رامازان ستامعازيەۆ: قازاق ءوز ءانىن ءالى ىزدەپ ءجۇر

ونىڭ كيەلى ونەردىڭ قامىتىن قايمىقپاي كيىپ، ساڭلاقتاردىڭ اماناتىن ابىرويمەن ارقالاپ جۇرگەنىنە 30 جىل. قولىنان دومبىراسى، اۋزىنان ءانى تۇسپەگەنىنە 30 جىل. ول كەشەگى تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن جىرشىلاردىڭ، ءانى مەن ءسانى ۇيلەسىم تاپقان سال-سەرىلەردىڭ، قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن بيىككە كوتەرگەن دۇلدۇلدەردىڭ ءىزىن جالعاپ، مارعاسقالاردىڭ ارتىندا قالعان مول مۇرانى ەل قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ، ۇرپاققا ۇلاعات ەتۋدى انشىلىك پارىزىم، ۇستازدىق بورىشىم دەپ بىلەدى. اماناتقا ادالدىعى، ۇلتتىق ونەردى وركەندەتسەم دەگەن جانكەشتىلىگى ءۇشىن حالىقتىڭ وعان دەگەن قۇرمەتى بولەك، ىقىلاسى ەرەك. ومىردەگى ەلۋ، ونەردەگى وتىزىن رەسپۋبليكا سارايىنىڭ ساحناسىندا تىڭدارماندارىمەن بىرگە اتاپ وتكەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ءانشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى رامازان ستامعازيەۆپەن كونتسەرتتەن كەيىن تىلدەسىپ، كوكەيدەگى كوپ ساۋالدى قويۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

– الماتىنىڭ تورىندە، رەسپۋبليكا سارايىندا ءان كەشىڭىز دۇركىرەپ ءوتتى. حالىق ءانىڭىزدى دە، ءوزىڭىزدى دە ساعىنىپتى. ماۋقىن باستى، ارقالانىپ قايتتى. كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان كونتسەرت ءوز ويىڭىزداعىداي ءوتتى مە؟

– كونتسەرتتە الدىن الا جوسپارلانعان ءبىراز دۇنيە ورىندالماي قالدى. تەحنيكالىق اقاۋلارعا بايلانىستى ساحنادا قويىلۋى ءتيىس كەيبىر كورىنىستەردى كورسەتە المادىق. كەي اندەر ايتىلعاندا اۋىر ءتۇتىن جىبەرىپ، ساحنادا بۇلت اينالىپ جاتقانداي اسەر قالدىرۋدى كوزدەگەنبىز. ۇلتۋ قاباەۆا «ءومىر، ءومىر» ءانىن شىرقاعاندا الدىنان ۆەنتيلياتور جەل ءۇرىپ، ارنايى تىكتىرىلگەن كوستيۋمى قانات سەكىلدى جايىلىپ، ۇشقان قۇستى ەلەستەتۋى ءتيىس ەدى. لەد-ەكراننان اسپاننىڭ، ايدىڭ كورىنىسى بەرىلىپ، قۇس سەكىلدى قالىقتاعان ءانشى قۇددى جەر مەن كوكتىڭ ورتاسىن جالعاپ تۇرعانداي اسەرلى كورىنىستى كورسەتكىمىز كەلگەن. قۇرىلعىلار ىستەن شىقتى دا، كوپ ويىمىز جۇزەگە اسپاي قالدى. وسى كورىنىس ءۇشىن پالەنباي مىڭ تەڭگەگە تىكتىرىلگەن كوستيۋم جارامسىز بوپ، سالبىراپ تۇردى دا قويدى. مۇنداي دەتالدار كونتسەرتتىڭ تۇتاس كونتسەپتسياسىن بۇزا قويعان جوق، ارينە. دەسە دە ۇساق-تۇيەكتىڭ ءبارى ويلاستىرىلىپ، ءاننىڭ وزىنەن بولەك، ونىڭ اسەرىن ارتتىراتىن دۇنيەلەرگە دە ايرىقشا ءمان بەرىلگەندىكتەن، ءبارى ويداعىداي بولعانىن قالايسىڭ عوي.

مەرەيتويلىق كونتسەرت بولعاندىقتان، 20 جاسىندا الماتىعا ارمان قۋىپ كەلگەن بوزبالا رامازاننىڭ ونەردەگى ءوسۋ جولىن كورسەتىپ، 30 جىلدا ەتكەن ەڭبەگىن، قورجىنىنا جيناعان اندەرىن الىپ شىققىمىز كەلدى. زالدا ۇستازدارىم، جورا-جولداستارىم، كۋرستاستارىم، اندەرىمنىڭ اۆتورلارى وتىردى. مەنى ولارمەن بايلانىستىراتىن جارقىن ەستەلىكتەردى ساحناداعى ەكران ارقىلى كوپشىلىككە كورسەتىپ، ادەمى شاقتار تۋرالى ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ، تىڭدارمانمەن ارامىزدى جاقىنداتا تۇسۋگە تىرىستىق.

جاسىمىز 50-گە كەلىپتى. جاس تا ەمەسپىز، كارى دە ەمەسپىز. جىل مەزگىلدەرىمەن ولشەپ قاراعاندا جادىراعان جازعا دا، ايازى قاقاعان قىسقا دا ۇقسامايتىن كەزەڭ. سالقىنى توڭدىرمايتىن قوڭىر كۇزگە كوبىرەك ۇقسايدى. سوندىقتان تۇرسىنجان شاپاي اعامىزعا «كۇزگى اۋەن» دەگەن ءان جازدىرىپ، ۇلتۋ ەكەۋمىز سالماقتى، ساليقالى ءاندى كوپشىلىككە تارتۋ ەتتىك. كەشىمىزدى دە وسى ءاننىڭ اتىمەن اتاۋدى قۇپ كوردىك.

