرا مەڭگەرۋشiسi، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابديسوتور نۋراليەۆ، پارسى تانۋشى عالىم، پروفەسسور ءو.كۇمiسباەۆ تاعى باسقا دا الىس-جاقىن شەتەل عالىمدارى ويلى كەڭەس قۇردى. كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى جيناقتالىپ كiتاپ بولىپ شىقپاق.

سارسەنبiنiڭ ءساتتi كۇنi قابانباي باتىر كوشەسiندەگi فرۋنزە تۇعىرىنىڭ ورنىنا داۋىلپاز اقىن تۇرماعامبەت Iزتiلەۋ ۇلىنىڭ ەسكەرتكiش ءمۇسiنi قويىلدى. ەسكەرتكiش اۆتورلارى – مارقۇم مۇحتار مەڭدiقۇلوۆ، سەرگەي اۆدەەۆ، ۆيكتور ۆوروبەۆ.

تۇرماعامبەت Iزتiلەۋوۆ تويىن قورىتىندىلاۋ شارالارى سىر ەلiنiڭ باس قالاسى قىزىلوردادا جالعاستى. سىر ەلiنە رەسپۋبليكامىزدىڭ جەر-جەرiنەن تۇرەكەڭ تويىنا مەيماندار اعىلدى. قوناقتاردىڭ باسىم كوپشiلiگi اقىن، جازۋشىلار، عالىمدار. ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى سازدى دراما تەاترىنداعى ت.Iزتiلەۋوۆتىڭ مەرەي تويىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولدى.

سالتاناتتى وبلىس اكiمi مۇحتار قۇل-مۇحاممەد اشتى: – قۇرمەتتi قوناقتار قادiرلi جەرلەستەر، تۇرماعامبەت اقىنىڭ 125 جىلدىعىن بiر ايماقتىڭ ەمەس رەسپۋبليكالىق دارەجەدە وتۋiنە باسا نازار اۋداردىق. كەشەگi كەزەڭدەردە تۇرەكەڭە وزiنە لايىق قۇرمەت كورسەتە المادىق. بiز اقىن ۇرپاعىنىڭ قولىندا قالعان دۇنيەنi 4 تومدىق اكادەميالىق جيناققا توپتاستىردىق. جۋىردا «شاحنامانىڭ» تولىق نۇسقاسىن اكادەميالىق جيناق ەتiپ باسىپ شىعارۋعا كiرiستiك. تۇرماعامبەتتiڭ زيراتىن ماۆزولەيگە اينالدىرۋدى ماقسات ەتiپ وتىرمىز.

سىر ەلiندە تۇرماعامبەت اتىنداعى رەسپۋبليكالىق جىرلاۋلار كونكۋرسى، اقىندار ايتىسى جازبا اقىندار ءمۇشايراسى ۇيىمداستىرىلدى. مەرەي توي اياسىندا اقىن-جىرلاۋلار، ايتىس اقىندارى، انشiلەر ءوز ونەرلەرiن كورسەتتi. وزگە ەلدەردەن كەلگەن اتاقتى جىراۋلارمەن قاتار اتاقتى سارسەنباي، نارتاي، نۇرتۋعان مەكتەپتەرiنiڭ وكiلدەرi دە سىنعا ءتۇستi. بۇل بايقاۋ سىر ماقامىنىڭ قىزىلوردالىق جىراۋلاردىڭ مەرەيiن ۇستەم ەتتi. بiرiنشi جۇلدەنi اتاقتى جيەنباي جىراۋ مەكتەبiنiڭ وكiلi جىر كەرۋەنiن باستاعان كوشەنەيدىڭ ۇلى ارنۇرعا بەرiلدi.

ايتىس دەسە iشكەن اسىن جەرگە قوياتىن حالىقتىڭ تۇرماعامبەت تويىنداعى ءسوز سايىسىنا دا جەتتi. بiراق شىن جۇيرiك الاماندا تانىمدى ەمەس پە؟ قازىلار القاسى بۇل بايگەدە جاڭا ەسiم جارق ەتە قالعانىنا ەلدەن ءسۇيiنشi سۇرادى. قىزىلوردالىق ورازحان سەيiلحانوۆ «ۆولگا» اۆتوكولiگiن جەڭiپ الدى. ايتىستىڭ ازۋلى تۇلعاسىنا اينالعان بالعىنبەك يماشەۆ ەكiنشi بايگە «جيگۋليدi» ۇتىپ السا، ءۇشiنشi ورىندى 300 مىڭ تەڭگەمەن ءابiلحايىر سىزدىقوۆ يەمدەندi. تۇرماعامبەت رۋحىنا باس يە وتىرىپ، قازاق ادەبيەتi مەن مادەنيەتiنە قوسقان ۇلەسiن دارiپتەۋ ارقىلى كەيiنگi بۋىن اراسىندا، قاسيەتتi قارا بۋىن ولەڭ وقۋ شەبەرلەرiن iزدەپ تابۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان اقىندار ءمۇشايراسى. موڭعوليا ازاماتى سۇراعان راحمەت ۇلىنىڭ قاتىسۋى ارقىلى حالىقارالىق دارەجەگە كوتەرiلدi. «ورەن تiل وجەت اقىن تۇرماعامبەت» اتتى ءمۇشايرادا 36 اقىن باق سىنادى. قورقىت اتا ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەت iستەيتiن جاس اقىن ن.بەردiقوجا بابانىڭ تويىندا باس بايگە «ۆولگا» اۆتوكولiگiن ولجالادى. اقىن ءلايلا قۇنداقباەۆاعا اقشالاي سىيلىق بەرiلدi.

