جاعىمپازدىق — دەرت

اقسۇيەكتiك ماڭعازىقتان ايرىلعانداردىڭ احۋالى
 

سوڭعى ايلاردا الىس، جاقىن شەت ەلدەردەن كەلگەن ماۋسىمدىق جالدامالى جۇمىس كۇشiن زاڭداستىرۋ ناۋقانىنىڭ اياسىندا الماتىدا iرگەلەس كورشi ەلدەردەن كەلگەن ازاماتتاردىڭ كۇرت كوبەيە تۇسكەنi انىق بايقالادى. اسiرەسە، قوعامدىق كولiك جۇرگiزۋشiلەرi اراسىندا. تاياۋدا تاڭەرتەڭ №40 مارشرۋت بويىمەن جۇرەتiن شاعىن اۆتوبۋستاردىڭ بiرiندە جۇرگiزۋشi مەيلiنشە قاڭعىرلاتىپ وزبەك اندەرiن قويىپ، ىعىرىمىزدى شىعارعانى. مەن مۋزىكا مامانى ەمەسپiن، سوندىقتان ول اندەردiڭ كوركەمدiك دەڭگەيi قانداي ەكەنiن ايتا المايمىن، تiپتi، قانداي تاقىرىپتا ايتىلىپ جاتقانى دا بەيمالiم، بiراق جۇيكە مەن قۇلاق جارعاعىنىڭ دا وبالى بار. بiرتالاي شىداپ، اقىرى وزبەك اندەرiنەن جالىققان باسىم:

– ۋاي، تۋىسقان، وزبەكشە اندەرگە تويىپ بiتتiك. بار بولسا ەندi قازاقشا دا قويساڭشى، – دەدiم ودان ءارi توزە الماي.

الدىڭعى ورىندىقتا وتىرعان ەگدەلەۋ قازاق ايەلi ماعان موينىن كiلت بۇرىپ:

– تىڭداي بەرسiن دە، ۇيات ەمەس پە؟! – دەدi جاقتىرماعانىن سۇسىمەن تانىتىپ.

– نەسi ۇيات؟! وزبەكشە مۋزىكانى تاشكەنگە جول تۇسكەندە تىڭدارمىز. ال قازاق جەرiندە قازاقشا تىڭداعىم كەلسە، نەسi ەرسi?! قايتا سiز ايتۋدىڭ ورنىنا، ماعان ۇرىسقانىڭىز قالاي؟

– قوي، سويلەمە! «اۋىل يتiنiڭ قۇيرىعى قايقى» دەگەن. جەر وزiمiزدiكi دەپ قايداعى جوقتى بىقسىتپاي وتىر، – دەدi اينالايىن اپايىم اۋزىما بiرجولا قۇم قۇيىپ. اۋەلدە ابدىراپ قالعان وزبەك جۇرگiزۋشi تابان استى جاقتاسى تابىلعانىن ارقالاندى ما، مۋزىكا داۋسىن ءسال باسەڭدەتكەنi بولماسا، بىلق ەتپەدi. Iشتەي قاتتى قۇلازىعانىم-اي… شىنىمەن-اق مەنiڭ iسiم ۇيات پا؟! قالاداعى قوعامدىق كولiكتەردە قانداي اندەردi ەستiمەيسiڭ. تۇك ماعىناسىزى دا، ومiردەن تۇڭەلگەنi دە، بەي ادەبi دە، اسقان انايى ءان دە وسىندا. ىلعي ورىسشا، اعىلشىنشا، تۇرiكشە، ۇيعىرشا. راديوستانتسيالاردىڭ دا بارلىعى دەرلiك شەت تiلدەردە حابار جۇرگiزەدi. قوعامدىق كولiكتەردە بiر عانا مۋزىكاعا تىيىم سالىنعان سياقتى. قازاق اندەرi مەن كۇيلەرiنە! ال قوعامدىق كولiكتەردەگi احۋال، مۋزىكا مەن اندەر كوپشiلiك ادامداردىڭ ساناسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتiنiن، تاۋەلسiزدiك، مەملەكەتتiك تۋرالى كوزقاراستىڭ وسىندا دا قالىپتاساتىنى مۇلدەم نازاردان تىس قالعان. ءدال وسىنى رەتتەۋگە اۋداندىق اكiمشiلiك، اۆتوپارك باسشىلارىنىڭ-اق قۇزىرى مەن قۇدiرەتi جەتەدi ەمەس پە؟! تەك جالعان سىپايىلىق نەمەسە نامىسسىزدىق مويىن بۇرعىزبايدى دا.

ال سوڭعى ۋاقىتتا ويعا ديوگەننiڭ بوشكەسi جيi ورالاتىن بولىپ ءجۇر. ايگiلi بوشكە عوي… «ازۋىن ايعا بiلەگەن ارىستان جۇرەك ەسكەندiر زۇلحارنايىن ( الەكساندر ماكەدونسكي) بوشكە iشiندە ويلانىپ جاتقان ديوگەنگە كەلiپ، ۇلى فيلوسوفقا:

– ديوگەن، تiلەگiڭدi ايت! قالاعانىڭنىڭ ءبارiن مۇلتiكسiز ورىندايمىن، – دەيدi مەنمەنسiپ. سوندا قايران دانىشپان گرەك:

– كولەڭكەڭدi تۇسiرمەي، كۇننiڭ كوزiنەن بىلاي تۇرشى»، – دەۋشi ەدi عوي اڭىزدا.

جەكە باسىن سىيلاۋدىڭ، مارتەبەسi بيiك پاتشامەن ءوزiن تەڭ تۇتۋ، ادامي تاكاپپارلىقتىڭ ناعىز ۇلگiسi وسى ەمەس پە؟! قاراپايىم پەندەگە جارىق كۇن، تۇنىق اۋا، ءوزiنiڭ كۇردەلi ويلارىمەن جەكە قالۋدان اسقان باقىت جوق. شىن مانiندە ازات ادام عانا وزگەگە جارامساق بولمايتىنى ادامزات تاريحىندا تالاي رەت دالەلدەنگەن، ياعني جاعىمپازدىق ەركiن باستى قۇلدىققا اكەلەتiن ەزدiكتiڭ باسپالداعى. اسiرە جاعىمپازدىق ادامدار بويىنداعى قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ ەڭ سوراقى كورiنiسi جانە رۋحاني ازاتتىق، iشتەي ەركiندiكتەن ماقۇرىم ورتادا جارەۋكە جاعىمپازدىق قوعامدىق ءومiردiڭ بارلىق سالاسىن شىرماپ، ازات، تاۋەلسiز وي مەن سانانى ارقاشان شiدەرلەپ، بۇعاۋدا ۇستايتىنىن ادامزاتتىڭ اۋزى دۋالى بارشا كەمەڭگەرلەرi دە باسا ايتىپ وتكەن-دi. جاعىمپازدىق جاپپاي وركەندەگەن قوعامدى پاراقورلىق، كوررۋپتسيا جايلايتىنى دا بەسەنەدەن بەلگiلi. قاراڭىزشى، قازiر بiزدە الگi ديوگەن سىندى باتىل ءارi ەشكiمنiڭ دارگەيiنە باس ۇرمايتىن، ءوزiن ورىندى اسقاق ءارi سىپايى ۇستاي بiلەتiن، جارباعاي جاعىمپازدىقتان بويى اۋلاق ادام بار ما؟ ءاي، قايدام…

وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى الاش ارىستارىنىڭ بiرi جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ: «امەريكا عالىمى دجەيمس امەريكاندىقتاردى تىم ۇشقالاق، قۋناقى، iسشiل دەپ ايىپتاسا، بiزگە قازاق جۇرتىن تىم كەرەناۋ، تىم ءولi سۇيەك، تىم iسسiز دەپ ايىپتاۋعا تۋرا كەلەدi. ۇندiستاندىق كورشiلەرiمiز كۇنiنە جارتى ساعاتتاي دامىلداپ، تەرەڭ ماسەلە تۋرالى تەرەڭ ويعا باتسا، قازاق جۇرتى تاماق iشۋگە دامىلى كەتكەنi بولماسا، ودان وزگە ءومiرiنiڭ ءبارiن بوس سوزبەن، جالقاۋلىقپەن، ۇيقىمەن الادى. الدىن بولجاي المايتىن بەيقامدىق، iسكە موينى جار بەرمەيتiن ەڭبەكسiزدiك، تاعى سونداي جامان ادەتتەر جۇرتقا قانداي زياندى دەسەڭشi…»، – دەپ قاپالانعان بولاتىن. جانە ۇلى جۇكەڭ – جۇسiپبەك ايماۋىتوۆ ءوزi ايتاتىن «تاعى سونداي جامان ادەتتەردiڭ» قاتارىنداعى ەڭ ۇسقىنسىز،ءارi جيرەنiشتi ادەت – وسى جاعىمپازدىق دەپ ساناعان. ارينە، جاعىمپازدىق ادامعا بiر كۇندە قونا كەتەتiن دەرت ەمەس، ۇزاق جىلدار بويى ۇزدiكسiز قالىپتاساتىن ۇسقىنسىز كەيiپ. بiر كەزدەرi ۇلى اباي دا وسىنداي كەسەلدi مiنەز-ق ۇلىقتاردى: «… ۇلىقتار الىپ بەرەم دەپ، داۋگەردi جەپ، قۇتقارام دەپ، ۇرىنى جەپ ءجۇر. قاراپايىم جۇرت ۇرلىق ايتىپ مال الام دەپ، ۇرىعا اتىمدى ساتىپ پايدالانام دەپ، نە وتكiزبەسiن ارزانعا ءتۇسiرiپ الام دەپ ءجۇر. ەكiنشi – بۇزاقىلار بiرەۋدiڭ ويىندا جوق پالەنi ويىنا سالىپ، بۇيتسەڭ بەك بولاسىڭ، بۇيتسەڭ كەپ بولاسىڭ، بۇيتسەڭ كەك الاسىڭ، مىقتى اتاناسىڭ دەپ، اۋقاتتىلاردى ازعىرعالى الەك بولىپ ءجۇر. كiم ازسا، مەن سوعان كەرەك بولامىن دەپ، ك…ن قىزدىرىپ الىپ، ءوزiن بiر عانا ازىق قىلايىن دەپ ءجۇر»، – دەپ كۇيiنە، اششى ىزامەن سيپاتتاعان ەدi.

ءيا، ءوز اينالاسىن قورشاعانداردىڭ بويىنداعى جاعىمسىز قىلىقتار، جەكسۇرىن ادەتتەردەن جەرiپ، جيiركەنگەندەردiڭ ۇزاق تiزiمiن بۇدان ارمەن دە تiزە بەرۋگە بولادى. اباي ايتاتىن «وسەك، وتiرiك، ماقتانشاق، ەرiنشەك، بەكەر مال شاشپاقتىق» سياقتى بەس جامان ادەتكە ەندi قازاقتىڭ بويىنداعى اسا جيرەنiشتi مiنەز – جاعىمپازدىق پەن تابانىنىڭ تايعاناقتىعى قوسىلىپ، الاشتى اسا بiر سۇيكiمسiز، بەيشارا كەيiپكە ءتۇسiردi. ال ادەتتە ەرەسەكتەردiڭ اڭعالدىعى كۇلكiلi، قۋلىعى سۇيكiمسiز، جاندايشاپتىعى جيرەنiشتi. جاعىمپازدىقتىڭ ەڭ ۇسقىنسىز نۇسقاسى كiشiپەيiلدiك پەن سىپايىلىقتىڭ سيپاتىن جامىلىۋىندا — وزگە ۇلت پەن ۇلىستاردى وزiمiزدەن جوعارى ساناۋىمىز دiلiمiزگە زور قاتەر ءتوندiرiپ وتىر.

جاعىمپازدىق قوعامدىق سانانىڭ قۇرامداس بولiگiنە اينالعان ەلدە ادامداردىڭ جەكە دراماسى مەن تراگەدياسى دا كەڭ ءورiس الاتىنى ءسوزسiز. ونىڭ ورىن الۋى مەن دالەلدەرi ءتۇرلi كەيiپتەردە كورiنiس تابادى. اسiرەسە، قازiرگi قازاقستاندا بۇل ايرىقشا انىق بايقالۋدا.

يتالياندىق «رەنكو» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتi رەنالدو گاسپارينيدiڭ: «مەن الەمنiڭ 141 ەلiن ارالاعان اداممىن. سولاردىڭ iشiندە ءوز مەملەكەتiندە تۇرىپ، ءوز انا تiلiندە ءومiر سۇرە الماي وتىرعان بەيشارا حالىقتى كوردiم. ول – قازاق حالقى»، – دەگەنi وسىعان دالەل.

جوق، بۇل قاسيەتتi قازاق حالقىن تابالاۋ، جاندى جاراسىنا توتيايىن تامىزۋ ەمەس، بۇگiنگi قالىپتاسقان اششى، سونشالىق سوراقى ءارi جيiركەنiشتi شىندىق وسىنداي. ال اۋىر شىندىقتى مويىنداعان ءارi اشىق ايتا بiلگەن قوعام عانا ازاتتىققا شىنىمەن قۇقىلى. رەنالدو گاسپارينيدiڭ قاسiرەتتi سوزدەرiنiڭ شىنايى ءمانi – قازاق حالقى ۇلت رەتiندە تاريحتان بiرجولا جويىلۋ الدىندا تۇرعانى دەپ قابىلداعان ءجون.

