كاسىپ باستاۋدىڭ كىلتيپانى

شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – كەز كەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى كورسەتكەندەي، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ەكونوميكانى نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى العىشارتتار جاسايدى. اتاپ ايتقاندا، سالالىق جانە وڭىرلىك مونوپوليزم جويىلادى، رىنوكتا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر كوبەيەدى، جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى، عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرى ومىرگە ەنگىزىلەدى.

قازىرگى تاڭدا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اتاپ وتىلگەندەي شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جۇيەلى ءىس-قيمىلدارى باياندالا وتىرىپ، كاسىپكەرلىك ورتانى ودان ءارى نىعايتۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولىپ ولاردى قارجىلىق رەسۋرستارمەن، ياعني، نەسيەمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلسا، ولاردى نەسيەلەيتىن ەكىنشى دەڭگەيلى كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ جاعدايى كوبىنە نازاردان تىس قالادى.

بۇگىنگى كۇنى وتاندىق بانكتەرىمىزدىڭ بارلىق كاپيتالىنىڭ مولشەرى الەمدەگى ءىرى بانكتەردىڭ كاپيتالىنان ءجۇز ەسە كەم ەكەندىگىن ەسكەرەتىن بولساق، وندا بانكتەرگە ەڭ العاشقى كەزەكتە وزدەرىنىڭ رەسۋرستارىن نىعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. ارينە، قازىرگى ۋاقىتتا قاتاڭ نارىقتىق ەكونوميكا اياسىندا ءوزىن-ءوزى ساقتاندىرۋ، ءوزىن-ءوزى كورسەتە ءبىلۋ، باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ءۇشىن بانكتەر تاراپىنان ءبىراز جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت. ال كوممەرتسيالىق بانكتەر ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەۋى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قوسقان ۇلەسى بولماق. ولاردىڭ دامۋى مەملەكەتتىڭ، ەكونوميكا اگەنتتىكتەرىنىڭ شارۋاشىلىق ءومىرى ءۇشىن ءتيىمدى.

قالاي ايتساق تا، مەملەكەت بۇگىنگى كۇنى كاسىپكەرلىك قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ نارىق ەكونوميكاسىنىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى رەتىندە ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋلارىنا قاجەتتى جاعدايدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە اتاۋلى قولداۋ كورسەتۋدى جۇزەگە اسىراتىن ارناۋلى «شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» قۇرىلىپ، تابىستى جۇمىس جۇرگىزۋدە. كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن بەس مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋعا جانە بيزنەستىڭ بيلىكپەن اراداعى ءىس-قيمىلدارىنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋعا باعىتتالعان «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋدى كوزدەيتىن ايتارلىقتاي سالىقتىق جەڭىلدىكتەر زاڭدىق دەڭگەيدە قاراستىرىلدى.

كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ  قىسقارادى

2020 جىلى كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋ 40 پايىز قىسقارماق. ول ءۇشىن قولدانىستاعى 13 كودەكس پەن 103 زاڭعا 1 مىڭعا جۋىق تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قر ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ەدى. بۇعان دەيىن اتالمىش قۇجات ەلىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن «اتامەكەن» كۇپ-تىڭ ساراپتاۋىنان ءوتتى. ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ مالىمدەۋىنشە، زاڭ جوباسى مەملەكەتتىك باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىن رەفورمالاۋدى، ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ينستيتۋتىن دامىتۋدى، باسەكەلەستىككە كەدەرگى كەلتىرەتىن نورمالاردى جويۋدى، بيزنەس شىعىندارىن جاپپاي تومەندەتۋدى، بيزنەستى قولداۋ شارالارىن ىلگەرىلەتۋدى، سونىمەن قاتار «Doing Business» رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ ورنىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. «2007 جىلدان بەرى مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتiنىڭ بارلىق ارەكەتى ۇكىمەتتىڭ نازارىنا الىندى. ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەرگە قارسى جۇمىس ىستەيتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر مەن توسقاۋىلدار قىسقارا باستادى. الايدا بيزنەس باقىلاۋدان بوساعان جوق. كاسىپكەرلەردىڭ كەز كەلگەن قاتە-كەمشىلىگى جىپكە ءتىزىلىپ وتىردى. اكىمشىلىك ايىپپۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن تيتىقتاتا باستادى. ماماندار جاڭا زاڭ جوباسىندا وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرۋگە تىرىستى»، – دەدى سەرىك جۇمانعارين. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە، جاڭا قۇجاتتا كاسىپكەر تاراپىنان تۋىندايتىن ءتۇرلى كەمشىلىكتىڭ الدىن الۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. «بۇل رەفورما ينسپەكتورلار مەن تەكسەرۋشىلەردىڭ بۇگىنگى تاڭداعى «انىقتاۋ جانە جازالاۋ» دەگەن ۇستانىمىن «قۇقىق بۇزۋدىڭ الدىن-الۋ جانە ەسكەرتۋ» دەگەن ساياساتقا اۋىستىرۋعا تۇرتكى بولادى»، – دەدى سەرىك جۇمانعارين. ەگەر كاسىپكەردىڭ قانداي دا ءبىر ايىبى انىقتالسا، ول بۇرىنعىداي سوتقا سۇيرەلمەيدى. كاسىپكەرلەرگە قاتەنى دۇرىستاۋعا 20 نە 30 كۇن ۋاقىت بەرىلەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپسا، ءىس جابىلادى.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنشە، قايتالانۋىنا جانە تيىمسىزدىگىنە بايلانىستى 114 باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ 27-ءسى جانە 18 قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ ۇشەۋى جويىلادى. زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەنشىك يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋدى، ادىلەت مينيسترلىگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ رەسمي ماتىندەرىن كەيىننەن جاريالاۋدى، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى سپورت وبەكتىلەرىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ، دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت سالاسىنداعى زاڭنامانى ساقتاۋ جونىندەگى ستاندارتتاردى، ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ساقتاۋدى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى حالىققا جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى پروفيلاكتيكالىق ەگۋ ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋدى باقىلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى. «2018 جىلعا دەيىن تەكسەرۋلەردىڭ جالپى سانى 30 پايىزعا ازايادى. ال 2020 جىلى كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋ تاعى 10 پايىزعا قىسقارادى. ناتيجەسىندە كورسەتكىش 40 پايىزعا جەتەدى»، – دەدى سەرىك جۇمانعارين. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 544 باقىلاۋ فۋنكتسياسى بار ەكەن. زاڭ جوباسىندا وسىنىڭ 150-ءىن قىسقارتۋ ۇسىنىلعان. بۇل تۋرالى قر ۇەم كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اسلانبەك جاقىپوۆ: «باقىلاۋ فۋنكتسياسى كوپ بولعان سايىن بيزنەس سۋبەكتىسىنە كورسەتىلەتىن قىسىم ارتا بەرەدى. وسىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىز زاڭ جوباسىنا ناقتى ۇسىنىس ەنگىزدىك»، – دەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، مەملەكەتتىك ورگاندار 2010 جىلى 349236 تەكسەرىس جۇرگىزگەن. ال 2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 3 ەسە ازايىپ، 98555 بولىپ شەكتەلدى. دەسەك تە كاسىپكەرلەر تاراپىنان تەكسەرىستەردىڭ تولاستاماي تۇرعانىنا قاتىستى شاعىم كوپ. بۇدان بىلاي كاسىپكەرلەردى جازالاۋ قىسقارىپ، ىمىرالاسا ارەكەت ەتۋ باسىمدىققا يە بولادى. ياعني كەز كەلگەن كاسىپكەرگە قانداي دا ءبىر اعاتتىعى ءۇشىن ەڭ اۋەلى ەسكەرتۋ جاسالىپ، ونى دۇرىستاۋعا ۋاقىت بەرىلەدى. كاسىپكەر مەجەلى مەرزىمدە بارلىق تالاپتى ورىنداسا، اكىمشىلىك جازا قولدانىلمايدى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا تەكسەرۋشى زاڭ تالابىنا جۇگىنە الادى.

ال «تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى راحىم وشاقباەۆ زاڭ جوباسى بيزنەستى ءادىل باسەكەلەستىككە باستاپ قانا قويماي، رەيدەرلىك ارەكەتتىڭ جولىن كەسۋگە نەگىز بولاتىنىن جەتكىزدى. «ءبىر نارسەگە ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى كاسىپكەرلەرگە قولايلى جاعداي تۋعىزعانىمەن جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ نورمالارىندا سالىق ينسپەكتورلارىنا سوتتىڭ شەشىمىنسىز كاسىپكەر جاساعان كەلىسىمنىڭ زاڭسىز ەكەنىن انىقتاۋ قۇزىرەتى بەرىلدى. بۇل قۇزىرەت شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەرى اسەر ەتەدى»، – دەپ ءتۇيدى ويىن راحىم وشاقباەۆ.

