قازاق دالاسىنداعى ءازازىل

وسى ورايداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە — سالاۋاتتى ءومىر سالتى ماسەلەسى. قازىر بۇل ءبىر ەمەس، ەكى بۇيىردەن بىردەي قىسىپ تۇر.

بىرىنشىدەن، كەشەگى وتكەن زاماندا قازاق قوعامى ءۇشىن جاعدايى جەتكەن اۋقىمدا سالاۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ دەگەن ەشبىر قيىندىق تۋعىزبايتىن جاعداي ەدى. 1917 جىلعا دەيىنگى زاماندا ءومىر سۇرگەن تالاي رەسەيلىك جانە ەۋروپالىق اۆتورلار قازاق تۇرمىسىنىڭ قانشالىقتى سالاۋاتتى ەكەنىنە ءبىراۋىزدان تاڭدانىپ، ءوز ەڭبەكتەرىندە وسىنى سۇيسىنە وتىرىپ ايعاقتاعان. ماسەلەن، دج.ۋوردەلل دەگەن اعىلشىن كاسىپكەرى XX عاسىردىڭ باسىندا قازاقستاندا بىرقاتار ۋاقىت جۇمىس ىستەپ، كەيىن ۇلىبريتانياعا قايتىپ بارعان سوڭ «قازاق دالاسىندا» دەگەن، ىشىندە ءبىزدىڭ جاقتا تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرى بار كىتاپ شىعارعان. وندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اراق-شاراپ ءىشۋ جانە تەمەكى نە ناشا شەگۋ دەگەندى بىلمەيتىنى ايتىلعان. سوعان قاراماستان دج. ۋوردەللدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازاق ويىن-ساۋىقتى، ءازىل-كۇلكىنى جانە مەيرامداۋدى قاتتى ۇناتاتىن كورىنەدى. دەمەك، ول كەزدە قازاققا كوڭىلدەنۋ ءۇشىن ەشقانداي اراق-شاراپتىڭ دا، باسقا دا جاساندى كوڭىل-كوتەرگىش زاتتاردىڭ قاجەتى بولماعان…

قازىرگى جاعداي مۇلدە باسقاشا. وسىدان تۋرا 20 جىل بۇرىن م.گورباچەۆتىڭ زامانىندا اراق-شاراپقا بۇكىل مەملەكەت اۋقىمىندا توسقاۋىل قويۋ تۋراسىندا كەزەكتى تالپىنىس بولعان. سول كەزدە قازاقستاندا قازاقى ورتادا ىشىمدىكسىز توي وتكىزۋ ءداستۇرىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلىس جاسالعان. ودان نە شىققانى بەلگىلى. 1940-شى جىلدارعا دەيىن اراق-شاراپتىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ جارىماعان قازاق قوعامىنىڭ 1980-ءىنشى جىلدارى ءومىر سۇرگەن ۇرپاعىنىڭ باسىم بولىگى تويدا ىشىمدىكسىز كوڭىل كوتەرۋ دەگەندى تۇسىنۋدەن قالعان بولىپ شىقتى. اراق-شاراپقا بوي ۇيرەتۋ قازاق قوعامىندا تاريحي ولشەم تۇرعىسىنان العاندا قاس-قاعىم ساتتە جۇزەگە استى. بۇعان، ارينە، ادامداردىڭ وزدەرى عانا كىنالى ەمەس. ءتىپتى، ولار «بۇعان مۇلدە كىنالى ەمەس» دەپ ايتۋعا بولار ەدى. بىراق ونداي تۇجىرىمنان ەندى نە پايدا؟! ادامنىڭ اتى ادام عوي. جاقسىعا ۇيرەنبەسە، جاماننان جيرەنبەسە، سوسىن وسىنداي ەرەجەنى ۇستانا الماعانى ءۇشىن ءوزىن كىنالى سەزىنبەسە، ونىڭ ادامزات بالاسى اتالاتىنان نە پايدا؟!

وسىنىڭ ءبارىن مويىنداعانمەن، ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا «بىراق» دەۋگە نەگىز جوق ەمەس. ول — وتكەن ونجىلدىقتار تاجىريبەسى تالاي رەت دالەلدەگەندەي موڭعول تەكتەس، بۇرىن كوشپەندى بولعان حالىقتار مەن ءسىبىر جانە قيىر شىعىستىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ اراق-شاراپقا قاتىستى وسالدىعى. جانە دە ولار وسالدىقتى، ارينە، وسال بولايىن دەگەننەن ەمەس، ءوز تابيعاتى ىشىمدىككە قارسى تۇرۋعا بەيىمسىزدەۋ بولعاندىقتى تانىتادى.

