امالبەك تشانوۆ: كەز كەلگەن پارتيا ۇلتشىل بولۋى كەرەك

سونىمەن، ەكi جىلدان ءسال استام ۋاقىت جۇمىس iستەپ، ءۇشiنشi شاقىرىلىمنىڭ پارلامەنت ءماجiلiسi جۇمىسىن مەرزiمiنەن ەرتەرەك اياقتادى. حالىق قالاۋلىلارى كەشەگi اپتانىڭ iشiندە-اق الماتىعا كەلە باستادى. دەپۋتاتتىق مانداتىن تاپسىرىپ، «اۋىلىنا قايتقان» ازاماتتاردىڭ بiرi – امالبەك تشانوۆ. قىرىق قاتپارلى ساياساتتىڭ سىرىن تiسقاققان ساياساتكەردەن سۇراعاندى ءجون كوردiك.

— قازiرگi باستى ساياسي جاڭالىق – كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى پارلامەنت ءماجiلiسiنiڭ تاراتىلۋى عوي. بiراق وسى جاعدايدى كەيبiر دەپۋتاتتار قىنجىلا، امالسىزدان قۇپ كورگەندەي كورiندi. بۇل وزگەرiستi سiز قالاي قابىلدادىڭىز؟

— كونستيتۋتسيالىق وزگەرiستەر تۋرالى زاڭ جوباسىن الىپ كەلگەندە-اق بۇل پارلامەنتتiڭ تاراتىلاتىنى بەلگiلi بولعان. بiراق پارلامەنت تۋرالى زاڭنىڭ وزiندە ونىڭ تاراتىلۋى تۋرالى ەشقانداي باپ جوق، سوندىقتان يگور روگوۆ مىرزا «پارلامەنتتiڭ ءوزiن-ءوزi تاراتۋىنا نەگiز جوق» دەدi. بiراق باسقا جاعىنان قاراعاندا، بولاشاقتا پارلامەنت تەك پارتيالىق تiزiممەن قۇرىلاتىن بولعاندا، ول البەتتە وسىلاي بولسىن دەپ شەشiم قابىلدادى.

— ول شەشiمدi كiم قابىلدادى؟

— پرەزيدەنت قابىلدادى.

— پرەزيدەنتتiڭ اتىنا «بiزدi تاراتىڭىز» دەپ حات جازعان دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرi ەمەس پە؟

— بiزدە بiلەسiز عوي، وزiنەن ءوزi ەشتەڭە بولمايدى. بiزدە ونداي پارلامەنت بولعان ەمەس، بولمايدى دا. وزدەرi باستاما كوتەرiپ، تارايمىز دەگەن دەپۋتاتتاردى ءوز باسىم كورگەن ەمەسپiن. بارلىق كەزدە دە بيلiك ءوز ىقپالىن تانىتىپ، ول قاي باعىتتى نۇسقاسا، دەپۋتاتتار سولاي قاراي جۇرەدi. بiزدiڭ دەپۋتاتتىق ءومiرiمiز كۇنباعىس سياقتى عوي، كۇن قالاي ەڭكەيسە، بiز سولاي قاراي بۇرىلامىز. بۇعان باسقاشا باعا بەرۋگە بولمايدى. جالپى، پارلامەنتiڭ قۇرامى، قۇرىلىمى بيلiكتiڭ قالاۋىمەن بولعاندىقتان، وسىلاي بولۋى زاڭدى. سوندىقتان دا وسىلاي بولۋىن ءوزiمiز تiلەپ الدىق.

مەن ەكi رەت جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى بولدىم، ول جاڭا كەزەڭدەگi پارلامەنت بولسا دا، جوعارعى دەڭگەيدەگi پارلامەنت بولدى. ونىڭ ورنى بولەك ەدi، سەبەبi ول كەزدە پارلامەنتتiك بيلiك نەگiز بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەدi. ال ودان كەيiن بiرiنشi، ەكiنشi، مiنە، ءۇشiنشi شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتi ايتساق… مۇنداي پارلامەنت بۇرىن-سوڭدى بولماعان، حالىقتىڭ ءوزi دە بiزگە وتە دۇرىس باعا بەردi: قالتانىڭ iشiندەگi قالتاداعى پارلامەنت دەگەن «اتاق» الىپ قايتتىق.

— كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى جاڭالىعى – بولاشاقتا پارلامەنتتiك رەسپۋبليكاعا ءوتۋ عوي، پارلامەنتتi كۇشەيتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، مىنا ءالسiز پارلامەنت ساياسي ساحنادان كەتۋi كەرەك بولدى ما جانە كەلەسi پارلامەنت بۇدان كۇشتiرەك بولا ما، قالاي ويلايسىز؟

— پارلامەنتتiڭ كۇشەيگەنiن قاي باپتان كورiپ وتىرسىز؟

— پرەزيدەنتتiڭ ءوزi ايتتى عوي، بiز ەندi پرەزيدەنتتiك-پارلامەنتتiك رەسپۋبليكا بولامىز دەپ…

— ءسوز جۇزiندە سولاي – پرەزيدەنتتiك-پارلامەنتتiك، ال تەرەڭiرەك قاراپ كورسەڭiز، زاڭنىڭ ون بەس-ون التى بابىندا پرەزيدەنتتiك بيلiك كۇشەيتiلiپ وتىر دا، ءۇش-ءتورت باپتاعى كەيبiر وزگەرiستەر عانا پارلامەنتكە قاتىستى. ەڭ باستىسى، 63-باپتا پرەزيدەنتكە قوس پالاتانىڭ سپيكەرلەرi مەن ۇكiمەت باسشىسىمەن اقىلداسىپ وتىرىپ پارلامەنتتi تاراتۋعا قۇقىق بەرiلگەن. ياعني، ءشاي iشiپ وتىرىپ، پارلامەنتتi تاراتا سالادى دەگەن ءسوز. باسقا ەشقانداي سەبەپ جوق. بۇل پارلامەنتتi كۇشەيتۋ ەمەس، كەرiسiنشە، ەندi پارلامەنتتiڭ باسىندا قاشان دا قىلىش ويناپ تۇرادى دەگەن ءسوز.

— كونستيتۋتسيالىق وزگەرتۋلەر تۋرالى زاڭ جوباسىنا قول قويعان سiزدەر ەمەسسiز بە؟

— سۇراعىڭىز وتە ورىندى.

— «ءوزi وتىرعان بۇتاقتى ءوزi كەسكەن» دەپ…

— سونىڭ سەبەبiن مەن ءوزiم دە تۇسiنگiم كەلەدi، بiراق تۇسiنە الماي كەلەمiن. ال بiزدiڭ دەپۋتاتتاردىڭ تىم كوتەرiڭكi كوڭiل-كۇيمەن ءسوز سويلەپ، تالاسىپ، تىرمىسىپ، بيلiككە جاقسى اتتى كورiنiپ قالۋعا تىرىسۋى مەنiڭ كوزiمە قۋىرشاق تەاترىن ەلەستەتەدi. كەلەسi سايلاۋدا «نۇر-وتاننىڭ» تiزiمiنە ەنۋ كەرەك قوي… ەڭ وكiنiشتiسi، وسى مەنi حالىق سايلادى، ولارمەن بiر اۋىز اقىلداسۋىم كەرەك دەگەن وي باستارىنا كiرiپ شىقپادى.

— ال سiزدiڭ وزiڭiزدە «نۇر-وتان» پارتياسىنىڭ تiزiمiنە كiرۋ دەگەن وي بولعان جوق پا؟

— پارتيالىق تiزiمگە كiرۋ تۋرالى وي بار، بiراق ول «نۇر-وتان» ەمەس. «نۇر-وتان» … وۋ-ۋ.. (قولىن الدىنا قاراي سiلتەدi) تولىپ قالعان…

… بيلiك ءۇشiن بۇدان جاي، بۇدان جالتاق، بۇدان جۇمساق پارلامەنت بولعان ەمەس. قانداي زاڭ وتكiزەم دەيدi – وتكiزەدi. سوندىقتان بiزگە وسى بەيشارا كۇيiمiزبەن تاعى ەكi جىل وتىرا بەرۋگە بولار ەدi، ودان وزگەرە قوياتىن ەشتەڭە جوق. ال ەندi بيلiك كەلەسi پارلامەنتتi بiر پارتيادان عانا قۇرايمىز دەسە، وندا وسى كۇننەن باستاپ «بiز «نۇر-وتان» كوممۋنيستiك پارتياسىن قۇرىپ جاتىرمىز» دەپ جاسىرماي ايتۋ كەرەك. ونسىز دا ءبارi تايعا تاڭبا باسقانداي انىق قوي. قازiر بيلiك سايلاۋدى قالاي وتكiزەم دەسە دە – ءوزi ەركi.

– حالىقتار اسسامبلەياسىنىڭ توعىز مۇشەسiن دەپۋتاتتىققا سايلاۋعا قالاي قارايسىز؟

– بۇل بiر تاڭ قالاتىن جاعداي. نونسەنس! بۇل ادام قۇقىعىن قورعاۋ ەمەس، كەرiسiنشە، بۇزۋ عوي. بiزدە جۇزدەن استام ۇلت وكiلدەرi تۇرادى. ولاردىڭ ءبارiنiڭ مۇددەسi قورعالۋى ءۇشiن بارiنەن بiر-بiر ادام الۋ كەرەك. ال بiز تەك توعىز ادام الامىز دەيمiز. ولار كiمدەر، قاي ۇلتتىڭ وكiلدەرi? مۇنىڭ ءوزi وتە ۇلكەن قايشىلىق. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتاردىڭ قۇقىعى تەڭ دەسەك، وندا ءجۇز ۇلتتىڭ بiر-بiر وكiلi «نۇر-وتانعا» مۇشە بولىپ، پارتيانىڭ تiزiمi بويىنشا سايلاۋعا ءتۇسۋi كەرەك. ءجۇز ادامنىڭ اراسىندا توعىز ورىن ءۇشiن تالاس ءجۇرسiن. ناعىز ادiلەتتiلiك وسى بولماق.

