«ماڭگIلIك سارىن» تەربەگەن قالا كYنI

جىل سايىن سارىالا كۇزدiڭ تامىلجىعان كۇندەرiنiڭ بiرiندە الماتى جۇرتشىلىعى قالا كۇنiن تويلايدى. بيىل دا سول داستۇرiنەن اۋىتقىماعان وڭتۇستiك استانالىقتار 7-قازان كۇنi سۇيiكتi قالاسىنىڭ تۋعان كۇنiن اتاپ ءوتتi.

الماتىنىڭ مەرەيتويى بيىلعى جىلى قاسيەتتi رامازان ايىمەن سايكەس كەلiپتi. قاسيەتتi اي، قاسيەتتi كۇن… ساپ-سارى ساعىنىشقا تولى سارىالا كۇز بيىل الابوتەن الابۇرتىپ تۇر. قىستىڭ ىزعارلى، قاھارلى سۋىعى بولماسا دا، قاباعى قاتاۋ، قىتىمىرلاۋ. جازدىڭ جايماشۋاق كۇندەرi كەلمەسكە كەتكەن. سوعان قاراماستان، الماتىلىقتار سۇيiكتi قالانى تويلاۋعا تايلى-تاياعى قالماي جينالىپتى. بيىلعى جىلى قالا كۇنiن مەرەكەلەۋ بiر كۇندiك سالتاناتتى شەرۋمەن شەكتەلگەن جوق. كۇز باستالعالى بەرi قالا اۋداندارىنىڭ ءبارi بiر كiسiدەي جۇمىلىپ، اسەم قالا الماتىنىڭ سۇلۋلىعى ءۇشiن تىرباڭداپ، تiرلiك ەتۋدە. سۇيiكتi الماتىعا نە قاجەت دەيسiز؟ تازا اۋا مەن تازالىق قالانىڭ كوركiن اسىرا تۇسپەسە كەمiتپەيتiنi تاعى بەلگiلi. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قالالىقتار ءوز اۋلاسىنىڭ تازالىعى ءۇشiن كۇرەسiپ كەلەدi. بۇرىنعىداي ەمەس، جىل قۇسىنداي جىلىنا بiر كەلەتiن سەنبiلiكتەردiڭ قاتارى كوبەيiپ، ءار اۋداننىڭ حالقى تازالىققا شىنداپ دەن بۇرا باستادى. سوندىقتان بولار، قالا جۇرتشىلىعى، ارۋ قالا الماتىنى تويلاۋعا ەڭ الدىمەن تازالىقپەن كەلگەنi. ودان وزگە ءتۇرلi بايقاۋلار، تiل مەرەكەلەرi، ءداستۇرلi جىر كەشتەرi دە، قالا كۇنiنە ورايلاستىرىپ وتكiزiلدi.

36 بالاعا 36 سىيلىق

قالا اكiمi يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ قالا كۇنiندە جاساعان iستەرiنiڭ بiرi – قالا پەرزەنتحانالارىندا قالا كۇنi دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرگە سىي-سياپات جاساۋى بولدى. اكiمنiڭ ورنىنا پەرزەنتحانا ەسiگiن اشقان قالا اكiمiنiڭ ورىنباسارى سەرiك سەيدۋمانوۆ مىرزا سىيعا تارتقان بiر شوق گۇل مەن كiشكەنتاي ءسابيدiڭ يتجەيدەسiن قۇشاعىنا قىسقان انالاردىڭ دا جۇزiنەن شات-شادىمان شاتتىقتى بايقادىق. ومiرگە ارپالىسپەن اكەلگەن ءسابيi بiر قۋانىش بولسا، پەرiشتەسi ومiرگە كەلگەن كۇنi قالا اكiمiنەن سىي الۋ – ەكiنشi بiر قۋانىش.