جاستار كاسىپكەرلىگىنە  قولداۋ ماردىمسىز

  بۇگىندە ەل حالقىنىڭ 26 پايىزىنان استامى جاستار. قازاقستاننىڭ جاس كاسىپكەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ماقسات قوجامبەكتىڭ پىكىرىنشە، دامۋدىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – 2050 جىلعا قاراي شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ. «ەلباسى ءاربىر ماڭىزدى باسقوسۋدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە ايتىپ، ءتيىستى تاپسىرمانى بەرىپ تە جاتىر. وسىعان وراي، مەملەكەت ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتى رەتىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا جاس كاسىپكەرلەرگە ءبىرشاما قولداۋ بار. قازاقستان الەمدىك وركەنيەت كوشىنەن ءوز ورنىن الۋى ءۇشىن وتاندىق ونىمدەرىمىز بارلىق جاعىنان تالاپقا ساي بولۋى قاجەت. ول ءۇشىن وتاندىق كاسىپكەردى، ونىڭ ىشىندە جاس كاسىپكەردى كەشەندى تۇردە بارىنشا قولداۋ كەرەك. جاس كاسىپكەر – ەرتەڭگى اياعىنان تۇرعان، الەۋەتى كۇشتى، حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەر قالىپتاستىرۋشى ورتا»، – دەدى.

وتكەن جىلدىڭ باسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق جاستار فورۋمىندا 7 پىكىرسايىس الاڭىنىڭ ءبىرى ناق وسى جاستار كاسىپكەرلىگى ماسەلەسىنە ارنالدى. ءبىر نارسە انىق، ول – ەڭ نەگىزگى مىندەت رەتىندە جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ جانە جاس كاسىپكەرلەرگە جەكە بيزنەسىن قالىپتاستىرۋعا جانە شاعىن بيزنەستە وزىنە جۇمىس تابۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرۋ. مەملەكەتتىك ورگاندار كاسىپكەرلەرگە قولداۋدىڭ كورسەتىلىپ جاتقانىن ايتادى، ال جاس كاسىپكەرلەر قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن العا تارتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قولداۋ بار، بىراق شەكتەۋلى، تالاپتارى قاتاڭ، جاس كاسىپكەرلەرگە قولجەتىمدى ەمەس. ەگەر جاستار كاسىپكەرلىگىن قولداۋ بارىنشا كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلسە، جۇمسالعان ءاربىر تەڭگە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن سالىق پەن ءتۇسىم رەتىندە 2-3 تەڭگە بولىپ قايتۋىنا مۇمكىندىك مول. ەلىمىزدەگى الەۋەتتى كاسىپكەر 25-34 جاس شاماسىنداعى ازاماتتاردان قۇرالعانىن ەسكەرسەك، جاستار كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

شامامەن ايتار بولساق، 29 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ جەكە كاسىپكەر رەتىندە جۇمىس ىستەيتىنى 114 مىڭ شاماسىندا بولسا، ونىڭ ىشىندە بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىنى – 102 مىڭ. زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلگەنى شامامەن – 24 300، ونىڭ ىشىندە بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىنى – 19 100. سالالارعا ءبولىپ قارايتىن بولساق، سۋبەكتىلەردىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىندا، ساۋدا سالاسىندا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا شوعىرلانعان. سەبەبى باستاپقى كاپيتالدى كوپ قاجەت ەتپەيدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسى ايتارلىقتاي تومەن. قازىرگى كەزدە جالپى ىشكى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 20 پايىز شاماسىندا. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ەكونوميكاعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. دانيادا – 61 پايىز، گەرمانيادا – 55 پايىز، يتاليادا – 68 پايىز. سوندىقتان جاستار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى ناسيحاتتاۋ كەرەك.

ەل تۇرعىندارىنىڭ 26 پايىزىنان كوبى – 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار. ياعني، 4،4 ملن شاماسىندا. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدا مۇنداي الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت-اق. ەلباسى ءبىر سوزىندە «… ەڭبەك ەتۋشى حالىقتىڭ 60 پايىزى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەگەن كەزدە قازاقستان تۇراقتىلىققا قول جەتكىزەدى…» دەگەن ەدى. سوندىقتان دامىعان ەلدەردەگىدەي شاعىن جانە ورتا بيزنەسى وركەندەگەن جانە نەگىزىنەن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋىمىز قاجەت. ەڭ باستى تۇيتكىل – ولاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ انىقتالماۋى. قولدانىستاعى زاڭنامادا «جاس كاسىپكەر» دەگەن ۇعىم بەكىتىلمەگەن. جاڭادان ءىس باستايتىن تاجىريبەسىز جاس كاسىپكەر قارجىلىق قانا ەمەس، ەڭ اۋەلى اقپاراتتىق، كاسىپ جۇرگىزۋ تۋرالى ءبىلىم، بيزنەس-جوبا جاساۋ، ءونىمى مەن قىزمەتىن وتكىزۋ جانە بيزنەس باستاۋدا باسقا دا كوپتەگەن قيىندىقتان ءوزى جول تاۋىپ شىعۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلەسى ماقساتتى تۇردە جاس كاسىپكەردىڭ قىزمەتىن دامىتۋعا جانە قولداۋعا باعىتتالسا قۇبا-قۇپ.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button