— كونستيتۋتسيالىق وزگەرتۋلەردi قازiر سىناپ وتىرسىز. سوندا سiزدەر داۋىس بەرiپ، قابىلداعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما نە ءۇشiن كەرەك بولدى؟

— مەن دە سونى تۇسiنگiم كەلەدi. ەگەر بiز دەموكراتيالاندىرۋ دەيتiن بولساق، وندا ءاربiر باپتى سالىستىرىپ قاراپ، دالەلدەۋ كەرەك ەدi. ەكiنشi جاعىنان، كەيبiر باپتار عانا ازداپ جاناپ وتكەنi بولماسا، ول وزگەرتۋلەردiڭ كوپشiلiگiنiڭ ەشقانداي دەموكراتيالىق نەگiزi جوق. بۇل جەردە بiر عانا كوڭiلگە قوناتىن نارسە – اكiمدەردi ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن كەلiسiپ تاعايىنداۋ. بiراق بۇل جەردە ەسكەرەتiن بiر جايت بار: ءماسليحات قالاي قۇرىلادى؟ ءماسليحات اكiمنiڭ دەگەنiمەن قۇرىلادى، كiمدi وتكiزەم دەسە، سونى دەپۋتات قىلادى. بiزدە بۇكiل سايلاۋ قيسىق اينا سەكiلدi، تەرiسiنەن جۇرەدi. قازiرگi ءماسليحات اكiمنiڭ قالاۋىمەن سايلانادى دا، ال اكiمدi ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلايدى. بۇل قانداي دەموكراتيا؟ جۇرت سوقىر ەمەس قوي؟ بۇل بiر جاعىنان. ال ەكiنشi جاعىنان، الەۋمەتتiك وندiرiستiك كورپوراتسيالار (سپك) قۇرىلعالى جاتىر. ولار تiكەلەي پرەزيدەنتكە قارايدى، ايماقتاعى ەكونوميكالىق بيلiكتiڭ ءبارiن قولىنا الادى. ەگەر سپك بۇگiن-ەرتەڭ قۇرىلا قالاتىن بولسا، وندا اكiمدەر تەك الەۋمەتتiك، قاۋiپسiزدiك جانە كوممۋنالدىق ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرەتiن بولادى. ال ونداي اكiم سايلاۋىندا ۇلكەن تارتىس بولمايدى، ويتكەنi ول بۇدان بىلاي تولىق بيلiككە يە ەمەس. سوندىقتان دا اكiم سايلاۋىن جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ءادiل وتكiزە بەرسەك بولماي ما؟ مەنiڭشە، دەموكراتيالاندىرۋدىڭ ناعىز «كورiنiسi» وسى بولار ەدi.

— مۇمكiن وبسە-گە توراعالىققا ءوتۋ ءۇشiن كەرەك بولعان شىعار؟

— 63-باپپەن وبسە-گە قالاي وتەمiز؟ بۇرىن پارلامەنت پەن ۇكiمەت اراسىندا تەكە-تiرەس بولعان جاعدايدا، ونى شەشە الماعان جاعدايدا عانا پارلامەنتتi تاراتاتىن. ال قازiر ۇناماعان جاعدايدا الادى دا، تاراتا سالادى. ونىڭ ۇستiنە، ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قۇرامىنداعى جەتi ادامنىڭ ۇشەۋiن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. توراعانىڭ وزiندە ەكi داۋىس. وسى دا دەموكراتيا ما؟ پرەمەر-مينيستردi بۇرىن دا پارلامەنتتiڭ كەلiسiمiمەن تاعايىندايتىن. قازiر دە سولاي. نە وزگەرiس بار؟ بiز بارىنشا پرەزيدەنتتiك باسقارۋدى كۇشەيتتiك.

— تاراتىلىپ جاتقان ءماجiلiس سايلاۋى وتiسiمەن-اق «بۇل سايلاۋ ءادiل وتكەن جوق» دەگەن پiكiر ايتىلدى. وسى ءسوز ءالi ايتىلىپ كەلەدi. قازiر دە ساراپشىلاردىڭ كوبi «ءادiل سايلاۋمەن كەلمەگەن دەپۋتاتتاردىڭ ەرتەرەك ءوز ورنىن بوساتقانى دۇرىس» دەيدi. ەندi الداعى سايلاۋلاردىڭ ءادiل ءوتۋi ءۇشiن نە كەرەك دەپ ويلايسىز؟

— وسى سايلاۋدىڭ ءادiل وتەتiنiنە كiمنiڭ سەنiمi بار؟!