وتكەن جازدا تاراز قالاسىندا تاعى بiر ۇلت، ەلiمiزدەگi جاڭا ۇلت وكiلi تابىلعانى تۋرالى باق-تار قۋانا حابارلادى. ەڭ سوراقىلىعى سول، قالاداعى «حالىقتار دوستاستىعى» قوعامدىق ۇيىمى شيبين دەگەن ۇلت وكiلi – ۆ.دجونى ادiلەت ورگانىندا تابانىن جەرگە تيگiزبەي زاڭدى تۇردە بەلگiلەتكەن. «قىتايدا 1،3 ميلليارد قىتايلىقتار تۇرادى دەپ ايتىلادى. بiراق ونىڭ بارلىعى قىتاي ەمەس قوي»،– دەپتi الگi ۆ.دجو اقىلدىمسىپ. وسى سوزدەردi ول قحر-عا بارىپ ايتا الار ما ەدi، جوق پا، ول جاعى بەلگiسiز. ۇلتتىق جاعىمپازدىعىمىزدىڭ ايىقپاس دەرتكە اينالعانى سونشالىقتى، ەلiمiزدەگi بيلiك بۇگiندە قازاق حالقىنىڭ، تiلiنiڭ پروبلەمالارىن شەشۋدەن گورi، قازاقستانداعى الگiندەي سانسىز ۇلتتاردى انىقتاۋدى جانە سانىن مەيلiنشە كوبەيتۋدi باستى ماقسات ەتiپ قويعان سياقتى. وسىنداي امالدارمەن ەلiمiزدەگi ۇلتتاردىڭ سانىن بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردiڭ سانىمەن تەڭەستiرiپ تە قالار-اۋ تاياۋ جىلداردا. مۇنىڭ ءبارi قازاقتى تۇقىرتۋ، «سەندەر دە بار بولعانى قازاقستاندى مەكەندەيتiن 130 ۇلتتىڭ بiرi عاناسىڭدار»، دەگەندi ۇقتىرۋدىڭ سوراقى امالى. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن ۆيتسە-پرەمەر كارiم ءماسiموۆ ۇكiمەت وتىرىسىن العاش رەت جارتىلاي قازاقشا جۇرگiزۋگە تالاپتاندى. «قازاقشا جۇرگiزدi» دەگەن اتاۋى عانا عوي، ايتپەسە اتقارۋشى بيلiكتەگi ەڭ بيiك لاۋازىمدى قىزمەتكەردiڭ بiرi قولىنداعى قاعازدان كوز الماي، بەيشارا قازاق تiلi زاڭدىلىقتارىن بەلدەن باسا شىلپارا تالقانداپ، بۇرمالاپ سويلەۋi جۇرتشىلىقتى قۋانتا قويعان جوق، قايتا ەلiمiزدەگi مەملەكەتتiك تiلدiڭ جاعدايى مەيلiنشە اۋىر ەكەندiگiنە كەزەكتi رەت دالەل بولعان. بەيشارالىقتىڭ بiزدi ابدەن مەڭدەگەنi سونشا، ماسكەۋدە ۇلى ابايدىڭ ەسكەرتكiشi ورناتىلعان كۇندەرi (ەسكەرتكiشتiڭ كوركەمدiك دەڭگەيi بولەك اڭگiمە) تەلەارنالاردىڭ بiرiندە: «ماسكەۋدە قازاقستاندىق اقىن – ابايعا ەسكەرتكiش اشىلدى»، دەپ كويiتiلدi. اپىر-اي، بۇدان اسقان قورلىق بولماس! تiپتi، ۇلى اباي دا ۇيات پەن شاراسىزدىقتان قابiرiندە اۋناپ تۇسكەن شىعار. جوق، الگi تەلەجۋرناليستiڭ «قازاق» دەۋگە تiلi كەلمەي تۇرعان جوق، جاعىمپاز جۇرتتىڭ اتىن اتاۋعا نامىستانعانى بولار. بالكiم، جيرەنەتiن شىعار…

سونداي-اق، لوندوندا تۇراتىن سمايىل كiسەنجين دەگەن قازاق ازاماتىنىڭ: « ۇلىمىز ەكەۋمiز قازاقستاننان كەلگەن بالالارمەن جۇزدەسۋ ءۇشiن وسىنداعى وقۋ ورىندارىن تالاي ارالادىق. ءاربiر ۋنيۆەرسيتەتتە 40-50 قازاق بالالارى وقيدى دەۋگە بولادى. ەڭ سۇمدىعى سول، الگiلەردiڭ 4-5-i عانا قازاقشا بiلەتiن بوپ شىعادى. سوسىن امالسىز اعىلشىنشا سويلەسەمiز»،–دەپ جىلارمان كۇي كەشكەنi بار. دەمەك «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا نەمەسە ءوز كۇشتەرiمەن شەت ەلدەردە وقىپ جاتقان ءاربiر ونىنشى بالا عانا انا تiلiن بiلەتiن بولعانى عوي. ۇلتتىق تراگەديانىڭ ۇلكەنi وسى ەمەس پە؟! باسقا دiندەرگە ءوتiپ كەتتi دەلiنەتiن 500 مىڭ قازاقتىڭ نامىسسىزدىعىنا ءاۋ باستاعى جاعىمپازدىعىمىز كەڭ جول اشقانى دا ايقىن. جەكە باسىن، ءوز پارقىن باعالاماعاندار تۋعان حالقىن دا قاستەرلەي بiلۋi مۇمكiن ەمەس. جالپاقشەشەيلiك، ءجونسiز كوڭiلجىقپاستىق جەكە ادامعا جاراسقانمەن، ۇلتتىق مiنەزگە اينالماۋى كەرەك.