– وسىنىڭ بارلىعىنا ۋاقىت تاۋىپ كوڭiل بولگەنi ءۇشiن قالا اكiمi يمانعالي نۇرعالي ۇلىنا دەگەن العىسىمىز شەكسiز. جاقسىنىڭ جاقسى iسi تۋرالى ايتۋ — ادامگەرشiلiك پارىزىمىز ەمەس پە، قالا تۇرعىندارىنا، ونىڭ iشiندە، انا مەن بالاعا دەگەن قۇرمەتi ءۇشiن يمانعالي اعاعا ءوز وتباسىمنىڭ جانە ومiرگە كەلگەن كiشكەنتاي ءسابيiمنiڭ اتىنان ۇلكەن العىس ايتامىن،–دەيدi جاس انالاردىڭ بiرi. دۇنيەگە كەلگەن ءاربiر ءسابي ءۇشiن قالا كوشەلەرiنە «ءسابي تال» وتىرعىزۋ ءداستۇرi دە قالا اكiمiنiڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسقان يگi باستاما. ءاربiر نارەستەمەن بiرگە جايقالا جەتiلەتiن جاس جەلەك قالا كوركiن ارتتىرا تۇسپەسە، كەمiتپەيتiنi تاعى بەلگiلi. انا ءۇشiن دە ءسابيiنiڭ اتىنان ەگiلگەن جاس شىبىقتىڭ دا ورنى ەرەكشە بولارى ءسوزسiز. ءسابيiن قالاي كۇتiپ باپتايتىن بولسا، جاس شىبىقتىڭ دا جايقالا ءوسiپ جەتiلۋiنە تiلەكشi بولادى. سونىمەن، وسى كۇنi قالا بويىنشا – 23 قىز، 13 ۇل بالا دۇنيە ەسiگiن اشتى.

ءداستۇرلI ءان مەن جىردىڭ كەشI

قالا كۇنi اۋدان-اۋداننىڭ بارلىعى جاپپاي توي-تويلاسىپ جاتتى. مەرەكەدەن بالا شىعارماشىلىعىنان باستاپ، ۇلكەندەر دە شەت قالمادى. بيىلعى مەرەكەنiڭ تاعى بiر ەرەكشەلiگi، «ماڭگiلiك سارىن» فەستيۆالiنiڭ قالا كۇنiنە ورايلاستىرىپ كەلۋi. ءۇش كۇنگە سوزىلعان فەستيۆال، اتىنان كورiنiپ تۇرعانىنداي، ءداستۇرلi مۋزىكانى، ۇلتتىق ونەردi ناسيحاتتاۋعا ارنالدى.