— ونى ءادiل وتكiزۋ ءۇشiن نە كەرەك؟

— قازاقستان تاۋەلسiز ەل بولعالى بەرi ءادiل وتكەن سايلاۋ بولعان جوق. جوعارعى كەڭەستiڭ ون ەكi، ون ءۇشiنشi شاقىرىلىمىنىڭ سايلاۋلارى عانا ءادiل ءوتتi. ول كەزدە ءالi بiرجاقتى بۇرۋ دەگەن بيلiكتiڭ دە، حالىقتىڭ دا ساناسىنا ەنگەن جوق بولاتىن. كەيiن بەرتiن كەلە بيلiك وزiنە قانداي سايلاۋ كەرەك بولسا، سونداي سايلاۋ وتكiزۋدi ادەتكە اينالدىردى. مەنiڭشە، ەڭ جامان اۋرۋ بۇل.

سايلاۋدى ءادiل وتكiزبەۋ نە نارسەگە الىپ كەلەدi? سايلاۋدى وتكiزەتiن كiمدەر؟ مۇعالiمدەر، مەكتەپ ديرەكتورلارى، بالا تاربيەشiلەرi. سايلاۋدىڭ ءادiل وتپەۋiنە سەبەپ بولاتىن، ياعني بيلiكتەن تاپسىرما الىپ، سايلاۋ ناتيجەسiن بۇرمالايتىن دا – مۇعالiمدەر. بالا تاربيەلەيتiن ادامدار وسىنداي كەلەڭسiزدiكتەردi كوزiمەن كورiپ، بۇرمالاۋشىقتى قولىمەن جاساۋعا ءماجبۇر. ولار قالاي بالا تاربيەلەمەك؟

«نۇر-وتان» پارتياسى تەلەديداردان، گازەت-جۋرنال بەتiندە «بiزدi حالىق جاقسى كورەدi، قولدايدى» دەيدi. شىنىمەن سولاي شىعار. مەن دە سولاي ويلايمىن. ەگەر وسىلاي بولسا، «نۇر-وتان» پارتياسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا نەمەسە پارلامەنتكە نەمەسە پرەزيدەنتكە ۇندەۋ جاساپ، «بiزدi حالىق قولدايدى، سوندىقتان بiز سايلاۋدىڭ اشىق، ءادiل وتكەنiن قالايمىز» دەپ نەگە ايتپايدى؟ اۋەلi، سايلاۋ تۋرالى زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگiزەيiك، سوسىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرiندە ءاربiر سايلاۋعا قاتىسىپ جاتقان پارتيا ءوز وكiلدەرiن قاتىستىرسىن. قازiر قالاي؟ قازiر سايلاۋ ۋچاسكەلەرiندە توقسان بەس پايىز «نۇر-وتاننىڭ» جانە ونى قولدايتىن «ادiلەت»، «اۋىل»، «اق جول» سياقتى پارتيالاردىڭ ادامدارى، قالعان بەس پايىزى عانا – باسقا پارتيانىڭ وكiلدەرi. مۇنى قالاي تۇسiنۋگە بولادى؟ بۇل قانداي ادiلەتتiك؟ مەن بۇل تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال دا جiبەردiم. الماتى قالاسىندا وتكەن سايلاۋدا «ناعىز اق جول» مەن سوتسيال دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ وكiلدەرi تەك بەس-اق ۋچاسكەدە بولعان. وندا دا ولاردى بايقاماي قالعان بولۋلارى كەرەك. حالىق جاقسى كورسە، ونى قولدايتىن بولسا، وندا نەگە اشىق سايلاۋ وتكiزiپ، انىق جەڭiسكە جەتiپ، قول شاپالاقتاپ وتىرمايمىز؟ جاڭا مەن ايتقان پارتيالار قالا سىرتىنداعى، الدەبiر اسحانالاردىڭ عيماراتتارىن جالداۋعا ءماجبۇر. نەگە؟ قازiر نارىق زامانى ەمەس پە؟ اقشاسىن تولە دە، قاجەتتi جينالىسىڭدى قالاعان جەردە وتكiز دەپ نەگە ايتپايدى؟ بۇل سۇراققا كiم جاۋاپ بەرەدi? ايتەۋiر جان-جاقتان قىسىم جاساۋ. ەگەر ول پارتيا ءادiل بولسا، حالىقتiكi بولسا، نەگە وسىنداي ادiلەتسiزدiك جاسايدى؟ نەدەن قورقادى؟ مەن بۇل سۇراققا وسى سۇحباتتى وقىعان ادامداردان، حالىقتان جاۋاپ كۇتەم.