وسىلايشا تاياۋ جىلداردا انا تiلiمiز قولدانىستان بiرجولا قالىپ، قازاق ۇلتىنىڭ اتى دا ەجەلگi ساقتار، عۇندار، پروتوتۇرiكتەر سياقتى تەك تاريحي وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردە، ەنتسيكلوپەديالىق سوزدiكتەردە عانا اتالاتىن بولماقشى. تۋراسىنا كوشسەك، جويىلىپ بارا جاتقان ەكزوتيكالىق ۇلت رەتiندە قازاقتارعا مەملەكەت الدىندا بۇدان ءارi ەشقانداي جاۋاپكەرشiلiك، موينىنا پارىز جۇكتەلمەۋگە تيiس. ويتكەنi، كامەلەتكە تولماعان بالالار مەن جويىلعالى تۇرعان ەتنوستار ەش مiندەت پەن جاۋاپكەرشiلiك اتقارۋعا قابiلەتسiز. ولاردى مەملەكەت تiكەلەي قامقورلىعىنا الۋعا تيiس جانە الگiلەردiڭ باستى مiندەتi – قيىن ومiردە ءوزiن ءوزi ساقتاپ قالۋ ءۇشiن جانتالاسۋ عانا. وسىدان بiر جارىم عاسىرداي بۇرىن، سوناۋ 1862 جىلى گەرمان ۆامبەري ورتا ازيانى ارالاعان ساپارىندا قازاقتار تۋرالى: «ساپار شەككەن جولىمدا ولاردىڭ سانى تۋرالى سۇراعىما ولار كۇلiپ: «ەڭ اۋەلi دالاداعى قۇمدى، سودان كەيiن بiزدi سانا»،–دەيتiن…بiز ولاردىڭ بويىنداعى بiر جاعىنان مۋزىكا مەن پوەزياعا دەگەن ۇلكەن بەيiمدiلiگiن، ەكiنشi جاعىنان ولاردىڭ اقسۇيەكتiك ماڭعازدىعىن اڭعارىپ، قاتتى تاڭىرقادىق»، – دەپ جازىپ، سۇيسiنگەن.

ارادا 150 جىلداي ۋاقىت وتكەندە شەت ەلدiكتەردiڭ بۇرىنعى سۇيسiنە تاڭىرقاۋى ۇمىتىلىپ، تاۋەلسiزدiك العاندا بەيشارا قازاقتى اياۋشىلىققا ۇلاسىپ، مۇلدەم باسقا سيپاتقا اينالعانى وكiنiشتi.

راسىندا، بiز بەيشارا قالىپقا قالاي تۇستiك، بۇرىنعى «اقسۇيەكتiك ماڭعازدىعىمىزدى» قاشان جوعالتتىق جانە جاعىمپازدىق بويىمىزدى قالاي جاۋلاپ الدى؟!

قىزىل كسرو-نىڭ، كوممۋنيستiك جۇگەنسiز يمپەريانىڭ ەزگiسi قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى سانسىز اسىل قاسيەتتەردەن ايىرىپ، ءومiر ءسۇرۋ ءۇشiن جاڭا جاعدايعا بەيiمدەلگiش، جالتاق، جارامساق ادامداردى تاربيەلەۋگە مۇرىندىق بولعان. رەسمي يدەولوگيا كۇندiز-ءتۇنi وسى ماقساتتا توقتاۋسىز جۇمىس جۇرگiزدi. لەنيندi كوككە كوتەرە تابىنۋ، ودان سوڭ ستاليننiڭ جەكە باسىنا قۇلدىق ۇرۋ، كەيiننەن كوممۋنيستiك پارتيانىڭ باسشىلارىنا ولار ولگەنشە ەشقانداي سىن ايتىلماۋى، قايتا ورىنسىز دارiپتەي بەرۋ ادامداردىڭ بويىنداعى جاعىمپازدىق مiنەز-ق ۇلىقتى ودان ارمەن قوزدىرا ءتۇستi. اۋەلi 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرiلiسiندە مىڭداعان قازاقتاردىڭ ءولتiرiلۋi قازاقتاردى تۇقىرتۋدىڭ العاشقى امالى بولاتىن. اسiرەسە، 1931-33 جىلدارداعى كوممۋنيستەر ادەيi ۇيىمداستىرعان اشتىقتا 1،5-2 ملن. ادام وپات بولعان، ودان سوڭ 1937-38 جىلدارى حالىق جاۋلارى رەتiندە ونداعان مىڭ ەڭ تاڭداۋلى وكiلدەرi اتىلعان، تۇرمەلەردە ولتiرiلگەن قازاق حالقىنىڭ جاعدايى اسا مۇشكiل ەدi. قاندىقول كوممۋنيستەر جۇرگiزiپ وتىرعان ورەسكەل ساياساتقا تەز بەيiمدەلiپ، جاعىمپازدانباسا، ورىستاردى اعا ۇلت رەتiندە مويىنداپ، ولاردىڭ الدىندا باس ۇرماسا حالىق رەتiندە بiرجولا جويىلىپ كەتۋi ىقتيمالدىعى باسىم بولاتىن. مۇنى تەز اڭعارعان كوپتەگەن ادامدار جاعىمپازدىق قانا ءوزi ءۇشiن باقىتتى ءومiر، بيiك مانساپتى قامتاماسىز ەتەتiنiن بiلiپ، وسىلاي ءومiر ءسۇرۋدi بۇلجىماس كرەدوسى رەتiندە تاڭداپ الدى. ءومiر ءسۇرۋدiڭ ەرەجەسiنە اينالدىردى. سول جاعىمپازدىق الگiلەردiڭ تەكتiك قورى بويىنشا ەلiمiزدە ودان ءارi بوي بەرمەي ءورشي تۇسۋدە. ەسەسiنە، جاعىمپاز جان مەن ۇلتتى قورلاۋعا اركiم-اق دايار ەكەنiن دە داۋ تۋعىزبايدى. ويتكەنi، جاعىمپازداردىڭ نامىسسىز كەلەتiنi، قاشاندا جالتاق بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگiلi.