«ماڭگiلiك سارىن» – قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسى. بابالاردىڭ ءۇنi. رۋحى. ۇرپاعىنا قالدىرعان اماناتى. قازاقتا قارا قوبىز بەن قوڭىر دومبىرانىڭ عانا ورنى ەرەكشە مە؟! ۇرمەلi اسپاپتاردىڭ دا قازاق ءۇشiن ورنى بولەك ەمەس پە! سىبىزعى، جەتiگەن، شەرتەر، شاڭقوبىز، ادىرنا… ارقايسىسىندا وزگەشە بiر ءۇن، وزگەشە بiر الەم بار. سىبىزعىنىڭ سىڭسىعان داۋىسى، قىل قوبىزدىڭ جۇرەگiڭدi ۇيىتار زارلى ءۇنi، جەتiگەننiڭ سازدى دىبىسىن ەستiپ، بiلiپ، كورiپ وستiك پە؟! بۇل اسپاپتاردى كوزبەن كورۋ بiر باسقا دا، ونىڭ ءۇنiن، ونىڭ ۇنiمەن حالىقتىڭ مۋزىكاسىن ەستۋ بiر بولەك.. «قازاقتىڭ ەشكiم وڭگەرiپ، تارتىپ اكەتە المايتىن جالعىز قاسيەتi بولسا، ول – ونىڭ مادەنيەتi، ەجەلگi جىرى، ەجەلگi مۋزىكاسى»، دەپ «ماڭگiلiك سارىن» جوباسىنىڭ اۆتورى عالىم دوسكەن اعامىز ايتقانداي، قازاقتىڭ مۋزىكاسىنان قاسيەتتi ەشنارسە جوق. وندا قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنىڭ مۇڭ-زارى، كول-كوسiر قۋانىشى، ارپالىسى مەن ازابى جاتىر. كۇي مەن جىردىڭ قۇدiرەتi دە سول ەمەس پە، قازاققا قازاقتىڭ مىقتى قاسيەتiن، نامىسىن، رۋحىن بويعا دارىتۋ. بiز وسى تۇرعىدان كەلگەندە، كوپ دۇنيەمiزدi جوعالتىپ، كوپ نارسەمiزدەن ايرىلىپ قالعاندايمىز. ماڭگۇرتتiك دەگەن نە؟! باتىسپەن ۋلانعان بۇگiنگi جاستاردىڭ وي-ساناسى جەڭiل-جەلپi پوپسادان اسا الماي جاتقاندا، ول قازاقتىڭ كونە اسپاپتارىن، كونە سارىنىن قايدان بiلسiن؟! وعان كۇننەن-كۇنگە دەندەپ ەنiپ كەلە جاتقان ەلەكترونيكا الەمiن قوسىڭىز. اتىس-شابىس فيلمدەر مەن داڭعىر-دۇڭعىر مۋزىكا سىبىزعىنىڭ سىڭسىعان ءۇنiن دە، دومبىرانىڭ كۇمبiرلەگەن داۋىسىن دا جوعالتتى. ەل جادىنان شىعىپ بارا جاتقان كونە اسپاپتار مەن ۇلتتىڭ جادىگەر دۇنيەسiن قايتا تiرiلتۋ، جانداندىرۋ ماقساتىندا دۇنيەگە كەلگەن «ماڭگiلiك سارىننىڭ» بۇل فەستيۆالiنiڭ ءجونi دە، جولى دا بولەك. ءجونi بولەك بولاتىن سەبەبi، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن بۇل جوبانىڭ فەستيۆال رەتiندە ءوتۋi تۇڭعىش رەت بولعانىمەن، اتالمىش جوبا بويىنشا كونتسەرتتiك باعدارلامالار وتكiزiلدi دە. تiپتi، 9 ديسكتەن تۇراتىن كۇيلەر مەن جىرلار انتولوگياسى جارىق كورگەنiنەن كوزiقاراقتى وقىرمان قۇلاعدار. بۇل جولى دا فەستۆيالدi ۇيىمداستىرۋشىلار كونە اسپاپتاردا ورىندالاتىن مۋزىكالىق ميفتەر التى كۇي تاباققا بiرiكتiرiلiپ، انتولوگيالىق جيناق شىعارىپتى.

ءۇش كۇن بويى قالا جۇرتشىلىعىن ءداستۇرلi مۋزىكاعا بولەگەن فەستيۆالگە بيىلعى جىلى جاسوسپiرiمدەردiڭ قاتىسۋى قۋانتارلىق-اق جايت. بۇرىندارى رەسپۋبليكانىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن ءداستۇرلi ونەردiڭ ماڭايىندا جۇرگەن بەس-التى ادامدى عانا بiلۋشi ەدiك. ال، جاستاردىڭ اراسىندا ىقىلاس بiلدiرiپ، فەستيۆالگە قاتىسامىن دەپ تالاپ-تiلەك بiلدiرگەندەردiڭ سانىنىڭ ارتقانىنا ءسۇيسiنiپ قالدىق. دەمەك، جاستاردىڭ بارiنە بiردەي كۇيە جاعۋعا بولمايدى ەكەن. ۇلتتىق رۋحى بار، ۇلتتىق ءداستۇردi ناسيحاتتاپ جۇرگەن ورەندەر ءالi دە بار دەگەن ءسوز. مۇنداي ۇرپاق تۇرعاندا، ۇلتتىڭ مۋزىكاسى جوعالماق ەمەس، جوعالمايدى دا. ارينە، ونى جيناقتاپ، ونى دارiپتەپ وتىراتىن «ماڭگiلiك سارىن» سياقتى فەستيۆالدەر بولماسا، ولاردىڭ دا ءداستۇرلi ونەردەن شەتتەپ قالماسىنا كiم كەپiلدiك بەرە الادى. ءداستۇرلi مۋىزكانى قاجەت ەتپەيتiن قوعامدا، قوبىزشىنى، كۇيشiنi، تەرمەشiنi iزدەۋدiڭ ءوزi مۇڭ ەمەس پە؟ قايتا ۇلتجاندى، ۇلتتىق مۋزىكانى iزدەپ، ۇلتتىڭ كونە دۇنيەسiن جيناقتاعان «ەل» پروديۋسەرلiك ورتالىعى بۇل يگi باستامانى قولعا الماعاندا، كونە مۋزىكالىق ميفتەردiڭ جاڭعىرۋى دا نەعايبىل ەدi. ءارi بۇل يگiلiكتi باستامانىڭ وتۋiنە مۇرىندىق بولۋشى ەڭ الدىمەن، الماتى قالاسىنىڭ اكiمدiگi.