ستۋدەنت جاستار كانيكۋلدا بولسا دا شاقىرىپ الىپ، داۋىس بەرگiزەدi. كوبiنە ولار كۋرس جەتەكشiسiنiڭ نەمەسە فاكۋلتەت دەكانى مەڭزەگەن ۇمiتكەرگە داۋىس بەرۋگە ءماجبۇر. ازات ەلدiڭ ازاماتىنىڭ وزiندiك پiكiرi جوق پا سوندا؟ سايلاۋعا تۇسەتiن بارلىق پارتيا وكiلدەرiن جيناپ، پiكiر تالاستىرىپ، وي ايتقىزۋ جوق. سوندا جاستار قانداي بولىپ وسەدi? جالتاق بولىپ، قۇلدىق پسيحولوگيادا وسەدi. بيلiككە قارسى كەلسە، وقۋدان شىعادى، جۇمىستان قۋىلادى. نەگە بiز جاستاردى وتانسۇيگiشتiككە، ءوز پiكiرi ءۇشiن كۇرەسە الاتىن ەركiن ازامات ەتiپ تاربيەلەمەيمiز؟ «نۇر-وتان» مىقتى بولسا، مىقتىلىعىن دالەلدەسiن. باسقا پارتيا وكiلدەرiنە دە جاستاردىڭ اراسىندا ۇگiت جۇرگiزۋگە مۇمكiندiك بەرسiن. كەلەسi سايلاۋدا كورەسiز ءالi، «نۇر-وتاننان» باسقا بiردە-بiر پارتيانى ستۋدەنتەرمەن كەزدەستiرمەيدi. كiرگiزبەيدi دە. جاستار بiلiم الۋ ءۇشiن ءوز ويىن وزگەگە تاۋەلدi ەتۋi كەرەك پە؟ وقۋ بiر بولەك تە، ساياسي جاعداي بولەك ەمەس پە؟

— ستۋدەنت بولعاندا ءوزiمiزدiڭ دە باسىمىزدان وتكەن جاعداي عوي.

— مiنە، ماسەلە قايدا؟ اسكەردە دە سونداي جاعداي. ولاردى جيناپ اكەلەدi دە، بارiنە بiر ادامعا داۋىس بەرگiزەدi.

تاعى بiر ەسكەرەتiن جايت-بيىلعى سايلاۋ كەزiندە ستۋدەنتتەر كانيكۋلدا بولادى، ولار قالادا تiركەۋدە عوي، سوندا قايدا داۋىس بەرەدi? ولاردى تاعى شاقىرىپ الا ما؟

— سايلاۋ الدىندا ءار ءتۇرلi پارتيالار قۇرىلىپ جاتىر. «العا»، «اتامەكەن»، «حالىق رۋحى». باسقا دا پارتيالار قۇرىلۋى مۇمكiن. وسى «حالىق رۋحى» پارتياسى قۇرىلماي جاتىپ، كەدەرگiگە ۇشىراپ جاتىر دەپ شاحانوۆ دابىل قاقتى. بiز ۇلتتىق مۇددەنi كوزدەگەن پارتيا قۇرا المايمىز با سوندا؟

— ۇلتتىق نەگiزدەگi پارتيا قۇرۋعا شەكتەۋ جوق، بiراق اتا زاڭدا انىق كورسەتiلگەندەي، قوعامدىق ۇيىمداردى قۇرۋ ارقىلى ۇلتارالىق، دiنارالىق قاقتىعىستىڭ تۋىنا سەبەپشi بولۋعا جول جوق. ال، تەك قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسiن كوزدەگەن پارتيانى وزگەلەر، وكiنiشكە قاراي، وسىلاي قابىلداۋى مۇمكiن. كەيبiر توپتاردىڭ ۇلتارالىق ارازدىقتى ورشiتپەۋ كەرەك دەگەن جالعان بايبالام سالۋى بۇل پارتيانىڭ تiركەلۋiنە كەدەرگi بولۋى دا مۇمكiن. ءوز باسىم قانداي پارتياعا كiرسەم دە، ۇلتتىق نەگiزiمiزدiڭ، تiلiمiزدiڭ، دiنiمiزدiڭ، رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ دامۋىنا قىزمەت iستەيمiن. سول پارتيانىڭ وسى ماسەلەگە كوپ ءمان بەرۋiنە تۇرتكi بولامىن دەپ ويلايمىن. تiل ماسەلەسi ءالi تۇبەگەيلi شەشiلگەن جوق. قازاقي مۇرا جويىلىپ بارا جاتىر. الەمەتتiك ماسەلەلەردi كوتەرە وتىرىپ، ۇلتتىق نەگiزدە دامۋعا ءمان بەرۋ كەرەك.

— ۇلتتىق مۇددەنi ايتا الماعاندىقتان دا، بiز قازiر تiل ماسەلەسiن شەشە الماي وتىرمىز عوي. مىسالى، كورشi رەسەيدi الىڭىز. وندا ۇلتتىق ەمەس، اسiرەۇلتشىلدىق باعىت بەلەڭ الىپ كەلە جاتىر. بiز وزiمiزگە ۇنەمi رەسەيدi ۇلگi تۇتامىز عوي، ال ولار بولسا ۇلتتىق مۇددەسiن اشىق ايتىپ، تiپتi رەسەيدەگi عانا ەمەس، تمد-داعى ورىس ازاماتتارىن «وتانداستار» دەپ باۋىرىنا تارتىپ جاتىر، ال بiز ءوز جەرiمiزدە وتىرىپ، مەملەكەتتiك تiل ماسەلەسiن ارتىقتاۋ ايتقانعا قورقامىز…

— دۇرىس ەمەس قورقۋ دەگەن. بiز قازاق ۇلتىمىز، قازاق مۇددەسiن قورعايمىز دا…

— ايتۋ بولەك تە، پارتيا قۇرىپ، iس جۇزiندە…

— نەگiزiندە بiزدەگi قانداي بiر پارتيا بولماسىن، ۇلتتىق مۇددەگە قورعان بولۋى تيiس. جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان قازاقتىڭ تiلi، سالت-عۇرىپتارى مەن مادەني مۇرامىزدى بەتكە ۇستاپ، بيلiككە ۇلتتىق نەگiزدi مويىنداتاتىنداي جاعدايعا كەلۋi كەرەك.