وسىدان بiراز بۇرىن قازاقتiلدi اقپارات قۇرالدارىندا جاڭا جارىق كورە باستاعان «تايم اۋت الماتى» جۋرنالىندا «الماتىنى ءسۇيۋدiڭ 20 سەبەبi» اتتى ماقالا جاريالانعانى، وندا تاۋەلسiزدiك مونۋمەنتiن «فاللوسقا»–ەركەكتiڭ عاۋراتىنا تەڭەگەنi تۋرالى تiكسiنە ءارi شوشىنىپ جازىلدى. «تايم اۋت الماتى» دەگەنiن قاراپايىم اۋدارساق «الماتى بارiنەن تىس قالعان ۋاقىت» دەۋگە كەلiڭكiرەيدi عوي. ارينە، جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى ءمادي مامبەتوۆ، باس ديرەكتورى مەرۋەرت قادىرجانوۆا حانىمنىڭ «الماتى بارiنەن تىس قالدى» دەگەن تۇجىرىمدارىمەن كەلiسۋگە دە بولار. سويتسە دە، ۇلتتىق سيمۆولدى – «فاللوسقا» تەڭەۋ تىڭ جاڭالىق! ءيا، جاعىمپاز جۇرتتى باسقا ۇلتتار تۇگiلi، «جاڭا قازاقتار» دا ەندi وسىلاي قورلايتىنىنا كونۋ، مويىنسۇنۋ قاجەت. جالپى، كەڭ دۇنيەنi، قورشاعان ورتانى، سۇلۋلىق پەن كوركەمدiكتi ءار ادام ءارتۇرلi بەينەدە قابىلدايتىنى، ەستەتيكالىق قابىلداۋ، ءتۇيسiنۋi ارقيلى بولاتىنى زاڭدى. ماسەلەن، كەيبiر جەزوكشەلەر ەرەكشە تومپايعان، ءسال جوعارى شانشىلعان نارسەنiڭ ءبارiن عاۋرات رەتiندە قابىلدايدى ەكەن. تiپتi، عىلىم تiلiندە بۇل دەرتتiڭ اتى دا بار كورiنەدi. بۇل دا سونداي شىعار. «جاڭا قازاقتار» دەمەكشi، سوڭعى جىلدارى بايىعاندار ماڭىنا وققاعارلار عانا ەمەس، جاعىمپازداردى دا توپتاستىرۋعا مەيلiنشە قۇمار. وعان اركiم-اق كۋا. سويتە تۇرا جاڭا بايىعاندار وزدەرiنە جاعىمپازدانىپ جۇرگەندەرگە دە سەنبەيدi، باستارىنا بۇلت ۇيiرiلسە، رەتi كەلسە بۇلت ەتiپ اۋناپ كەتەتiنiن، ۇيىققا باتىراتىنىن iشتەي جاقسى سەزەدi ءارi اركەز قاۋiپتەنەدi. سوندىقتان، ولاردىڭ بويىنان قورقىنىش ەشقاشان ارىلمايدى. تiپتi، «ۆاليۋت-ترانزيت» بانكiنiڭ باسشىسى اندرەي بەلياەۆ مىرزانىڭ تاعدىرى دا وسىعان ساباق سياقتى. وسىدان بiرشاما ۋاقىت بۇرىن ونى يiن تiرەسە قورشاعان جانداردىڭ قازiر ءۇنi دە ەستiلەر ەمەس. شiركiن-اي، بiرi قورعاپ، جاعدايدى ايتىپ ءتۇسiندiرiپ سويلەسەشi… سوندىقتان، «جاڭا قازاقتار» ءزاۋلiم سارايلارىن تۇرمەنiڭ تاس قورعانىنا ۇقساس بيiك دۋالدار، تەمiر اراندارمەن قورشاۋعا، ارسىلداعان قاسقىر يتتەر ۇستاۋعا قۇمار. ال كۇزەتشiلەرi قاسقىر يتتەردەن دە ارمەن. رۇقسات ەتiلسە كەڭ سارايلارىن اينالدىرا مينا كومiپ، پۋلەمەتتەر ورناتار ەدi. ولاردىڭ ارقاشان شەت ەلگە قاشۋعا دايىن تۇراتىندىقتارىنىڭ استارى دا ءوزiن قورشاعان جاعىمپازداردان قورقىنىشتىڭ اسەرi. ءوزi جاعىمپاز بولعان ادامدار اينالادان ەش جاقسىلىق، iزگiلiك كورە المايتىنى ءمالiم. بiر عاجابى، جاعىمپازدىق بiزدiڭ پارلامەنتتi دە جايلاعان كورiنەدi. وعان پارلامەنتتەگi كۇزدەگi وقيعالار مەن قىزۋ پiكiرتالاستار دالەل. جاڭا تەڭگەنiڭ تاعدىرى قىزۋ تالقىعا ءتۇسiپ جاتقان ءسوزتالاستا شىداي الماي كەتكەن امانگەلدi تاسپيحوۆتىڭ: «ۆ پارلامەنتە نەت اكساكالوۆ، كوكساكالوۆ، اگاشەك، براتيشەك ي تاك دالەە. ۋ ۆسەح مانداتى وديناكوۆىە »، – دەۋi ءتۇرلi ويعا جەتەلەيدi. ياعني، حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ءوزi وسى ۋاقىتقا دەيiن الگiندەي يەرارحيامەن امالسىز جۇمىس جۇرگiزiپ كەلگەن عوي. ەڭ قىزىعى، وسى داۋدا ەندi بiر دەپۋتاتتىڭ: «كەيبiر جاڭا ساقال قويعاندار ساقالىنىڭ ۇزىندىعىن مiندەتسiنiپ، بارiمiزگە اقىل ايتىپ شىعا كەلەدi»، – دەگەن مانزەلدە پiكiر قوسىپ، اي مەن كۇننiڭ امانىندا وكپەلەگەنi بولدى. حالىق قالاۋلىسىنىڭ كiمدەردi مەڭزەگەنi بەيمالiم، بiراق قازاقستان پارلامەنتiندە ساقال ماسەلەسi دە قيىن پروبلەماعا اينالعان iسپەتتi. بiراق، اڭگiمەنiڭ ءتۇبiرi، ءمانiسi ساقالدا ەمەس، اقىل، وتانسۇيگiشتiك، ۇلتجاندىلىقتا جاتقانى كامiل. ايتپەسە، «ساقالىن ساتقان كارiدەن، ەڭبەگiن ساتقان بالا ارتىق» ەكەنi بەسەنەدەن بەلگiلi جايت ەمەس پە؟!

قازاقستاندا جاعىمپازدىقتىڭ ءومiر ءسۇرۋ سالتىنا اينالعانى سونشالىقتى، ۇكiمەت الداعى جىلداردا مەملەكەتتiك تiلدi جاڭا يگەرە باستاعاندارعا ايتارلىقتاي سىياقى بەرمەكشi.بۇل iستiڭ قالاي شەشiلەرi بەلگiسiز، بiراق وسىنداي ورەسكەل ۇسىنىستاردىڭ بار ەكەنi شىندىق. مۇنىڭ ءوزi ۇلتىنا، ناسiلiنە قاراماي وسىعان دەيiن مەملەكەتتiك تiلدi جەتiك مەڭگەرگەن ميلليونداعان وتانشىل ادامدارى، ەلiمiزدiڭ شىنايى پاتريوتتارىن كەمiتۋ، اسiرەسە، انا تiلiندە سويلەيتiن قازاقتاردى تۇقىرتۋدىڭ تاعى بiر امالى. بۇل – اۆتوينسپەكتورلاردىڭ جول ەرەجەسiن ۇنەمi بۇزاتىن جۇرگiزۋشiلەردi ماراپاتتاپ، سىياقى بەرگەنi سياقتى قيسىنسىزدىق. وسى ۋاقىتقا دەيiن مەملەكەتتiك تiلدi مەڭگەرمەگەن، اتا زاڭدى مويىنداماي كەلگەن كەرتارتپالاردى مايلى توقاشپەن الداماق. ال ادiلدiككە جۇگiنسەك، قازاق تiلiن مەملەكەتتiك تiل رەتiندە مويىنداماۋشىلاردى قىسقا ۋاقىتتا قازاقستان ازاماتتىعىنان ايىرۋ قاجەت. ويتكەنi، ءوزi ازاماتتىعىن قابىلداعان مەملەكەت زاڭدارىن مويىنداۋ ءارi بۇلجىتپاي ساقتاۋ ءاربiر ادامنىڭ باستى پارىزى. ويتكەنi، ەگەمەندi مەملەكەتتە بiرەۋلەر مويىندايتىن، بiرەۋلەر مويىندامايتىن زاڭ بولۋى مۇمكiن ەمەس. بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكالارىندا بۇل ساياسات بiراز جىلدان بەرi جۇرگiزiلiپ كەلە جاتىر. بiراق، كوڭiلدەگi بiر كۇمان سەيiلەر ەمەس… بiزدە يگiلiك اتاۋلى، جەڭiلدiكتiڭ كوبi شەنەۋنiكتەر ءۇشiن جاسالادى عوي، ەندi ولار مەملەكەتتiك تiلدiڭ ەسەبiنەن ءوز قالتالارىن قامپايتادى-اۋ.