– جاڭا ءان جازىلىپ، رەپەرتۋارىڭىزعا ەنگەن ساتتە ونى تىڭدارمان قالاي قابىلدايتىنىن، قانشا عۇمىرى بولاتىنىن شامالاي الاسىز با؟

– ءان جازۋ – قىرۋار ەڭبەك. كومپوزيتورمەن، اقىنمەن اقىلداساسىڭ، كەم-كەتىگىن تۇزەيسىڭ، داۋسىڭا كەلىڭكىرەمەيتىن تۇستارىن وزگەرتەسىڭ. ودان كەيىن ءان وڭدەۋشىمەن جۇمىس ىستەيسىڭ. وعان ءاننىڭ باعىتى قانداي بولۋ كەرەگىن، تىڭدارمانعا نە جەتكىزگىڭ كەلەتىنىن تۇسىندىرەسىڭ. ال دايىن بولعان ءاننىڭ تاعدىرى – ءانشىنىڭ قولىندا. ونى ۇلكەن كونتسەرتتەرگە الىپ شىعۋعا، بەينەبايان ءتۇسىرىپ، تەلەارنالاردان تاراتۋعا، البومدارعا قوسۋعا بولادى. ءاندى تىڭدارمانعا قانداي جولمەن جەتكىزەم دەسە دە ورىنداۋشىنىڭ ءوز ەركى.

باقىتىما وراي، ماعان ءان جازعان اۆتورلار ونەرگە ءجۇردىم-باردىم قارايتىن جاندار ەمەس، ويىنداعى ورالىمداردى ءدوپ باساتىن دۇنيە تۋمايىنشا جانى تىنىش تاپپايتىن جانكەشتىلەر. ماسەلەن، اقىن بىتكەندى اۋزىنا قاراتقان نەسىپبەك ايت ۇلى «داريعا-داۋرەننىڭ» ءسوزىن جازاردا قاتتى قينالعان. بىرنەشە رەت وزگەرتەدى – كوڭىلىنەن شىقپايدى. قاعازىن ۋماجداپ، قوقىسقا لاقتىرا سالادى. قايتا جازادى، تاعى دا سولاي. ءسويتىپ بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ تۇرسىنجان شاپاي اعامىز كەلەدى ءمان-جايدى بىلمەككە. ءاننىڭ ءسوزى ءالى دايىن ەمەس. «شىقپادى، تۇرسىنجان»، – دەيدى نەسىپبەك اعا ءتۇسى كىرمەي. «كورسەتشى ەندى جازعانىڭدى»، – دەپ تۇرسىنجان اعا قوقىستا جاتقان قاعازداردى اقتارىپ، ىشىنەن وزىنە كەرەگىن تاۋىپ الادى. ءسويتىپ ەكەۋى اقىلداسىپ وتىرىپ، ءاندى اياقتايدى دا، بىردەن مەنى شاقىرادى.

– اقىن مەن كومپوزيتور قولىڭىزعا ءاندى ۇستاتىپ، انمەن بىرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن سەنىمدەرىن قوسا اماناتتاعان ساتتە «داريعا-داۋرەننىڭ» تولقۇجاتىڭىزعا اينالارىن ءىشىڭىز سەزدى مە؟

– ول كەزدە سەزگەم جوق. «ادام باقىتتىڭ كەلگەنىن ەمەس، كەتكەنىن سەزەدى» دەيدى عوي. سول سەكىلدى ءانىڭ بولاشاعى قانداي بولارىن بىلمەيسىڭ. تىڭدارمانعا جەتكەندە عانا بەلگىلى بولادى. حالىقتىڭ پىكىرىن تىڭداپ، ءانىڭدى قالاي قابىلداعانىن، وزىڭە قالاي قوشەمەت كورسەتكەنىن كورگەننەن كەيىن عانا تۇسىنەسىڭ. مەنىڭ ءان قورجىنىمدا 300، 500 ءان بولسا دا، حالىق سونىڭ ون شاقتىسىن عانا ءبىلۋى مۇمكىن، ەكەۋىن، يا ۇشەۋىن-اق باعالار. ءبىر عانا انمەن تاريحتا قالعان كىسىلەر بار. اتاقتى شاشۋباي «اق قايىڭ» دەگەن ءاندى شىعارعان. «اق قايىڭ، قىزىل قايىڭ، سىرلى قايىڭ، بالاسى قوشقاربايدىڭ شاشۋبايمىن» دەپ كەلەتىن انىمەن ەسىمى تاريحتا قاتتالدى. اتاقتى عازيز اقىن «اتاندىم عازيز اقىن بالا جاستان، ءانشى جوق قاراوتكەلدە مەنەن اسقان» دەپ اندەتتى. ونىڭ ارتىندا قانشاما ءان قالدى، بىراق عازيز اقىن دەسە، حالىقتىڭ ەسىنە ەڭ اۋەلى سول ءان تۇسەدى. ياعني، بۇل اندەر ولاردىڭ تولقۇجاتتارىنا اينالدى.

ءاندى جازدىرىپ جاتقاندا «داريعا-داۋرەن» مەنىڭ تولقۇجاتىما اينالۋى مۇمكىن دەپ ويلاعان جوقپىن. كەيىننەن، ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ، جىلدار وتكەن سوڭ، حالىقتىڭ جۇرەگىنە ءدال وسى ءان ارقىلى جول تاپقانىمدى ءتۇسىندىم.