— كەز كەلگەن پارتيا ۇلتشىل بولۋى كەرەك دەيسiز عوي.

— قالاي بولعاندا دا ۇلتشىل بولۋى كەرەك.

— بiراق بۋناكوۆتار پارتيا قۇراتىن بولسا، قاي ماعىنادا ۇلتشىل بولادى؟

— البەتتە، ولار پارتيا قۇراتىن بولسا، ولار وزدەرiنiڭ ۇلتشىل پارتياسىن قۇرادى. ەگەر بiز مەملەكەتتiك تiل ماسەلەسiن مەملەكەتتiك ساياسات رەتiندە جولعا قويىپ، دۇرىس باعىت الاتىن بولساق، قازاق تiلiنiڭ دامۋىنا بiردە-بiر باسقا ۇلت وكiلi قارسى ەمەس ەكەنi ايدان انىق.

— «دۇرىس باعىت» دەگەنiڭiز، قانداي باعىت؟

— پارتيا قۇرىپ، ايعايلاماي-اق، بيلiك بۇل ماسەلەنi شەشكiسi كەلسە، بiر-اق اۋىز سوزبەن شەشۋiنە بولادى.

— سول شەشiلمەگەندiكتەن دە بiز پارتيا قۇرىپ، ايعايلاۋعا ءماجبۇرمiز عوي…

— ۇلتتىق نەگiزدiڭ ءبارiن العا قويۋ مەنiڭ ماقساتىمنىڭ بiرi. مەن باعانا ايتتىم عوي، مەن قانداي دا بiر پارتياعا كiرسەم، سول پارتيانىڭ وسى ۇلتتىق نەگiزدi باعىتقا الىپ جۇمىس iستەۋiنە سەبەپشi بولامىن.

— ءوزiڭiز پارتيا قۇراتىن ويىڭىز جوق پا؟

— جوق. (كۇلەدi). ونداي كوپ اقشام جوق مەنiڭ.

— ءماجiلiستiڭ جۇمىسى اياقتالىپ قالدى. ەكi جىلعى جۇمىستى قورىتىندىلار بولساق، وسى ۋاقىت ارالىعىندا تومەنگi پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى وزدەرi باستاما كوتەرiپ، قانشا زاڭ جوباسىن ۇسىندى؟

— جالپى شاماسى 360-قا جۋىق زاڭ جوباسى قابىلداندى، ونىڭ 50-i دەپۋتاتتاردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن دۇنيەگە كەلدi. پارلامەنت ءوزiنiڭ جاعدايىنا، مۇمكiندiگiنە قاراي جۇمىس iستەدi. ال ساياسي ماسەلەگە كەلگەندە، حالىقتىڭ كوكەيكەستi ماسەلەسi – جەر، تiل ماسەلەسi، جەر قويناۋىندعى بايلىقتاردى زاڭسىز جەكەشەلەندiرiپ الىپ، ەسەپسiز باي بولىپ وتىرعانداردى رەتكە كەلتiرەتiن ۋاقىتى كەلگەن سياقتى. ستراتەگيالىق نىسانداردى مەملەكەت وزiنە قايتا ساتىپ الاتىن مۇمكiندiگi بار، ەكونوميكامىز قارقىندى دامىپ كەلەدi، ەندەشە وسى ماسەلەنi تۇبەگەيلi شەشەتiن كەز كەلدi.

— دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىن وزدەرi جازىپ وتىرسا، مەملەكەتتiك تiلدە ساپالى زاڭ جازىلۋىنا مۇرىندىق بولا ما دەگەن وي عوي.

— زاڭ جوبالارى ۇكiمەتتەن ورىس تiلiندە جازىلىپ، سوسىن قازاق تiلiنە اۋدارىلىپ كەلەدi. ال ونى مەملەكەتتiك تiلدە دايىندايتىن ماماندار ۇكiمەت قۇرامىندا از. مەنiڭشە، ۇكiمەت قازاقشا ساۋاتتى مامانداردى جۇمىسقا الۋعا ق ۇلىقتى ەمەس سياقتى، ايتپەسە، ونداي مامانداردى تابۋ قيىن ەمەس قوي.