«قازاقتىڭ كول-كوسiر مۋزىكاسى ءالi دە جيناقتالۋدى، زەرتتەلۋدi قاجەت ەتەدi. بiز بiلمەيتiن ءالi تالاي كونە مۋىزكالىق ميفتەرiمiز بار. ول بiر جىلمەن، تiپتi بەلگiلi بiر ۋاقىتپەن ولشەنبەۋi دە مۇمكiن. مۇمكiن، ول بiرنەشە جىلداردى قاجەت ەتەتiن دە شىعار. كوشەلەردە، راديو-تەلەارنالاردا بەرiلەتiن، جاستارىمىزدىڭ كوپ تىڭدايتىن مۋزىكالارىن ءداستۇرلi مۋزىكامىز دەپ ايتا الامىز با؟! تىڭداۋشىسى جوق مۋزىكا، وقىرمانى جوق ادەبيەت – تۇل. «ماڭگiلiك سارىندى» جاستارىمىزدىڭ ساناسىنا ءتول ءداستۇرiمiزدi، اتا-بابامىز بۇگiنگە جەتكiزگەن ءتول مۋزىكامىزدى سiڭiرۋ، جەتكiزۋ جولىنداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى دەپ قابىلداۋلارىڭىزدى وتiنەمiن»،–دەيدi عالىم اعامىز. «ماڭگiلiك سارىندا» جەڭiپ، بايگە الۋ باستى ماسەلە ەمەس، ەڭ باستىسى، حالىقتىڭ وزiنە ءوزiنiڭ رۋحاني دۇنيەسiن قايتارۋ. بيىلعى جىلى قازاننىڭ العاشقى جەكسەنبiسiندە باستالعان ءداستۇرلi توي، مەرەكەنiڭ باسى عانا. بۇدان بىلاي بۇل فەستيۆال داستۇرگە اينالماق. جىل سايىن قازان ايىندا ەلiمiزدiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن قازاقتىڭ كونە اسپابىن ارقالاعان ونەرپازدار الماتىنىڭ تورiنە اسىعاتىن بولادى. رەسەيدiڭ بەلگiلi ونەر زەرتتەۋشiسi يگور ماتسيەۆسكي قازاقتىڭ تورiندە وتىرىپ: «سارىارقا» كۇيiن شىعارعان حالىقتىڭ ۇلى بولماۋى مۇمكiن ەمەس» دەگەن اتالى ءسوز ايتتى. قازاقتىڭ ۇلىلىعىن ماڭگiلiك سارىنى ارقىلى وزگەلەر مويىنداپ جاتقاندا، ءوزiمiزدiڭ مويىنداماۋىمىز مۇمكiن ەمەس. ۇلىلىقتى مويىنداۋ، ونى قانعا سiڭiرۋ، بۇگiنگi ۇرپاقتىڭ باستى بورىشى.

گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button