وسى كۇندەرi قوعامدا ساقالىن ساتۋشى اعالار، بۇرىنعى ازىن-اۋلاق ەڭبەگiن بۇلداۋشىلار قالىڭ تۇمەنگە اينالدى. ولاردىڭ بiرازى ماڭايىنداعىلاردىڭ ءجاي، قاراپايىم سىيلاستىعىن قاناعات تۇتپايدى. تiپتi، قازiر وڭتۇستiك وبلىستاردا بۇرىنعى پارتيا، سوۆەت قىزمەتكەرلەرi، لاۋازىمدى قىزمەت iستەگەن قاريالار ءتۇرلi باسقوسۋلاردا جاس، جاڭا تاعايىندالعان اكiمدەردi ءوز قولدارىنا قۇمانمەن سۋ قۇيۋعا ماجبۇرلەيتiن كورiنەدi. ءار ءجۇزدiڭ، رۋدىڭ بەدەلدi اقساقالدارى دا. قولعا سۋ قۇيىپ، قۇرداي جورعالاماسا الگi بايعۇستىڭ قىزمەتكە يە بولۋى ، قىزمەتتە قالۋى نەعايبىل. اتتەڭ-اي، ءبۇيتiپ باۋىرمەن جورعالاپ جەتكەن مانساپتا نە قادiر-قاسيەت قالماق؟!. وسى رەتتە ۋكراين حالقىنىڭ «جاعىمپاز بوپ كۇنەلتكەنشە، جارلى بوپ ولگەن – ابىروي» دەيتiن نامىسقا، ورلiككە تولى ناقىلى ويعا ورالادى. بiراق بiزدiڭ ۇنجىرعامىزدىڭ تۇسكەنi سونشالىقتى، تۇلپارىنىڭ تۇياعىمەن شىعىس پەن باتىستى دۇبiرلەتكەن ءور مiنەزدi، نامىسقوي، تاكاپپار اتا-بابامىزدان جەتكەن جاسىمايتىن رۋحىمىزدان بiرجولا ايرىلىپ، بۇيداعا ۇيرەنگەن تايلاقتاي باس كوتەرiپ، ەڭسە جازۋعا جارامايمىز. كەيبiرەۋلەر: «جاعىمپازدىق بiر ۇلتتىڭ مiنەزi، بارiنە ورتاق سيپاتى بولىپ تابىلمايدى»، – دەپ داۋ كەلتiرۋi دە مۇمكiن، بiراق بiز نەمiستەردiڭ دالدiگiن، پەدانتتىعىن، اعىلشىنداردىڭ ۋادەگە بەرiكتiگiن، تاباندىلىعىن، قىتايلاردىڭ ەڭبەكقورلىعىن اتالمىش ۇلتتارعا ءتان ورتاق قاسيەت دەپ قابىلدايمىز عوي. ءار ۇلتتىڭ وزiنە ءتان ەرەكشە مiنەزi بولاتىنىن مويىنداعان دا ماقۇل شىعار. ال«باۋىرمەن جورعالاۋشىلاردىڭ» بiزدiڭ قوعامدا زور كۇشكە يە بولا باستاعانى سونشالىق، استانادا، الماتى، تاعى باسقا قالالار مەن اۋدانداردا جاڭا بiر الەۋمەتتiك توپ، ءۇندiنiڭ قاسيەتتi سيىرلارىنداي ەرەكشە كاستا پايدا بولعان سىڭايى بار. ولار – اكiمدەردiڭ كومانداسى. وسىنداي كوماندا مۇشەلەرiنiڭ كوبiسi يiلiپ-بۇگiلiپ، باسشىنىڭ كوڭiلiن تابۋدى، اسىرا ماقتاپ-ماراپاتتاۋدى، مۇلتiكسiز قىزمەت كورسەتۋدi، جالپى جاعىمپازدىقتى مۇز ايدىنىندا مانەرلەپ سىرعاناۋ سەكiلدi بيiك ونەر دەڭگەيiنە كوتەرگەندەرi سونشالىقتى، اسا قاجەتتi، ورنى تولماس قايراتكەرلەردەي اكiممەن بiرگە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنە كوشiپ جۇرەدi.

جالپى، ءوزi جاعىمپاز ادامدار وزگەلەردiڭ دە وزiنە جاعىمپازدىق جاساپ، قۇراق ۇشىپ، يiلiپ-بۇگiلiپ تۇرۋىن جاقسى كورەتiنi بەلگiلi. ءوز جاعىمپازدىعىن دا نامىسسىزدىق، اششى ايتساق، قاسيەتسiزدiك دەپ قابىلداي المايدى، قايتا ءومiردiڭ جازىلماعان، بiراق بۇلجىماس زاڭى دەپ بiلەدi جانە وسىعان قاپىسىز سەنەدi.