— كوميتەتتەر بار ەمەس پە؟

— كوميتەتتە ءتورت-بەس ادام بار. كەلiپ جاتقان توم-توم زاڭ جوبالارىنىڭ ءوزiن وڭدەۋ قانشا ۋاقىت الادى. ءاربiر پارلامەنتتە ساراپتاما جاسايتىن ينستيتۋتتار بولۋى كەرەك. ەكونوميكالىق، الەۋمەتتiك زەرتتەۋلەر جاسايتىن. ونداي ينستيتۋتتار بولسا، وندا زاڭ جوبالارىنىڭ ءبارiن ەلەكتەن وتكiزiپ وتىرىپ، كوپتەگەن ۇسىنىستار جاساۋعا بولار ەدi. ال دەپۋتاتتار وزدەرi مۇرىندىق بولىپ، وتكiزگەن ۇساق-تۇيەك ماسەلەلەر بولدى. ال iرi زاڭ جوبالارىن وتكiزۋ قيىن. سودان كەيiن ەگەر زاڭ جوباسىن دايىنداپ بەرگەندە دە، ۇكiمەت قالاماسا، وعان پالەنباي اقشا كەرەك ەكەن دەپ، تەرiس تۇجىرىم بەرسە، ول زاڭ جوباسى قارالمايدى. ۇكiمەت پارلامەنتتiڭ توبەسiندە وتىر. ال بiز پارلامەنتتiك ەل قۇرامىز دەيمiز. بiزدە ۇكiمەتتiڭ ءوزi پارلامەنتتiڭ جۇمىسىن قاداعالاپ وتىرادى.

— بۇل، ارينە، ۇكiمەتكە تيiمدi. ال پارلامەنت كۇشتi بولۋى ءۇشiن وندا وتىرعان تۇلعالار مىقتى بولۋى كەرەك قوي. قالاي ويلايسىز؟

— پارلامەنتتiڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەيدi دەگەن دە دۇرىس ەمەس. ەگەر پارلامەنت ۇيىمشىل بولسا، تالاي نارسەنi جاساۋعا بولادى. تiپتi وسى كەلگەن كونستيتۋتسيالىق وزگەرتۋلەردiڭ ءوزiن جان-جاقتى تالقىلاپ، باسقاشا قورىتىندى جاساپ، دۇرىستى دۇرىس، بۇرىستى بۇرىس دەۋگە بولار ەدi عوي. سودان كەيiن تاراسا تارار ەدi. وكiنiشكە قاراي، ونى ايتاتىن دەپۋتاتتار از بولدى. ال قالعاندارىنىڭ كوپشiلiگi «نۇر-وتاننىڭ» باتاسىمەن كەلگەن دەپۋتاتتار. ال بiز حالىقتىكiمiز دەيمiز. ول دۇرىس ەمەس. بiز بيلiكتiكiمiز دەپ شىندىقتى ايتۋ كەرەك.

— «باتامەن» كەلگەندەردiڭ بiرi كەزiندە بولات ابiلەۆ ەدi عوي، «وتان» پارتياسىنىڭ تiزiمiمەن دەپۋتات بولىپ، سوسىن ول پارتيادان شىعىپ كەتكەن. سولاي جاساۋعا بولماي ما؟

— بولات پارلامەنتكە كەلگەننەن كەيiن كوپ شەشiمدەردiڭ بiرجاقتى قابىلداناتىندىعىن بايقاپ، ءوز كوزقاراسىن ايقىنداپ، پارتيادان شىعاتىنىن مالiمدەدi، سولاي جاسادى دا. سوڭعى ءماجiلiس سايلاۋىنان كەيiن جارماحان تۇياقباي دا «وتان» پارتياسىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ، وزiنە بەرiلگەن دەپۋتاتتىق مانداتتان باس تارتتى. ەكi ازاماتتىڭ دا بۇل ارەكەتتەرiن ءوز كوزقاراستارى ءۇشiن كۇرەسۋدiڭ كورiنiسi دەپ بiلەمiن.

— راحات اليەۆتiڭ ۇستiنەن قىلمىستىق iس قوزعالۋى، ونىڭ تۇتقىندالۋى قاراپايىم حالىق iشiندە بiراز قوبالجۋ تۋدىرعان سياقتى. «مۇنىڭ ارتى نە بولار ەكەن؟» دەگەن داعدارۋ دا جوق ەمەس. بۇل جونiندە ينتەرنەت-كونفەرەنتسيادا پرەزيدەنت ءوز پiكiرiن بiلدiردi. سiز نە دەيسiز؟

— مۇنىڭ ارتىندا ۇلكەن توپتاردىڭ مۇددەلەرi تۇر. ەگەر ۇلكەن ىقپالدى توپ وسىعان اسەر ەتپەگەندە، ءبارi بۇرىنعىسىنشا قالا بەرەر ەدi. ال ەندi ونىڭ ارتى قالاي بولادى؟ مۇنى بولجاۋ قيىن. سەبەبi راحات اليەۆ ينتەرنەت ارقىلى كەشiرiم سۇرايمىن دەپ جاتىر، اۆستريادان ساياسي باسپانا الۋى مۇمكiن. سونىمەن، «جابۋلى قازاق جابۋلى» كۇيiندە قالادى عوي. IIم مەن باق-تاردىڭ مالiمەتتەرiنە جۇگiنسەك، ونىڭ قىلمىستارى تولىق دالەلدەنiپ جاتىر.