– رەسپۋبليكا سارايىنىڭ ساحناسىنا اراعا 10 جىل سالىپ شىقتىڭىز. ون ءاننىڭ اينالاسىندا جۇرگەن انشىلەر جىل سايىن ايعايلاتىپ كونتسەرت بەرىپ جاتقاندا قورجىنىنا قازاقتىڭ ەڭ قازىنالى اندەرىن جيناعان ءانشىنىڭ حالىقتى 10 جىل كۇتتىرۋى ونەرگە قيانات ەمەس پە؟

– ءانشى ءۇشىن ساحنانىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق. رەسپۋبليكا سارايىندا بولماسا دا، ەلىمىزدىڭ باسقا ساحنالارىندا جىل سايىن كونتسەرت بەرەمىن. الدىڭعى جىلى قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا ەكى كۇن قاتارىنان ءان كەشىم ءوتتى. ەكى كۇندىك كونتسەرتتە ەكى ءتۇرلى رەپەرتۋار بولدى. زال لىق تولدى. وتكەن جىلى استاناداعى كونگرەسس-حولل زالىندا «ايتتىم سالەم ساعىنىپ» دەگەن اتپەن كونتسەرت بەردىم. وندا دا كىسى قاراسى قالىڭ بولدى. ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان ۇلكەن ساحنا – رەسپۋبليكا سارايىندا ءان كەشىمدى وتكىزۋگە بيىل عانا مۇمكىندىك تۋدى. ەڭ باستى ماسەلە، ارينە، قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. ويتكەنى ول جەردى جالعا الۋ قۇنىن كەز كەلگەن ءانشىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. الماتى قالاسى اكىمىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىنىڭ ارقاسىندا بيىل كوپتەن بەرگى ارمانىم ورىندالدى. شىعارماشىلىعىمنىڭ 30 جىلىن ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن ساحناسىندا ەلمەن بىرگە اتاپ وتسەم دەپ ويلاپ جۇرگەنىمە ءبىراز بولعان. باۋىرجان بايبەك مىرزا ءوزى شاقىرىپ، كونتسەرتىمدى وتكىزۋگە كومەكتەسەتىنىن ايتقاندا، توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى. ءسويتىپ اراعا 10 جىل سالىپ ارمان بولعان ساحنادا ءان كەشىمدى وتكىزدىم.

– انشىلىگىڭىز، ۇستازدىعىڭىز ءبىر توبە بولسا، زەرتتەۋشىلىگىڭىز ءبىر توبە. 2016 جىلى حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ 300-گە تارتا ءانىن بىرىكتىرگەن حرەستوماتيا قۇراستىرساڭىز، بيىل دومبىرا ۇيرەنۋشىلەرگە ارنالعان كىتابىڭىز جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەر قولدانىسىن تاۋىپ ۇلگەردى مە؟

– بۇل كىتاپتار 1000 تيراجبەن شىققان بولاتىن. قازىر وقۋ ورىندارىنا تاراتىپ جاتىرمىز. ايماقتاردان سۇرانىس ءتۇسىپ جاتقاندىقتان، گاسترولدىك ساپارلارعا شىققاندا وزىممەن بىرگە اپارىپ ءجۇرمىن. كىتاپتاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن سۇراپ جاتقان كىسىلەر بار. الايدا قاجىرلى ەڭبەكتىڭ، تىرنەكتەپ دەرەك جيناۋدىڭ ناتيجەسىندە جازىلعان دۇنيەلەر بولعاندىقتان، بىرەۋگە اۆتورلىق قۇقىقتى سىيلاي سالماسىم انىق. بۇل ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە جاڭالىق كوپ. مىسالى، «دومبىرامەن ءان ايتۋ مەكتەبى» دەگەن كىتاپتا بەس سىنىپقا بولىنگەن باعدارلاما بار. كەز كەلگەن ادامنىڭ ۇعۋىنا وڭاي بولسىن دەپ جەڭىل تىلمەن جازدىم. قابىلداۋى، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقسى ادام بەس سىنىپتىق باعدارلامانى ەش قيىندىقسىز مەڭگەرىپ كەتە الادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، باتىس مەكتەبى، ارقانىڭ مەكتەبى دەپ جاتامىز عوي، سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتى، ەڭ تانىمال ورىنداۋشىلاردىڭ – كەنەن ازىرباەۆ، دانەش راقىشەۆ، ماناربەك ەرجانوۆ، جانىبەك كارمەنوۆ، قايرات بايبوسىنوۆ سەكىلدى انشىلەردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان ءان قايىرۋلارىن (پرويگرىش) نوتاعا ءتۇسىرىپ، ءبىر بولىمگە كىرگىزدىم. نوتا ۇيرەنۋشىنىڭ تابيعاتىنا قاي ءانشىنىڭ ءان قايىرۋى جاقىن، سونىمەن ۇيرەنۋىنە بولادى. ءانشى بولامىن دەگەن ادامنىڭ قولى دومبىرادا ەركىن ءجۇرۋى كەرەك. سول ءۇشىن كىتاپتىڭ ءتورتىنشى بولىمىندە تەز ۇيرەنەتىن، ىرعاعى جەڭىل، قاعىسقا كەلەتىن 10-15 كۇيدى ارنايى ەنگىزدىم. ونى مەڭگەرگەن ادامنان جاقسى ءانشى شىعۋى مۇمكىن. كىتاپتا ۇيرەنۋشىنىڭ تاجىريبەسىن شىڭدايتىن جاتتىعۋلار دا بار. ساۋساقتىڭ قيمىلدارى قانداي بولۋى كەرەك، تىنىس العان كەزدە رەزوناتورلارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك، ءان ايتقان كەزدە سوزدەردىڭ انىق ءارى تازا دىبىستالۋى ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت – بارلىق سۇراقتىڭ جاۋابىن بەرۋگە تىرىستىم.

– قولىنا مۇلدەم دومبىرا ۇستاپ كورمەگەندەر كىتاپتاعى دۇنيەلەردى ماماننىڭ كومەگىنسىز يگەرىپ كەتە الا ما؟

– يگەرەدى. باعدارلامانى بارىنشا جەڭىلدەتتىم. مۋزىكاعا قىزىعۋشىلىعى بار كەز كەلگەن ادامنىڭ اسپاپتا ويناۋدى ءوز بەتىمەن ۇيرەنۋىنە كومەكتەسەتىن كىتاپ بولسا دەپ ويلادىم. ەگەر مازمۇنىن كۇردەلەندىرىپ، عىلىميلاندىرساق، ءبىر ەمەس، ءۇش كىتاپ بولار ەدى.