«سۇمبiلە تۋىپ، سۋ سۋىعاندا» استاناعا جولىمىز تۇسكەنi بار. ايگiلi «تۇلپار» پوەزىنىڭ ۆاگون-رەستورانىنا ادەمi كەلiنشەك تاماقتانۋعا كەلiپ وتىردى. «جۇتقانى تاماعىنان كورiنەدi» دەيتiن اي قاباق، التىن كiرپiك حاس سۇلۋدىڭ ءوزi. سىرباز، جاسىنان ءجۇدا پاڭ. بiر ۋاقىتتا ۆاگون-رەستوراننىڭ مەڭگەرۋشiسi كەلiپ، الگi كەلiنشەكتiڭ الدىندا ەلپەڭ قاقتى. جوندەپ تاماق iشپەگەنiن ءسوز قىلدى، ادەمiلەپ پiسiرگەن ءدامدi اس-سۋدى ارنايى الدىراتىنىن ايتتى. Iزiنشە پوەزدىڭ بريگاديرi دە الگi كەلiنشەكتiڭ الدىنا كەلiپ، يiلiپ توسەك، جايىلىپ جاستىق بولعانى. «ءداۋ دە بولساڭ تەمiرجولدا iستەيتiن، مانسابى جوعارى بiرەۋ شىعارسىڭ. ءاي، تىم-تىم سۇلۋ ەكەنسiڭ، قاراپايىم قىزمەتكەر ەمەس، ەسەسiنە بيiك لاۋازىمدى بiرەۋدiڭ كوڭiلدەسi شىعارسىڭ»، – دەپ ويلادىم جاپ-جاس كەلiنشەككە تەمiر جولشىلاردىڭ سونشا جاعىمپازدانعاندارىنا قايران قالىپ. ويتكەنi، مينيستردەن باسقاعا بۇلاي ەلپەكتەۋ مۇمكiن ەمەس. ال ايەل مينيسترلەر بiزدە ساناۋلى عوي. تاڭەرتەڭ ۆاگوننان الگi سۇلۋ كەلiنشەكتi سايدىڭ تاسىنداي ەكi-ءۇش جiگiت سارعايا كۇتiپ الىپ، جiك-جاپپار بولا ازىن-اۋلاق جۇگiن تiك كوتەرiپ اكەتiپ، ءوزiن سۇلiكتەي ماشيناعا وتىرعىزدى. جاڭا سيپاتتى قىزمەتكەرلەر، تiپتi الدەبiر لاۋازىمدى شەنەۋنiكتiڭ قىرى سىنباي جۇرەتiن كومەكشiلەرi سەكiلدi. قالاي بولعانمەن دە كۇيەۋi نەمەسە سول كەلiنشەكتiڭ تۋعان-تۋىستارى ەمەس ەكەنiنە ءباس تiگە الامىن.

«قۇدايىم-اي، – دەپ ويلادىم تاعى دا كۇيiنiپ. – جامان ادەتتەردi، جارامساقتىق جاعىمپازدىقتى ەسكi جۇرتقا قالدىرماي، استاناعا دا الا كەلiپتi عوي مىنا پاتشاعارلار!»

مەنiكi قاتەلiك شىعار-اۋ، ويتكەنi،جاعدايدى جاقسى بiلەتiندەر جاعىمپازدىقتىڭ كوكەسi استانادا، بيلiكتiڭ بيiك ەشەلوندارى مەن ءتۇرلi مەملەكەتتiك ينستيتۋتتاردا دەيدi. ول دا راس شىعار، بiردە تەلەديداردان ورتاڭقول لاۋازىمدى شەنەۋنiككە الدەبiر ايەلدiڭ: «اياعىڭىزعا باسىمىزدى يەمiز. سiز قىزمەتكە كەلگەلi كوزiمiز اشىلىپ، كوسەگەمiز كوگەردi. ايلىقتى مەزگiلiندە الاتىن بولدىق»، – دەپ تۇرعانىن كورگەندە توبە شاشىمىز تiك تۇرعان. باياعى… ونشا كوپ بولا دا قويعان جوق-اۋ، توتاليتارلىق جۇيە تۇسىنداعى: «اينالايىن وكiمەت پەن پارتياعا راحمەت، سولاردىڭ ارقاسىندا پالەنباي بالا تۋىپ، باعىپ-قاعىپ ءوسiرiپ جاتىرمىز»، – دەگەن جىمىسقى جاعىمپازدىق سوزدەر قۇلاقتا قايتا جاڭعىردى.

ادامداردىڭ بويىندا، ساناسىندا قالىپتاسقان زاندەمi مiنەز-ق ۇلىقتار مەن قاسيەتتەردiڭ، جۇرتتىڭ كوبi ەكiجۇزدiلiكپەن ءومiر ءسۇرۋدi ادەت قىلعان كوممۋنيستiك جۇيەنiڭ اۋىر زاردابى مەن كەرi اسەرلەرi ءالi كۇنگە قىر سوڭىمىزدان قالار ءتۇرi جوق. قازاقستان جالپى iشكi ءونiم كولەمi جاعىنان الەمدە 61-ورىن الادى ەكەن، ال جاعىمپازدىقتان شە؟ ونى انىقتاۋ وڭاي ەمەس. جالپى، جاعىمپازدىقتىڭ ورشۋiنە باستى سەبەپتەردiڭ بiرi – جۇمىسسىزدىق. ەلiمiزدە حالىقتىڭ تورتتەن بiرi اسا كەدەي تۇراتىنىن، ەڭبەككە جارامدى ادامداردىڭ تالايى جۇمىسسىز ەكەنiن ەسەپكە الساق، جاعىمپازدىق تاياۋ جىلداردا جويىلا قويۋى مۇمكiن دەمەيمiز. ويتكەنi، جۇمىسسىز ادام جالتاق كەلەدi، كۇندەلiكتi اس-سۋدى تاۋىپ بەرiپ وتىرعاندارعا ەرiكسiز جاعىنۋعا ءماجبۇر.