مىسال ءۇشىن ءبىر ايماقتا تۇراتىن ەكى ءتۇرلى حالىقتىڭ ىشىمدىككە قاتىستى تاجىريبەلەرىن الىپ قارايىق. ايتقالى وتىرعان ايماعىمىز – كاۆكازدىڭ كاسپي تەڭىزى جاعالاۋى. وندا وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي ازەربايجان، داعىستان جانە قالماقستان ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن جالعاسا ورنالاسقان. وسى ەلدەردىڭ بايىرعى حالىقتارىنىڭ ىشىمدىككە قاتىستى قازىرگى جاي-كۇيى تۋرالى رەسەيدىڭ «پراۆدا» گازەتىندە مىناداي اششى شىندىق ايتىلدى: «دليا جەنششين يمميگرانتى پريۆلەكاتەلنى، پرەجدە ۆسەگو، تەم، چتو پولزۋيۋتسيا رەپۋتاتسيەي ترەزۆەننيكوۆ، دايۋششەي يم پرەيمۋششەستۆو ۆ سترانە، گدە ۆودكا ياۆلياەتسيا ناتسيونالنىم بەدستۆيەم ي سرەدي مۋجچين سۆيرەپستۆۋەت الكوگوليزم. وسوبەننو ەتو زامەتنو ۆ نەكوتورىح ناتسيونالنىح رەسپۋبليكاح، ناپريمەر ۆ كالمىكي، گدە كالمىچكي سترەمياتسيا ۆو چتو بى تو ني ستالو ۆىيتي زامۋج يمەننو زا رۋسcكوگو، كوتورىي موجەت پوزابوتيتسيا و سۆوەي سەمە، ۆ وتليچيە وت بولشينستۆا نەۋكلوننو دەگراديرۋيۋششيح كالمىكوۆ. ۆ ەۆروپەيسكوي چاستي روسسي ي وسوبەننو ۆ موسكۆە ناوبوروت، راستەت كوليچەستۆو براكوۆ رۋسسكيح، ۋكراينوك، مولداۆانوك س ازەربايدجانتسامي. س نيمي جەنششينى چۋۆستۆۋيۋت سەبيا سپوكوينو س ەكونوميچەسكوي توچكي زرەنيا» («مەجەتنيچەسكيە براكي: بلاگو يلي وپاسنايا تەندەنتسيا؟» 09.10.2003 ج.). وسى ۇزىندىدە كەلتىرىلگەن مالىمەتتى قورىتا ايتقاندا، اتالعانداردىڭ ىشىندەگى ىشىمدىككە ەڭ قاتتى سالىنعاندارى – قالماقتار. ولار ءتىپتى ورىستاردان دا الدەقايدا كوپ ىشەتىندەي كۇيگە تۇسكەن ەكەن دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسادى. ال ازەربايجاندار ءۇشىن اراق-شاراپ ءتىپتى ماسەلە ەمەس بولسا كەرەك. بۇل جەردە داعىستاننىڭ تاۋ حالىقتارى دا سونداي جاعدايدا دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سول «پراۆدا» گازەتىندە سۋرەتتەلگەن جايت تۋرالى مەن ءبىر كوزى اشىق، وقىعان قالماق جىگىتىمەن سويلەستىم. الدىمەن: «وسى راس پا؟»، — دەپ سۇرادىم. ول: «راس»، – دەپ كەلىستى.

سونان سوڭ اڭگىمەنى بىلايشا تاراتتى: «ءبىز سولتۇستىك كاۆكازدىڭ اۆار، قۇمىق، چەشەن سياقتى حالىقتارىمەن كەم دەگەندە 250-300 جىل بويى قاتار تۇرىپ كەلە جاتىرمىز. بىراق ولاردىڭ اراسىندا وسى كۇنگە دەيىن ىشىمدىككە سالىنۋ اتىمەن دەرلىك جوق. ءتىپتى ىشپەيدى دەپ ايتا المايمىن. Iشەدى. بىراق ىشىمدىككە سالىنۋعا كوبىنە-كوپ ەشكىم دە بارمايدى جانە اقىل-ەسىنەن ايرىلمايدى. سوسىن ونداعىلار ۇلكەندەردىڭ كوزىنشە اراق-شاراپ ىشپەيدى. بۇرىن مەن وسىنىڭ ءبارى ولاردىڭ مۇسىلمان بولعاندىعىنىڭ ارقاسىندا شىعار دەپ ويلايتىنمىن. بىراق سولارمەن قاتار ءومىر سۇرەتىن حريستيان وسەتيندەردىڭ اراق-شاراپقا دەگەن قاتىناستارى دا سونداي. بۇنى ءبىر دەڭىز. سوسىن ءبىزدىڭ قالماق جەرىندە ءومىر ءسۋرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ جانە نوعايلاردىڭ ىشىمدىككە قاتىستى جاعدايى قالماقتىڭ وزىنىكىمەن سالىستىرۋعا كەلەدى. ال سول قالماقستاندا تالاي جىلدان بەرى قوي باعىپ قاراپايىم-اق ءومىر ءسۇرىپ جاتقان چەشەندەر مەن باسقا تاۋ حالىقتارى وكىلدەرى اراق-شاراپقا ونشا الاڭدامايدى. سوعان قاراپ، مەن سوڭعى كەزدە بۇل جەردەگى گاپ ولاردىڭ قالماق پەن قازاقتان تابيعاتىنىڭ مۇلدەم باسقا بولۋىندا شىعار دەپ ويلايتىن بولدىم».