سونداي-اق وبلىس ورتالىعىندا «ەۆرازيا» مادەني-سپورت كەشەنi اۋماعىندا 125 اق بوز ءۇي بوي كوتەردi. بۇل شارا شايىردىڭ عۇمىرلىق بولمىسىن حالىقتىڭ جادىندا جاڭارتا تۇسكەندەي ەدi. تۇرماعامبەت تويى تويى ەلiمiزدiڭ مادەني، رۋحاني ومiرiندەگi ماعناسى تەرەڭ، ءمانi زور وقيعا ەدi. رەسپۋبليكانىڭ بەلگiلi مادەنيەت، ونەر، قوعام قايراتكەرلەرi تورقالى تويدا باس قوسىپ، اقىننىڭ دارحان دارىنىن دارالاي تۇسكەندiگi سانالى ءومiرiن اقىندىق ونەرiنە سارپ ەتكەن، ادەبيەتiمiزدiڭ قازىنالى قورىنا كوزi جۇمىلعانشا ءوز شابىتىمەن ۇلەس قوسقان، ارامىزدان ەرتە كەتكەن مارقۇم تۇرماعامبەت Iزتiلەۋوۆتىڭ (1882-1939) وسى كۇنگە دەيiن ەلەنبەي كەلگەن مۇراسىن قايتا تiرiلتۋدiڭ كەزەگi ابدەن جەتتi. عابيت مۇسiرەپوۆ 1958 جىلى جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق ءۇشiنشi پلەنۋمىندا بايانداما جاساپ، سوندا تۇرماعامبەتكە توقتالىپ: «شىنىن ايتۋ كەرەك تۇرماعامبەت جونiندە قازاقستان جازۋشىلار وداعى دا تۇرتكi سالماعان باسپا ورىندارىنىڭ الدىنا تالاپ قويماعان، قاداعالاماعان. بۇدان بىلاي بۇل جەردە ۇياتىمىزدى جۋعا تيiستiمiز» دەگەن ەدi. ارتىنا ءجۇز مىڭ جولعا جۋىق جىر جازىپ قالدىرعان تۋعان ەلiنiڭ ادال پەرزەنتi تۇرماعامبەت اقىننىڭ ءتۇرلi قورلاردا جينالعان شىعارمالارى جيناقتالىپ، باسى بiرiكتiرiلiپ، ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بiرلەسە جۇمىس iستەگەن جىراۋ بەرiك ءجۇسiپوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن كوركەم بەزەندiرiلگەن «تۇرماعامبەت Iزتiلەۋ ۇلى شىعارمالارى» اتتى بiر تومدىق كiتاپ جارىق كورسە، ءاۋ باستا تۇرەكەڭ شىعارمالارىن جيناعان فولكلوريست ماردان بايدiلداەۆتىڭ جانە اتاقتى جىراۋ الماس الماتوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن اقىننىڭ ءتورت تومدىق شىعارمالار جيناعى وقىرماندار قولىنا تيدi. ارينە بۇل اتالعان كiتاپتار تۋرالى جەكە اڭگiمە بولماق. ات جارىستا، اتان جارىستا، اقىن-جىراۋلار سايىسى دا جۇرتشىلىقتىڭ كوڭiلiنەن شىقتى. تۇرماعامبەت سالتاناتىنا قاتىسقاندار ويى، بiزدiڭ ويىمىزدا ەڭ باستىسى تۇرەكەڭ جىرلارى سىر ەلiندە اسقاقتاي ءتۇسiپ، رۋحتى كوتەرەتiن ولەڭدەرiنiڭ 5 توم بولىپ شىعۋى دەمەكپiز.

سونىمەن قورىتىپ ايتساق، تۋعانىنا 125 جىل تولعان تۇرماعامبەت اقىن – سىر بويىنان سۋىرىلىپ شىققان نازىم جىردىڭ ءدۇلدiلi. مادەنيەت مايدانىنداعى سiڭiرگەن ەڭبەگi ارقىلى ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان ۇلانداردىڭ بiرi. الماتىدان باستاپ قىزىلوردادان جالعاسىن تاپقان مازمۇندى مەرەي توي ءوزiنiڭ جوعارعى ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالارمەن ايشىقتالدى. ادەبيەت پەن مادەنيەتتiڭ ايتۋلى وكiلدەرi تولعاعان تاعلىمدى دا وي-پiكiرلەر از بولعان جوق. سىر ەلiنiڭ بiرلiگi مەن تiرلiگiن كورسەتiپ قويماي، ەلدiڭ ەڭسەسiن، بيiك رۋحى، جوعارى بولمىسى تەرەڭ ەكەنiن بايقاتتى. سىردىڭ سۇڭقار شايىرى تۇرماعامبەت Iزتiلەۋ ۇلىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت اسقاقتاي ءتۇستi.

ءدۇلدiل اقىننىڭ تويىنىڭ وسىلايشا وتۋiنە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكiمi مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى تاتiمبەت كومەكباەۆ اتىنداعى قوردىڭ ۇلەسi مول بولدى.

م.قاناتباەۆا، ت.دايراباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button