– ۇلتتىق ونەر مارجاندارى ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي سالا-سالاعا بولىنەتىنى بەلگىلى. قاي مەكتەپتىڭ زەرتتەلۋى كەمشىن؟

– انا مەكتەپ، مىنا مەكتەپ دەپ ءبولىپ-جارۋدىڭ قاجەتى جوق. بىزدە اشىلماي جاتقان قازىنا كوپ. ءبارى دە ىندەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءار ورىنداۋشى ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ، ءوز بەتىمەن كىتاپ شىعارىپ، ونەردىڭ ورتاق قازانىن تولتىرۋعا شاما-شارقىنشا ۇلەس قوسۋدا. دەسە دە ەشكىم زەرتتەمەگەن اندەر، ىزدەۋشىسى تابىلماعان انشىلەر ءالى دە كوپ. اۋمالى-توكپەلى شاقتا، اشارشىلىق كەزىندە جوعالىپ كەتكەن، ءسوزى اۋىسىپ كەتكەن، باسقا اۆتورعا تەلىنگەن اندەر قانشاما. سولاردىڭ ءبارىن ارشىپ، تەرەڭىنە سۇڭگيتىن ۋاقىت باستالىپ كەتتى. بۇرىن تەك ورىنداۋشىلىق باعىتتى ۇستانساق، قازىر ورىنداۋشىلىق-زەرتتەۋشىلىك باعىتتىڭ جاندانا باستاعانى قۋانتادى. عىلىممەن دايەكتەپ، نۇكتەسىن قويىپ دالەلدەمەسەڭ، حالىق اندەرىنىڭ ءوزىن رۋ-رۋعا، ەل-ەلگە ءبولىنىپ الىپ، كوكپارعا سالىپ جاتقاندار جەتەرلىك. سوندىقتان ناقتىلىق كەرەك، ىزدەنۋ كەرەك. ءوزىڭنىڭ كوزىڭ انىق جەتكەن سوڭ، داۋلاسقاندارعا سىلتەمە كورسەت. انتولوگيادان وقىساڭ، الدارىنا اشىپ بەر دە، كوزدەرىن شۇقىپ تۇرىپ دالەلدە.

مىسالى، قازاقتىڭ مىقتى ءانشىسى نۇرجان جانپەيىسوۆ دانەش اعامىزدىڭ ار جاقتان كەلگەندە قورجىنىندا، مۇراعاتىندا قالىپ قويعان 60 ءانىن نوتاعا ءتۇسىرىپ، كىتاپ باسىپ شىعاردى. ال شولپان دارجانوۆا جەتىسۋ ءوڭىرى حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ مۇرالارىن، ونىڭ ىشىندە كەنەن ازىرباەۆتىڭ شىعارمالارىن زەرتتەدى. كەنەن اتامىزدىڭ كەزىندە ءوز ومىرىنە بايلانىستى جازعان اندەرى، قوعام سۇرانىسىنا ساي تاپسىرىسپەن جازعان شىعارمالارى، عاشىقتىڭ تۋرالى جازعاندارى، ەل-جەرگە ارناپ شىعارعان اندەرى بار – ەل بىلمەيتىن 200-گە تارتا ءانىن جيناقتاپ، «الاتاۋ اۋەندەرى» دەگەن كىتاپ شىعاردى. مىنە، عىلىمنىڭ بولاشاعى زور بولعاندىقتان، ءبىز ىزدەنىمپاز جاستاردى باكالاۆر دارەجەسىن الىپ شىققاننان كەيىن ماگيستراتۋراعا الىپ قالۋعا تىرىسامىز. ونى تامامداعان سوڭ دوكتورانتۋراسى بار. بۇل ەكەۋىن دە وقىپ شىققاندار عىلىمنان الىستاپ كەتپەيدى. ونەر قازىناسىنان ءبىر رەت اۋىز تيگەننەن كەيىن كەتكىسى كەلمەي قالادى.

– كەشەگى ءان كەشىڭىزدە شاكىرتتەرىڭىزدى ساحناعا الىپ شىعىپ، توماعاسىن سىپىردىڭىز. ولاردىڭ ەرتەڭ وقۋ بىتىرگەن سوڭ ناپاقاسىن تويدان نەمەسە باسقا كاسىپتەن ىزدەپ كەتپەيتىنىنە، ونەردىڭ كادەسىنە جارايتىنىنا سەنەسىز بە؟

– ەلىمنىڭ، وتباسى، وشاق قاسىمنىڭ اماندىعىنان بولەك، قۇدايدان دا تىلەيتىنىم ءبىر-اق نارسە – شاكىرتتەرىمنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋى. مەنەن ءتالىم الىپ شىققان جاستاردىڭ كوپشىلىگى قازىر الماتى، استانادا ەمەس، وزدەرىنىڭ تۋعان ولكەلەرىنە بارىپ، قىزمەت ەتۋدە. ماسەلەن، قىتايدان كەلگەن امان اۋباكىر دەگەن شاكىرتىم وقۋىن بىتىرگەن سوڭ: «اعا، مەن ەلگە قايتامىن»، – دەدى. «وندا بارىپ نە ىستەيسىڭ؟ وسىندا قال، ونەردى وركەندەت»، – دەدىم ونى جىبەرگىم كەلمەي. «جوق، اعا، ول جاقتا قالىڭ قازاق جاتىر. مەن سولاردى وقىتايىن، ۇيرەنگەنىمدى ۇيرەتەيىن»، – دەدى. قىتايعا بىرگە باردىق. ءوزىمىز اندەرىن جاتتاپ وسكەن حالىق كومپوزيتورلارىنان بولەك، ار جاقتا جاتقان بۇركىتباي، اپپاق، كودەك، تاڭجارىقتىڭ اندەرىن توپتاستىرىپ، كونتسەرت بەردىك. سوندا ونەرگە سۋساعان حالىقتى كورىپ، قىتايداعى قانداستارىمىزعا مەكتەپ اشىپ بەرۋ كەرەك ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. سودان بەرى 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. امان شاكىرتىم سول جاقتا ۇستازدىق ەتىپ ءجۇر.