شىندىعىندا دا، سولاي بولسا كەرەك. ايتپەسە، قازاق اراسىندا ىشىمدىككە سالىنۋ نەلىكتەن وسىنشاما از ۋاقىتتا سونشا كەڭ تاراپ ۇلگەرگەنىن ءتۇسىندىرۋ قيىن. اراق-شاراپ ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىزدىڭ مىندەتتى اتريبۋتتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ، ونداعى ءوز ورنىن بەرىك ۇستاپ وتىر. بىراق، ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراعاندا، دۇڭگەن سياقتى قازاققا ءتۇرى دە، ءدىنى دە جاقىن حالىقتىڭ اراسىنا وسىنداي ادەت سىڭبەگەن. ۇيعىر مەن وزبەك تە سپيرتتىك ىشىمدىكتەرمەن اۋەستەنبەيدى.

«دوس جىلاتىپ ايتادى، دۇشپان كۇلدىرىپ ايتادى»، — دەگەن بۇرىندارى اتالارىمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز ىشىمدىكتەن قۇرىپ-بىتۋگە اينالعان قيىر سولتۇستىك پەن ءسىبىردىڭ وزىمىزگە ۇقسايتىن موڭعول تەكتەس از حالىقتارى عانا شىعار دەيتىنبىز. ەندى سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا، بۇنداي قاۋىپ بىزبەن كورشىلەس، ارالاس-قۇرالاس تۇراتىن قالماقتاردىڭ باسىنا دا تونە باستاپتى. توقەتەرىن ايتاتىن بولساق، قالماقتى ءبىزدىڭ تاريحي سانامىز قانشالىقتى جاۋ رەتىندە كورگەنمەن، ول قازاققا ءتىپتى دە بوتەن ەمەس. ونى بىزبەن قانى ەڭ كوپ ارالاسقان حالىق دەۋگە تولىق نەگىز بار. ولاي بولسا، قالماقتىڭ باسىنا تۋعان كۇن قازاقتىڭ دا باسىنا تۋماي ما دەپ، سەكەمدەنۋگە نەگىز بار سياقتى. بىراق بار ماسەلە تەك ەركەكتەرگە عانا قاتىستى ەكەن دەۋ ابەستىك بولار. انا ءبىر جولى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ «ايەلدەر الكوگوليزمى: جاعداي، ماسەلەلەر جانە شەشۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپقا ارنالعان دوڭگەلەك ستول وتكىزگەنى بار. سوندا جاريا ەتىلگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا، تەك كەيىنگى 3 جىلدىڭ ىشىندە عانا الماتى قالاسىندا ىشىمدىككە سالىنعاندار رەتىندە ەسەپكە الىنعان ايەلدەردىڭ سانى 14،7 پايىزعا وسكەن ەكەن.

ەلباسىنىڭ حالىققا جاساعان وتكەن جىلعى جولداۋىندا مىناداي جولدار بار: «گلوباليزاتسيا مەن الەمدىك باسەكەلەستىكتىڭ شيەلەنىسۋى جاعدايىندا قازاقستاندىقتاردىڭ فيزيكالىك جانە ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەرى ءبىزدىڭ جوسپارلارىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ، ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە توتەپ بەرە الۋىنىڭ جانە قازىرگى قيىندىقتار ورتاسىندا جانىن ساقتاپ قالۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارى بولىپ تابىلادى». بىزدەگى حالىقتىڭ نەگىزىن قازىر قازاقتار قۇرايدى. 1999 جىلعى ساناقتىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا ولاردىڭ ۇلەسى 54 پايىزعا جەتكەن. ال 25-كە دەيىنگى جاستار اراسىندا ولار بۇكىل حالىقتىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇرايدى ەكەن. دەمەك، قازاقستاننىڭ بولاشاعى دەگەنىمىز، ەڭ الدىمەن، قازاقتاردىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك. ولاي بولسا، بار ماسەلەنى كورمەگەن بولىپ، كولگىرسۋدىڭ زامانىنىڭ وتكەنىن مويىنداعان دۇرىس بولار.

سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ا.اقانوۆ: «ەلدەگى «الكوگوليزاتسيا» ماسەلەسىن تەك ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن بۇكىل قوعام بولىپ بىرلەسىپ شەشۋگە بولادى» – دەدى. دەمەك، ەندى سول ماسەلەگە بارىنشا دەن قويۋ كاجەت.

اققالي كوپتىلەۋوۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button