ەڭ قايعىلىسى، كەدەيدiڭ ەنشiسi، ومiردەن الار بار ۇلەسi جاعىمپازدىعىنا تiكەلەي بايلانىستى. بiزدiڭ ەلدە ادامنىڭ iسكەرلiگi، بiلiمi، ادالدىعى، باسقا دا جاقسى قاسيەتتەرi ونىڭ قىزمەتتەگi ءوسۋiن قامتاماسىز ەتە المايدى، ەسەسiنە مۇنىڭ ءبارiن جەكە ادامعا جاعىمپازدىعى، كۇنi تۇسەتiن كۇشتiلەردiڭ الدىندا قۇرداي جورعالاي بiلەتiن قابiلەتi الماستىرادى. وسىلايشا قازاقستان كۇن وتكەن سايىن جاعىمپازدىقتى ۇلتتىق سيپاتقا اينالدىرعان قيسىق اينالاردىڭ ەلiنە اينالىپ بارا جاتقانداي. جاعىمپازدىق – الەۋمەتتiك قۇبىلىس قانا ەمەس، ساياسي ويىن ەرەجەسiنە، ۇدەرiسكە ۇلاسىپ، بيلiكتiڭ كەي ەشەلوندارىن جايلاعان جاعىمپازدىقتىڭ جىقپىلدارى كۇردەلi لابيرينتكە ۇقساپ وتىر. شىعار ەسiك، جۇرەتiن جول تابىلمايتىن تۇيىق. تiپتi، كورشi ەلدەردەن بiزگە كەلiپ، جۇمىس iستەپ جۇرگەندەر دە جاعىمپازدىعىمىزدى جاقسى بiلiپ العان سىڭايلى. سوندىقتان وكتەم-وكتەم سويلەپ، وركوكiرەكتەنە ارەكەت جاسايدى. ماسەلەن، «كونتينەنت» جۋرنالىنىڭ جازۋىنشا، «ەۆەلين» كافەسiنiڭ قۇرىلىسىندا جۇمىس iستەيتiن تاس قالاۋشى ەريك اكۋنوۆ: «رابوتات زدەس – ەتو ناشە پراۆو، ا سرەدنيايا ازيا – ناشا زەمليا. مى موجەم جيت ي رابوتات زدەس، ي نيكتو نام نە زاپرەتيت ەتوگو»، – دەسە، قالامىزداعى وزبەك كافەسiنiڭ اسپازى سۋحروب سالادينوۆ: «نو سو ۆرەمەنەم، ەسلي ميگرانتوۆ بۋدەت بولشە، تو، يا دۋمايۋ، جيتەليام كازاحستانا ۋجە پريدەتسيا سچيتاتسيا س يح پريۆىچكامي، وبرازوم جيزني ي پراۆامي »، – دەپ («كونتينەنت» جۋرنالى، №13، 2006 ج.) كەلiمسەكتەر قازاقستاندىقتاردى سىيلاۋ، قۇرمەتتەۋ ەمەس، قايتا ءتۇپتiڭ-تۇبiندە وزدەرiن قۇرمەتتەپ-سىيلاۋعا ماجبۇرلەيتiندiكتەرiن اشىق بiلدiرگەن.

ۇلى ا.س.پۋشكيننiڭ اتاقتى ءسوزiن ءسال وزگەرتiپ: «اي دا سۋحروب سالادين، اي دا سۋكين سىن»، – دەۋ عانا قالاتىن شىعار الاش جۇرتىنا.اتىراۋداعى «سەنiمدi قۇرىلىس» كومپانياسىنداعى ايگiلi توبەلەس ءجونسiز جاعىمپازدىقتىڭ قانداي جاعدايعا دۋشار ەتەتiنiن اشىپ كورسەتكەن العاشقى قاۋiپ دابىلى. شەت ەلدiك كومپانيالار مەن فيرمالاردىڭ بiزدiڭ جاعىمپازدىعىمىزعا بويى ۇيرەنiپ العاندارى سونشالىقتى، قازاقستاندىقتار، اسiرەسە، قازاقتاردى ەكiنشi سورتتى ساناپ كەلگەن. تۇتاس مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ نامىسىن قورلاۋ ولار ءۇشiن ۇيرەنشiكتi جاعدايعا اينالعان. تۇرiكتەر مەن قازاق جۇمىسشىلارىنىڭ اراسىنداعى قوعامدى ءدۇر سiلكiندiرگەن سول توبەلەستەن سوڭ قالىپتاسقان جاعدايعا نازار اۋدارىلىپ، جەرگiلiكتi جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە قول جەتكiزiلدi. بiر جولعى قايىرىمدىلىق اكتسياسى سيپاتىندا. ال جالپى قازاقستانداعى جاعداي قالاي قالىپتاسىپ وتىر؟ حالىقتىڭ نامىسىن تۇرمىستىق دەڭگەيدە قورلاۋدىڭ تامىرىنا بiرجولا بالتا شابىلدى ما؟ بۇعان جiتi نازار اۋدارىلىپ وتىر دەي الماساق كەرەك. شەلەك اۋدانىنداعى اتى شۋلى توبەلەستiڭ بولۋى، ءۇش-ءتورت ۇيعىر ازاماتتارىنىڭ كافەدە تانىس قىزىمەن دەمالىپ وتىرعان قازاق جiگiتiن سوققىعا جىعىپ، قۇلاعىن كەسۋi بۇعان دالەل. باياعى زامانداردا وتارلاۋشىلار، ەزگiگە سالۋشىلار وسىلايشا «قۇلاق كەستi قۇلدارىمسىڭدار!» دەپ تۇتاس حالىقتارعا، قۇلدارعا ەسكەرتۋ جاساعان. ارينە، الگi وقيعا تۋرالى «مەملەكەت – سەندەردiكi، جەر – بiزدiكi!» دەپ ايتتى» دەگەندi جازعان جۋرناليستiڭ ۇستiنەن قازiرگiدەي قىلمىستى iس قوزعاۋعا بولادى، «ۇلتتاردىڭ اراسىنداعى تاتۋلىققا iرiتكi سالدى، ارازدىق تۋعىزدى»، – دەپ سوتتاۋعا دا مەملەكەتتiك ماشينا قابiلەتتi، بiراق بۇگiن ايتىلماي باسىپ تاستالعان شىندىق ءبارiبiر شىرىلداپ تىنىم تاپپايتىنى دا راس. ونىڭ ۇستiنە ەلدەگi ءتۇيiندi ماسەلەلەردiڭ كوپشiلiگi مومىن قازاقتىڭ ەسەبiنەن شەشiلiپ كەلە جاتقانى تۇك قۇپيا ەمەس.

بيلiك قۇدiرەتتi ورىس مەملەكەتiنە، ورىس تiلدiلەرگە جاعىمپازدانۋدى كۇن وتكەن سايىن ءورشiتiپ، ۇلتتىق سيمۆولدارىمىزدىڭ بiرi – تەڭگەنi ورىس تiلiندە جازعان، 15 جىلدان بەرi قازاق تiلiنiڭ جاعدايى تيتiمدەي جاقسارماي وتىرعان ەلگە اركiم-اق تiزە باتىرۋعا ق ۇلىقتى بولارى زاڭدى. سوندىقتان دا جوعارىداعىداي كەلiمسەكتەر بiزدiڭ ەلiمiزدە ەمiن-ەركiن سايرانداۋدا.«اي دەر اجا، قوي دەر قوجا جوقتىعىن» جاقسى بiلەدi. رۋحسىز ۇلتتىڭ ۇنجارعىسى الدەقاشان ءتۇسiپ كەتكەنiن ولار دا سەزiنبەۋi مۇمكiن ەمەس. ال جاعىمپازداردىڭ ەنشiسi – قازاقستاندا بار دەلiنەتiن 130 ۇلتتىڭ بارiنە قۇلدىق ۇرىپ، قۇراق ۇشۋ. ەۋروپا مەن اقش-قا دا جاندايشاپتانۋ. يiلiپ-بۇگiلiپ قىزمەت iستەۋ.

جاڭابەك شاعاتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button