وزگە شاكىرتتەرىم دە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءداستۇرلى ونەردىڭ كادەسىنە جاراپ ءجۇر. ءلاززات جانامانوۆا دەيتىن قىزىمىز تالدىقورعاندا ءوز مەكتەبىن اشىپ، شاكىرت تاربيەلەۋدە. سانات يساەۆ دەگەن شاكىرتىم دە ۇستازدىق جولدا. ياعني، اماناتتاعان دومبىراسى قولىندا، ءانى اۋزىندا. ءبىر وكىنىشتىسى، ولار ەكراننان كورىنە الماي ءجۇر. حالىق وبلىستاردا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءبىرلى-جارىم انشىلەردى عانا بىلەدى. الايدا تانىلمادىق ەكەن دەپ ونەردى تاستاپ كەتىپ جاتقاندار جوق. تەك كەيبىر قىزدار عانا وتباسىن قۇرىپ، انا اتانعاننان كەيىن وشاق وتىن تۇتەتىپ، ۇيدە وتىرعاندى قۇپ كورەدى. بالالارىن جەتىلدىرگەن سوڭ ونەرىن قايتا جالعاستىراتىندار بار. مىسالى، گۇلسىم ارىسباەۆا دەيتىن شاكىرتىم ارادا بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ، دومبىراسىن الىپ ساحناعا قايتا ورالدى. گۇلسىم – سىردىڭ قىزى. «ستامعازيەۆ كىلەڭ جەتىسۋ مەن ارقانىڭ جاستارىن جيناپ الادى» دەگەندى ەستىگەم. ولاي ەمەس، شاكىرتتەرىمدى ەل-جەرگە بولگەن ەمەسپىن. بارلىق ءوڭىردىڭ جاستارىنا تاربيەلەپ كەلەمىن. قوستانايدان كەلىپ وقىعان تالعات مولداعاليەۆ دەگەن بالا بار. قالىڭ ورىستىڭ ورتاسىندا وتىرعانىنا نامىستانعان شاكىرتىم: «اعا، مەن وقۋ بىتىرگەن سوڭ، ءاي-شايعا قاراماي، تۋعان جەرىمنەن مەكتەپ اشامىن» دەگەن ەدى. ايتقانىندا تۇردى. قازىر ءان بايقاۋلارىندا سول بالالارىمنىڭ بالالارى الدىما كەلەدى. «رامازان، سەن باقىتتىسىڭ. نەمەرە شاكىرتتەرىڭ الدىڭا كەلىپ تۇر»، – دەيدى قۇرداستارىم. راسىندا دا، باقىتتىمىن، شاكىرتتەرىممەن بايمىن. ولاردىڭ ونەردىڭ قامىتىن قايمىقپاي كيىپ، ارقالارىندا ۇلكەن امانات بار ەكەنىن سەزىنگەنىنە قۋانامىن.

– ەكران تۋرالى ءسوزىڭىزدى ىلگەرىلەتە تۇسكىم كەلىپ تۇر. راسىندا دا، ەسترادالىق بايقاۋلاردى، كونتسەرتتەردى تاڭنان قارا كەشكە دەيىن ۇزبەي كورسەتەتىن تەلەارنالار ۇلتتىق ءان كەشتەرىنە ەفير بەرۋگە ساراڭداۋ. بۇل مەنسىنبەۋشىلىك پەن الدە رەيتينگ قۋعانداردىڭ كۇيبەڭى مە؟

– بۇل – مەملەكەتتىك بيلىك دەڭگەيىندە شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە. شاكىرتتەرىمدى قولدارىنان جەتەكتەپ اپارىپ، ەفيردەن كورسەتىڭدەر دەسەم، تەلەارنا باسشىلارى كورسەتە قويار دەيسىز بە؟ ولاردىڭ دا باعىنىپ وتىرعان باسشىلىعى، ۇستاناتىن ساياساتى بار. كورشى ەلدەرگە بارساڭىز، ۇلتتىق ونەرگە دەگەن قۇرمەتتى كورىپ قىزىعاسىڭ. سامارقاندتا «شىعىس اۋەندەرى» دەگەن فەستيۆال وتەدى. ۇلتتىق ءان بايقاۋىنا قاتىسۋشى ءار انشىدەن سۇحبات الىپ، تۋعان ولكەسىنە بارىپ ءتۇسىرىلىم جاساپ جانتالاسىپ جۇرگەن جۋرناليستەردى كورسەڭ، قىزعاناسىڭ. بولماسا ديماش قۇدايبەرگەنوۆ قاتىسقان قىتايداعى بايقاۋدى الىپ قارايىقشى. ءبىزدىڭ ديماشىمىزدىڭ ونەرىنە سۇيسىنگەن قىتايلار قازاقشا سويلەپ كەتتى، قازاقستانداعى كونتسەرتىنە ارنايى ىزدەپ كەلدى. ەگەر ونى ەكراننان كورسەتپەسە، قازاقتا مۇنداي ءانشى بارىن قىتايلار بىلەر مە ەدى، سوڭىنان قۇشاق-قۇشاق گۇل الىپ جۇگىرەر مە ەدى؟

ءداستۇرلى ونەرپازداردىڭ جىل سايىن وتەتىن 6-7 بايقاۋى بار. ولار تۋرالى ەل بىلمەيدى. ونەر ادامدارى، وقۋ ورىندارىنىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەر عانا بىلەدى. ۇيىمداستىرۋشىلار بىزگە بايقاۋدىڭ ەرەجەسىن جىبەرەدى. كافەدرادا تالقىلايمىز، شاكىرتتەرىمىزدىڭ ءبىرىن دايىنداپ، سايىسقا قوسامىز. «و-و، ءبىزدىڭ بالامىز پالەن ورىن الىپ كەلىپتى» دەپ قۋانامىز دا قويامىز. ونى وزىمىزدەن باسقا ەشكىم ەستىمەيدى. ءداستۇرلى ونەر بايقاۋلارىن باستان-اياق ءتۇسىرىپ، ەفيردەن كورسەتكەن بىردە-ءبىر تەلەارنانى كورگەنىم جوق. سول جەڭىمپازدى ىزدەپ ءجۇرىپ، سۇحبات العان ءجۋرناليستى دە كوزىم شالماپتى.