— سايلاۋشىلارىڭىزبەن سوڭعى رەت قاشان كەزدەستiڭiز؟

— ءار توقسان سايىن سايلاۋشىلارمەن كەزدەسiپ تۇرامىن.

— الداعى سايلاۋعا قاتىساتىن ويىڭىز بار ما؟

— البەتتە، قاتىسامىن. ءالi دە ومiرلiك پوتەنتسيالىم جەتكiلiكتi. ساياسي تاجiريبەم، دەپۋتاتتىق تاجiريبەم بار. جوعارعى كەڭەستiڭ ەكi دۇركiن دەپۋتاتى بولدىم. پارلامەنتتە دەپۋتات بولدىم. ودان بولەك ومiرلiك تاجiريبەم ءالi دە ەلگە، حالىققا قىزمەت ەتۋگە مۇمكiندiك بەرەدi. قازاقستان تاۋەلسiزدiك العالى بەرi مەن ەشقانداي پارتياعا مۇشە بولعان ەمەسپiن. بۇعان دەيiن ءوز كوزقاراسىمنىڭ اۋەلi قۇدايعا، سوسىن سايلاۋشىلارىما عانا تاۋەلدi بولعانىن قالاعان جانمىن. ال اتا زاڭعا ەنگiزiلگەن وزگەرتۋلەرگە بايلانىستى ەندi دەپۋتاتتىققا تەك پارتيالىق تiزiممەن ءوتۋ مۇمكiن بولعاندىقتان، مەن سوتسيال دەموكراتيالىق پارتيا مەن «ناعىز «اق جول» دەموكراتيالىق پارتيالارىنىڭ اتىنان سايلاۋعا تۇسپەك ويىم بار. ەندi بiر پارتيا تۋىنىڭ استىنا بiرiككەن جاڭا جالپىۇلتتىق سوتسيال دەموكراتيالىق پارتياسىن تولىق قولداپ، سول پارتيا قۇرامىندا جۇمىس iستەۋگە بەل بايلاپ وتىرمىن.

— سوندا بۇل وپپوزيتسياعا كەتتiم دەگەن ءسوزiڭiز بە؟

— ءوز پiكiرiمدi اشىق ايتۋ ءۇشiن ماعان وپپوزيتسيانىڭ iشiندە بولۋ شارت ەمەس. ونسىز دا قاي كەزدە بولماسىن، پiكiرiمدi ەركiن بiلدiرiپ جۇرگەنiم وزدەرiڭiزگە ءمالiم.

قازiر بيلiك وپپوزيتسيا دەگەندi حالىققا جەككورiنiشتi ەتiپ كورسەتiپ ءجۇر. شىن مانiندە، دامىعان ەلدەردە وپپوزيتسيا – بيلiك پارتياسىنىڭ كەمشiلiگiن كوزiنە كورسەتiپ، ونىڭ جاقسى جۇمىس iستەۋiنە قوزعاۋ سالىپ وتىراتىن ۇلكەن ساياسي كۇش. ەگەر بiزدە دە ەكiپارتيالىق جۇيە ورناپ، الداعى سايلاۋدا جالپىۇلتتىق سوتسيال دەموكراتيالىق پارتيا جەڭiسكە جەتiپ، «نۇر-وتان» از داۋىس الىپ قالسا، ول اۆتوماتتى تۇردە وپپوزيتسيا بولادى. سوندا دا ولار وپپوزيتسيانى ەلدi iشiنەن iرiتەتiن كۇش دەپ تانيتىن بولا ما؟

ال بiزدەگi وپپوزيتسيانىڭ «قاراسىن كوبەيتiپ» جۇرگەن پارتيالار، مىسالى، «ادiلەت»، «رۋحانيات»، «اق جول»، «پاتريوت» پارتيالارى «نۇر-وتاننىڭ» ىقپالىنان شىعا المايدى، ولار كيتتiڭ اينالىسىندا ونىڭ تiسiن جانە باسقا جەرلەرiن تازالاپ جۇرەتiن شاباقتارعا ۇقسايدى. سوندىقتان ولار ءوزiن-ءوزi الداماي-اق «نۇر-وتانعا» قوسىلا سالعانى دۇرىس سياقتى.

سونداي-اق بiزدە ساياسات جولىندا ابدەن قيىنشىلىق كورiپ، جولداستارىنان ايرىلىپ، تۇرمەگە دە جابىلىپ جۇرگەن جiگiتتەر بار. ەگەر ول پارتيا سول كۇيi كۇشتi بولىپ تۇرا بەرگەندە، جاۋىزداردىڭ التىنبەككە قاستاندىق جاساۋعا جۇرەگi داۋالاماس پا ەدi دەگەن وي كەلەدi كەيدە ماعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، جۇسدپ-عا بiرiكككەن سوتسيال دەموكراتيالىق پارتيا مەن «ناعىز «اق جول» عانا وپپوزيتسيالىق پارتيالار.

اڭگiمەلەسكەن گۇلبيعاش وماروۆا

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button