ەسكەرتكIش

ادامنىڭ ومiرiندە ەستەن كەتپەس ءساتتi كەزەڭدەرi بولادى. سونداي ءساتتi كۇندەردiڭ بiرi – زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى، تابيعي دارىن، عۇلاما عالىم، مۇحتار اۋەزوۆپەن بەتپە-بەت كەزدەسiپ ديدارلاسۋىم ەدi.

مۇحاڭ 1955 جىلى جاز ايىندا بiزدiڭ اۋدانعا تۆورچەستۆولىق ساپارمەن كەلدi. قاسىندا ءوزiنiڭ سۇيiكتi ۇلى ەرنار جانە جاقسى كورەتiن شاكiرتتەرiنiڭ بiرi – جامبىل وبلىستىق «ستالين جولى» (قازiرگi «اقجول») گازەتiنiڭ رەداكتورى عايسا سارمۋرزين بار ەدi. مەن ول كەزدە سارىسۋ اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ I سەكرەتارى بولىپ iستەۋشi ەدiم. مۇحاڭنىڭ بايقادام سەلوسىنا كەلiپ، سول كەزدەگi اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى شايمەردەن قالدىباەۆتىڭ ۇيiندە قونىپ وتىرعانىن ەستiدiك. ۇزاق ساپاردان شارشاپ كەلگەن ۇلى ادامنىڭ دەمالىپ تىنىعۋىنا جاعداي تۋسىن دەگەن ويمەن سول كۇنi ول كiسiگە سالەم بەرۋدiڭ قيسىنى كەلمەدi.

اۋداندىق پارتيا كوميتەتi كەڭەس اتقارۋ كوميتەتi جانە كومسومول كوميتەتi بiر ۇيدە بولاتىن. كەڭسەگە ەرتە كەلiپ وتىراتىن ورنىمىزدى رەتكە كەلتiرiپ وتىرعاندا، ساعات 10 كەزiندە بiرiنشi حاتشى شاقىرىپ جاتىر دەگەن حاباردى ەستiدiك. حاتشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسiنە كەلسەم، سول جەردە اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى امان الپىسباەۆ، اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ ەكiنشi حاتشىسى ر.ش.اسسادۋللين، اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتiنiڭ ورىنباسارى شولانباي قاناتبەكوۆ، اۋداندىق مادەنيەت ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi جازىقباي سارماشەۆ، اۋداندىق حالىق اعارتۋ ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi تولەندi بايمۇراتوۆتار جينالىپ تۇر ەكەن. باس اياعىمىز قوسىلعاننان كەيiن حاتشى iشكە كiرۋiمiزدi ءوتiندi. Iشكە كiرسەك ءتور الدىندا ماڭدايى جارقىراپ اشىق ءجۇزدi، ورتا بويلى، قوڭىر داۋىستى، كوتەرiپ اكەلiپ قويعان جار تاستاي مۇحاڭ وتىر ەكەن. ول كiسi ورنىنان تۇرىپ، بارلىعىمىزدىڭ سالەمiمiزدi قابىلداپ راحمەت ايتتى، دەنساۋلىق تiلەدi. جايعاسىپ وتىرعاننان كەيiن حاتشى ش.قالدىباەۆ بiزدi شەتiمiزدەن اتى-جونiمiزدەن اتاپ، قىزمەتiمiزدi ايتىپ، مۇحاڭا تانىستىردى.

مۇحاڭ ارقايسىمىزدىڭ اتىمىزدى بلوكنوتىنا جازىپ وتىردى دا جىلى شىرايمەن باس يزەدi. تانىسۋ اياقتالعاننان كەيiن مۇحاڭ ورنىنان تۇرىپ، حاتشىعا: «بۇل كiسiلەرمەن كەڭسەدە وتىرىپ سويلەسكەنشە، سەلونى ارالاي ءجۇرiپ پiكiرلەسكەنiمiز دۇرىس بولار»، – دەدi. بۇعان حاتشى دا، وتىرعان بiزدەر دە شىن ىقىلاس بiلدiرiپ دالاعا شىقتىق. مۇحاڭ سەلونى ارالاۋدى كiتاپ دۇكەنiنەن باستادى. سول كەزدە كiتاپ دۇكەنi شاعىن ەكi بولمەلi ۇيگە ورنالاسقان ەدi. ساتۋشىسى شۇلەنباەۆا ءماريا ەدi. مۇحاڭ ماريامەن امانداسقاننان كەيiن كiتاپ ساۋداسى جونiندە اڭگiمە دۇكەن قۇردى. «بۇل جەرگە «اباي جولى» رومانى ءتۇستi مە، ساتىلدى ما؟» – دەپ سۇراق قويدى. ءماريا بۇدان ەكi اي بۇرىن «اباي جولى» رومانىنىڭ 30 داناسى تۇسكەنiن، ونىڭ بارلىعى دا سول ساتتە ساتىلىپ كەتكەنiن ايتتى. مادەنيەت ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi جازىقباي سارماشەۆ جاقسى كiتاپتاردىڭ از كەلەتiنiن، وقۋشىلاردىڭ سۇرانىمىن قاناعاتتاندىرمايتىندىعىن ايتتى. مۇحاڭ ءسال ويلانىپ تۇردى دا: «ءپالi، الماتىدا وتىرعاندار سەلودا كiتاپ وتپەيدi دەيدi عوي، شىندىق باسقاشا ەكەن. كiتاپ وتپەيدi ەمەس، الۋشىسىنا جەتپەيدi ەكەن»، – دەدi.