– سىزدەر تەلەارنالارعا بارىپ، ءداستۇرلى ونەردى دارىپتەيتىن باعدارلامالاردىڭ جوباسىن ۇسىنىپ كوردىڭىزدەر مە؟

– كونتسەپتسيانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ۇسىندىق. «فورمات» دەگەن ءبىر سۇمدىقتارى بار. «فورماتقا كەلمەيدى» دەپ تالاي جوبامىزدى كەرى قايتارىپ بەردى. كليپتەرىمىزدى كورسەتكىسى كەلمەسە دە وسىنداي سىلتاۋ ايتادى. كەيىنگى كەزدە قولدى ءبىر-اق سىلتەپ، كليپ ءتۇسىرۋدى قويدىم. ءوز ەلىمىزدە تۇرىپ، ۇلتتىق ەكرانىمىزعا ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ فورماتى كەلمەسە، نە ءۇشىن قارا تەر بوپ جانتالاسىپ ءجۇرمىز؟ ەكراندى تۇزەيتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزداعى نارسە ەمەس، قاداعالايتىن ورگاندار، تەتىگىن ۇستاپ وتىرعان مەكەمەلەر بار. سولاردىڭ نازارى تۇسپەيىنشە، ءبىزدىڭ ەسىك قاعىپ، تابالدىرىق توزدىرىپ جۇرگەنىمىز بوس اۋرەشىلىك.

قىتايعا بارىپ، تەلەارنالارىن قوسىپ قالساڭىز، كۇنىنە ەكى-ءۇش ساعات اتام زامانعى ادام تۇسىنبەيتىن وپەرالارىن كورسەتىپ جاتادى. بەتتەرىن باتتاستىرىپ بوياپ، ۇلتتىق كيىمدەرىن كيگەن انشىلەر ساعاتتاپ اندەتەدى. سولارعا مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار اقشا بولىنەدى. كوستيۋمدەرىن تىگۋگە، عيماراتتى ۇستاۋعا جۇمسالاتىن قارجى، انشىلەرگە، ولاردى ساحناعا دايىندايتىن قانشاما مامانعا تولەنەتىن جالاقى بار – قىپ-قىزىل شىعىن. سوندا دا قىتاي اتا ءداستۇرىن ۇلىقتاۋدان اقشا اياپ وتىرعان جوق. ىرگەمىزدەگى وزبەكستانعا بارا قالساق تا، وزبەكشە سالەم بەرەدى، الدىمىزعا وزبەكتىڭ ۇلتتىق اسىن قويادى. كوشەلەرىندە وزبەكتىڭ شاپانى مەن تاقياسىن كيگەن قاۋىم جۇرەدى. عيماراتتارى دا، كينوسى دا – ءبارى وزدەرىنىكى. ءبىز سياقتى وزگەنىكىنە تاڭدانىپ، تامسانىپ وتىرعان جوق.

– كليپ تۇسىرۋدەن باس تارتقانىڭىزعا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى. ءالى دە سول ۇستانىمنان تايعان جوقسىز با؟

– تۇسىرمەيمىن دەپ جۇرگەنمىن، ونەرىمدى سىيلايتىن ازاماتتار قولقا سالعان سوڭ، كەلەر جىلعا جوسپارلاپ وتىرمىز. شىعىنىن ءوزىمىز كوتەرەمىز دەگەن كىسىلەر دە بار. ۋاقىتىندا كورە جاتارمىز ەندى. بىراق ول دۇنيەمىز دە تەلەارنالارعا ۇناي قويماۋى مۇمكىن. ويتكەنى ۇلتتىق فورماتتا تۇسىرىلەدى. اباي ءبىرىنشى قارا سوزىندە: «اقىرى ويلادىم: وسى ويىما كەلگەن نارسەلەردى قاعازعا جازا بەرەيىن، اق قاعاز بەن قارا سيانى ەرمەك قىلايىن، كىمدە-كىم ىشىنەن كەرەكتى ءسوز تاپسا، جازىپ السىن، يا وقىسىن، كەرەگى جوق دەسە، ءوز ءسوزىم وزىمدىكى دەدىم دە، اقىرى وسىعان بايلادىم» دەمەيتىن بە ەدى. ءبىز دە ۇلتتىق دۇنيەمىز وزىمىزدىكى دەيمىز دە، تۇسىرە بەرەمىز. كەرەك قىلعان ادام كورەر.

– كەيىنگى كەزدە «ورتاشا تالانت» دەگەن تىركەس قوسىلدى سوزدىك قورىمىزعا. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە، اللا ادامعا تالانت بەرەدى، يا بەرمەيدى. قابىلەت بەرۋى مۇمكىن، بىراق تابيعي دارىن بولماسا قوراش كورىنەر. مۇنى تۇسىنبەيتىندەرگە، تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەرگە داۋا بار ما؟

– «ورتاشالار» جايداق سۋ سەكىلدى. قيمىل-قوزعالىسسىز تۇرا بەرەدى. نە وسپەيدى، نە وشپەيدى. وندايلار كەز-كەلگەن سالادا بار. اكتەرلەردىڭ اراسىندا دا، انشىلەردىڭ اراسىندا دا تولىپ ءجۇر. دارىنى جەتپەگەن جەرگە تانىسىن سۇيرەيتىندەر، داۋىسى جەتپەي قالعان تۇستى بەتىندەگى بوياۋى، ۇستىندەگى قىمبات كويلەگىمەن جاسىرىپ جۇرگەندەردىڭ، فونوگرامماعا سەنگەندەردىڭ داۋرەنى قازىر. داڭعازا مادەنيەتتى ونەر دەپ تانيتىن بۋىن ءوسىپ شىقتى. «اسپانعا قارايمىن، جۇلدىزدى سانايمىن»، «وستانوۆكادا تۇرمىن»، «كەل، شاي ىشەيىك» دەگەننىڭ ءبارىن ءان دەپ ۇعاتىن ۇرپاق سول ورتاشالارعا شىن تالانت دەپ تابىنىپ ءجۇر. ونەرگە ۋاقىتشا اقشا تابۋ ماقساتىندا كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيدى. وڭاي مەحانيزمدى تاۋىپ العان: جۇرتتى جاپپاي بيلەتەتىن ءبىر-ەكى «حيت» جازىپ الادى دا، توي جاعالايدى. تويدان جيناعان اقشاسىنا كليپ ءتۇسىرىپ، قىمبات كوستيۋم تىكتىرىپ، ەكرانعا شىعادى، تانىمالدىعى ارتادى. تانىمالدىلىقپەن بىرگە تابىس كەلەدى. بۇل مەحانيزمنىڭ تەتىگىن جويۋ ءۇشىن ۇلكەن رەفورما كەرەك. ساحنا ءانى مەن توي ءانىنىڭ شەكاراسىن شەگەندەيتىن كەز كەلدى. ۇلتتىق ەكرانعا شىعۋى ءتيىس دۇنيەلەردى ەلەپ-ەكشەپ بەرەتىن ورگان قۇرىلۋى قاجەت. ايتپەسە، ونەردەگى باسسىزدىققا توقتاۋ بولمايتىن سياقتى. الگى ءوزىڭ ايتقان ون ءاننىڭ اينالاسىندا جۇرگەن انشىلەر سول ون ءاننىڭ ءسوزىن جاتقا بىلە مە ەكەن؟ فونوگرامما قوسىلمايتىن ساحنالاردا ءان ايتا الار ما ەكەن؟ بىزدە تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن جىرشىلار بار. ءبىر كوروعلىنى جىرلاۋ ءۇشىن التى كۇن ماڭداي تەرىن توككەن ونەرپازدار بار. ءبىرجان، اقاننان باستاپ، كەنەنگە دەيىنگى دۇنيەلەردى جاتقا ايتاتىن جاستار بار. سولاردى الگى فانەرششيكتەرمەن بەتپە-بەت وتىرعىزىپ كورشى، نە قىلار ەكەن؟! حالىق سەزەدى شىنايى ونەردىڭ قايدا جاتقانىن. بىراق داڭعازا مادەنيەت، ماعىناسىز اندەردىڭ ىقپالىنا بوي الدىرعاندار ۋاقىت وتە كەلە سونىڭ تورىنان شىعا الماي قالاتىنى وكىنىشتى.

– ونەر ادامى بولعاننان كەيىن تويدا ءجيى جۇرەسىزدەر عوي. سوڭعى ۋاقىتتا قازاقتىڭ توي-تومالاعى داراقىلىقتىڭ الاڭىنا اينالىپ كەتكەن جوق پا؟

– تويدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇگىنگىنىڭ تويلارى توي يەسىنىڭ جاعدايىنا قاراي وتەدى. ءبىر كەزدەرى جۇرت شاماسى كەلسىن-كەلمەسىن، جالعان نامىسپەن تىراشتانىپ كرەديت الىپ، قالاداعى ەڭ ۇلكەن تويحانانى جالداپ، توي جاسايتىن. قازىر حالىق ەسىن جينادى. نەسيەنىڭ ارتى جاقسىلىقپەن بىتپەيتىنىن ءتۇسىندى دە، شاعىن توي جاساۋعا كوشتى. ءجۇز، ەلۋ، ءتىپتى جيىرما ادام شاقىرىپ تا توي جاساعانداردى كوردىك. ال شاماسى جەتەتىندەر تويىنا 500، ءتىپتى 1000 ادام شاقىرادى. توي وتەتىن مەيرامحاناعا، داستارحانعا، توي تىزگىنىن ۇستاعان اساباعا، ءان ايتقان انشىلەرگە قاراپ، توي يەسىنىڭ شاما-شارقىن باعامدايسىڭ. كەيبىر تويلارعا بارساڭ، قازاقتىڭ ونەرپازىن كورمەيسىڭ. كىل شەتەلدىڭ ءانشى-بيشىلەرىن الدىرادى. كەيبىر ءورىستىلدى قازاقتار، قازاقتى مەنسىنبەيتىن قالتالىلار تويىنىڭ ءتورىن شەتەلدىكتەرگە بەرگەندى قۇپ كورەدى. باسقا مادەنيەتتى بيىك قويۋ ارقىلى وزدەرىنىڭ دارەجەسى جوعارى ەكەنىن كورسەتەمىز دەپ ويلايدى. شەتەلدىڭ ءانشىسى ونىڭ دارەجەسىن قايتپەك؟ ەكى ءانىن ايتادى دا، قالتاسىن تولتىرىپ، جونىنە كەتەدى. ءتىپتى كەيبىر تويدا بەتاشاردى اياقتاتپاي، ءۇزىپ تاستاعانداردى دا كوردىك. ءبىر-ەكى سالەم سالىنعاننان كەيىن: «حۆاتيت، نە نادو دالشە» دەپ، قازاقتىڭ سالتىن مەنسىنبەيتىنىن انىق اڭعارتادى. ايتەۋىر كەلىن قوناقتارعا ءبىر-ەكى رەت باسىن يسە بولدى دەپ تۇسىنەدى. شىندىعىندا، بەتاشار – كەلىنگە ايتىلار ناسيحات، ەل-جۇرتپەن تانىستىرۋ ەكەنىنە، سالتتىڭ استارىندا تەرەڭ تاربيەلىك ءمان جاتقانىنا پىسقىرمايدى.