بۇدان كەيiن مۇحاڭ اۋداندىق كiتاپحاناعا كiردi. كiتاپحانا مەڭگەرۋشiسi بيكەن ساۋلەباەۆا مۇحاڭا كiتاپ سورەلەرiن ارالاتتى. مۇحاڭ كiتاپحانادا: «اباي جولى» رومانى بار ما شىراعىم، جاڭا كiتاپ دۇكەنiنەن تابا المادىم»، – دەدi. بيكەن «اباي جولى» رومانىنىڭ بiر داناسىن مۇحاڭا اكەلiپ ۇسىندى. مۇحاڭ كiتاپتى پاراقتاپ كورiپ تۇرىپ قاتتى تولعاندى. كiتاپتىڭ مۇقاباسى كونەرگەن، iشكi بەتتەرiنiڭ ءار جەرiنەن بەلگi قويىلعان، كوپ وقىرماننىڭ قولتاڭباسىنىڭ iزi قالعان. كiتاپتى ءارi-بەرi اقتارىپ كورگەننەن كەيiن مۇحاڭ بيكەنگە قاراپ: «شىراعىم، كiتاپتى ۇقىپتى ساقتاڭدار. بۇل قازىنا عوي. بۇل ادامزاتتىڭ اقىل ويىنىڭ جيىنتىعى عوي، شەجiرەسi عوي. مىناۋ «اباي جولى» رومانىنىڭ اۆتورى – مەنمiن. جيىرما جىل عۇمىرىم وسى روماندى جازۋعا ارنالدى، سوندىقتان بۇل كiتاپتى بارعان جەرiمدە iزدەپ كورمەسەم، جانىم جاي تاپپايدى. قازاقتا «iشتەن شىققان شۇبار جىلان» – دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ بۇل كiتاپ تا مەنiڭ سۇيiكتiم عوي» – دەدi دە، بيكەنگە العىس ايتتى.

كiتاپحانادان شىققاننان كەيiن اۋداندىق كلۋبقا باردى (كلۋب ءۇيi كينو كورسەتەتiن شاعىن ەدi). كلۋب iشi ادامعا لىق تولىپتى. ينە شانشاتىن جەر جوق. جينالعاندار مۇحاڭدى ورىندارىنان تۇرىپ، قۇرمەت كورسەتiپ قارسى الدى. وسى جيىندا مۇحاڭ ءوزiنiڭ يندياعا بارعان ساپارى جونiندە، قازiرگi قازاق سوۆەت ادەبيەتiنiڭ حال-اۋقاتى جايلى بiر جارىم ساعات اڭگiمە ايتتى.

كەزدەسۋ بiتكەننەن كەيiن مۇحاڭ «تۇركiستان» سوۆحوزىنا بارۋعا جينالدى. ءسوز اراسىندا «وسى جەردە كومسومولدىڭ جەتەكشiسi بار ما؟» – دەپ سۇرادى. مەن مۇحاڭا جاقىنداپ، نە ايتار دەپ تۇرىپ قالدىم.

– جولداس حاتشى، «تۇركiستان» سوۆحوزىنىڭ تىڭ يگەرۋشiلەرi جاستار ما؟ ولار قايدان كەلگەن؟ – دەپ سۇرادى.

مەن تىڭ يگەرۋگە كەلگەندەردiڭ باسىم كوپشiلiگi جاستار ەكەنiن، «تۇركiستان» اسكەري وكرۋگiنەن ازاماتتىق بورىشىن وتەپ قايتقان جاۋىنگەرلەر ەكەنiن ايتتىم. كوبi ارمەنيادان، رەسەيدەن، ۋكراينادان، بەلورۋسسيادان كەلگەن جاستار ەكەنiن باياندادىم. اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ولارعا 750 ءتۇرلi ورىس تiلiندەگi ادەبي جانە ساياسي كiتاپتار تارتۋ ەتكەنiمiزدi، سپورت قۇرالدارىن، مۋزىكا اسپاپتارىن اپارعانىمىزدى ايتتىم.

«ءپالi، ولارىڭ جاقسى تiرلiك ەكەن. تىڭگەرلەردiڭ اراسىندا شەكسپير، گەتە، بايرون، بالزاك، شيللەر، گەينە، تولستوي، اباي ءجۇر دەسەيشi»، – دەدi مۇحاڭ.

مۇحاڭ بۇل جونiندە «تۇركiستان» سولاي تۋعان» – دەگەن وچەركiندە، اۋدان جاستارىنىڭ سىيىن دا، بۇنداعى جيىندى ۇلكەن العىس اجارىمەن قابىل الدى. قول سوعىپ تۇرعان كوپشiلiككە كورسەتە ءتۇسiپ، جاناەۆا ءوز سىيلىقتارىنىڭ الدى ەتiپ «رودينا» اتتى راديو قابىلداعىشىن كوتەرiپ شىقتى. بۇعان ەرگەن جەتi-سەگiز ەر-ايەل جولداستارى دا قولدارىنا بiر-بiر سىي بۇيىمدارىن اكەپ ۇسىندى. وندا پاتەفون، ساعات، شاحمات، دومينو ءتارiزدi كوپشiلiككە كەرەك بۇيىم، سىيلار بار ەدi» – دەپ جازدى.

مiنە، سودان بەرi 52 جىل ءوتiپتi. مۇحاڭ سول كەزدەگiدەي ءالi كوز الدىمىزعا ەلەستەيدi. الاتاۋداي كەسكiنi جۇرەگiمiزدە ماڭگi ساقتالىپ قالدى.

يگەن نۇرماحانوۆ،

ەڭبەك ارداگەرi، زەينەتكەر

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button