ال كەيبىر تويلاردا ۇيدەگى قۇدالىقتا جاسالاتىن ءجون-جورالعىلاردى 300 ادامنىڭ الدىندا جاساپ جاتادى. قورجىنىن جايىپ تاستاپ، ءبىر-بىرىنە كيىت كيگىزىپ، التىن تاعىپ، قۇيرىق-باۋىر اساتىپ جاتقانىن كورسەڭ عوي. ونىڭ ءبارى ۇيدە، ەڭ جاقىن دەگەن اعايىننىڭ ورتاسىندا وزىندىك ءسان-سالتاناتىمەن ءوتۋى ءتيىس جورالعىلار ەمەس پە؟ ونى تويعا اپارىپ تىعىپ، ءبىر-بىرىنە نە كيگىزىپ، نە مىنگىزگەنىن ەلگە جار سالىپ قاجەتى نە؟

ەندى ءبىر جەرلەردە توي-تومالاق تاپ-تۇيناقتاي بوپ وتەدى. ۋاقىتىلى باستالادى، جورالعىلار جونىمەن جاسالىپ، داستارقان ىسىراپسىز جايىلادى. جاستاردىڭ كيىمى دە جيناقى، ۇستامدى. شەتەلدەن پالەن ميلليونعا الدىرمايدى. قالاداعى دۇكەندەردىڭ بىرىنەن جالعا الا سالادى. تويحانانىڭ تورىنە دەيىن ليمۋزينمەن كىرمەسەك بولمايدى دەپ اتا-انانى اۋرەگە سالمايدى. جالتىراعان كولىكتەرمەن قالا ىشىندە شەرۋلەتپەسە دە، پالەنباي مىڭ دوللارعا ءانشى-ءبيشى جالداماسا دا، جۇزدەرىنەن باقىتتى ەكەندەرى مەنمۇندالاپ تۇرادى. مۇنىڭ ءبارى جاستاردىڭ سانا-سەزىمىنە، اكە-شەشەدەن العان تاربيەسىنە بايلانىستى.

– ومىردەگى ەلۋ، ونەردەگى وتىز جىلدان تۇيگەنىڭىز نە؟

– اكەم جەتپىسكە كەلگەندە «اكە، جەتپىس قالاي ەكەن؟» دەسەم، «بىلمەيمىن بالام، كوڭىلىم 30-40-تاعىداي»، – دەگەن ەدى. جاسىمىز ۇلعايعانىمەن، جانىمىز قارتايمايتىن سەكىلدى. بۇل – ۇلكەندەر جۇرگەن دانالىق پەن تازالىق دەيتىن جولداردىڭ ايقاسىندا تۇرعان كەزەڭ ەكەن. «ەلۋ – ەردىڭ جاسى»  دەيدى عوي قازاق. ەتكەن ەڭبەگىڭنىڭ قىزىعىن كورەتىن ۋاقىت. بالانىڭ، نەمەرەنىڭ الدىنداعى اكەلىك، اتالىق مىندەتكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن شاق. سەن ءۇشىن بالاڭ ۇيالماسا، سەن ءۇشىن شاكىرتتەرىڭ تومەن قاراماسا، شيرەك عاسىردىڭ بوسقا وتپەگەنى دەپ بىلەمىن.

قازاقتىڭ ادەتى بار عوي، مەرەيتوي كەزىندە ءۇيىپ-توگىپ كىتابىن شىعارىپ، كونتسەرتىن بەرىپ، توي-تومالاعىن وتكىزەدى دە، ودان كەيىن بەلگىسىز بولىپ جۇرە بەرەدى. كەشە كونتسەرت بەرىپ، ارقادان اۋىر جۇك تۇسكەننەن كەيىن ۇيگە كەلىپ، وتباسىممەن راقاتتانىپ وتىرىپ شاي ءىشىپ وتىرعاندا ەڭ ۇلكەن جۇمىس الدا ەكەنىن ءتۇسىندىم. بالالارىم: «اكە، ەندى انا جۇمىسقا كىرىسەيىك»، «مىنا جۇمىستى ءبىتىرىپ تاستايىق» دەپ جىگەرلەندىرگەندە، شارشاۋعا قاقىم جوق ەكەنىن ۇقتىم. ويتكەنى ىستەيتىن شارۋا ءالى شاش ەتەكتەن ەكەن. كەيدە شارشاپ جۇرگەندە قيۋى كەلمەي جاتقان ءبىر ءىسىڭدى بىتىرسەڭ، اۋرەشىلىكتىڭ ءبارى سونىمەن بىتەتىندەي بولىپ كورىنەدى عوي. شىندىعىندا ارمان دەگەن كوپ بەلەس، بىرىنە شىقساڭ ءبىرى بار. ءالى باعىندىراتىن بيىكتەر كوپ. اللا تاعالا كۇش-قۋات بەرسە، اقىرىنداپ بارىنە دە جەتەرمىز.

– ءسىز كوكسەگەن بيىكتىك قايسى؟

– ونەر دەگەن ماڭگىلىك قوي. باسقا ەمەس، ءدال وسى جولدى تاڭداعانىما قۋانامىن. وزىمە دەيىنگى عازيز اعالار سەكىلدى ونەردە ءوز ءىزىمدى، جاقسى اتىمدى قالدىرعىم كەلەدى.

– سۇحباتىڭىزعا راحمەت، اعا! اللا سول تىلەگىڭىزگە جەتكىزسىن!

 

سۇحباتتاسقان انار لەپەسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button