بانكتەرگە قارسى باعىتتالعان شابۋىل

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن باسىم باعىتتاردىڭ قاتارىنا شىعارىپ، قىلمىستىڭ وسى تۇرىمەن كۇرەستىڭ كوكەيكەستىلىگى كۇن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن بولە-جارىپ اتادى. وسىعان وراي ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىنىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى.

قازىر عالامشاردا قاۋىپتىلىگى جاعىنان يادرولىق قارۋمەن پارا-پار قىلمىستىڭ ءتۇرى ءورشىپ تۇرعانىن ەشكىم جوققا شىعارماس. ول قىلمىسكەر ونلاين ارقىلى ۇيىنەن ءبىر قادام شىقپاي-اق كومپانيالاردى شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتىرادى. بۇلار قاشىقتا وتىرىپ-اق ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جۇمىسىن تەجەپ، گاز قۇبىرلارىنداعى جارىلىستاردى، جارىقتىڭ جاپپاي ءوشىپ قالۋىن، ۇشاقتاردىڭ قۇلاۋىن، پويىزداردىڭ رەلستەن شىعىپ كەتۋىن ۇيىمداستىرا الادى. ءتىپتى بۇل از بولسا، كيبەرتوپتار مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە دەيىن كيلىگە الادى. ونىڭ بەر جاعىندا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋ، بانكتەگى جەكە شوتتاردان اقشا قىمقىرۋ سياقتى كيبەر-قىلمىستار بەلەڭ الماسا، گەرمانيا سىندى مەملەكەتتەر كيبەرقاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىن قۇرىپ، قىتاي، رەسەي سياقتى كورشىلەرىمىز ونلاين رەجيمىندەگى شابۋىلدارعا قارسى قۇلاش-قۇلاش زاڭدار قابىلداماعان بولار ەدى. دەمەك ادام بالاسى ويلاپ تاپقان اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ارقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ دە ءالسىز تۇستارى جەتكىلىكتى.

ەلىمىزدە بىرنەشە بانك حاكەرلەردىڭ شابۋىلىنا ۇشىرادى. ولاردىڭ اراسىندا «Homebank» ينتەرنەت-پورتالى دا بولدى. وسىعان قاتىستى قازكوممەرتسبانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى: «ماماندار Ddos-شابۋىلىن انىقتادى. ءبىر مەزەتتە سانى بەلگىسىز IP ادرەستەردەن تولاسسىز سۇرانىس كەلدى. ولار پورتالدىڭ جۇمىسىن بۇعاتتاۋعا تىرىستى. سايتتى قورعاۋ ءۇشىن ماماندار ءتيىستى تەحنيكالىق امالدارعا جۇگىندى. ەگەر سايت باياۋ جۇمىس ىستەسە نەمەسە وپەراتسيالار دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرىلماسا، كەشىرىم سۇرايمىز»، – دەگەن مالىمدەمە تاراتتى.

ءوز كەزەگىندە Kaspibank قالىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن جانە بارلىق وپەراتسيالار تيىسىنشە ورىندالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. «ءبىز حاكەرلىك شابۋىلعا تويتارىس بەرۋگە دايىن وتىرامىز. سەبەبى حاكەرلەردىڭ بانككە قارسى جۇمىس ىستەيتىنىن جاقسى بىلەمىز»، – دەدى قارجى ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى.

ۇلتتىق بانك بولسا، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ، قارجى قىزمەتىنىڭ سەرۆەرىنە جاسالعان حاكەرلىك شابۋىلعا قارسى شارا ۇيىمداستىردى. «بارلىق مۇددەلى سۋبەكتىلەردىڭ حاكەرلىك شابۋىلعا بىرلەسىپ قارسىلىق كورسەتۋى قاۋىپتىڭ بەتىن قايتاردى. قولعا تۇسكەن مالىمەتتەر زەرتتەۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگاندارعا بەرىلدى»، – دەگەن اقپارات تاراتتى قارجىلىق رەتتەۋشىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

Cايكەستىك پە، كەزدەيسوقتىق پا، بەلگىسىز، الايدا وسىدان ءبىراز كۇن بۇرىن ەلوردا دا زاماناۋي جۇيەلەر مەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىبى تالقىلاندى. سوندا ۇقك مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەتىنىڭ توراعاسى ەۆگەني ەمەليانوۆ قازاقستاندا 6 بانك فيشينگكە (فيشينگ – ينتەرنەت-الاياقتىق) تاپ بولعانىن، الايدا ءبىر قارجى ۇيىمى عانا وسىعان قاتىستى قۇزىرلى ورگانعا شاعىمدانعانىن ايتتى.

«وتاندىق قارجى ينستيتۋتتارى وزدەرىنە جاسالعان حاكەرلىك شابۋىلدى جاريالاعىسى كەلمەيدى. بارلىعى بەدەلدەرىنە نۇقسان كەلتىرۋدەن، كليەنتتەرىنەن ايىرىلىپ قالۋدان قورقادى»، – دەدى توراعا. ونىڭ ايتۋىنشا، فيشينگ جاسالعان كەزدە بىردە-ءبىر بانك شىعىن شەكپەگەن، تەك وپەراتسيالىق جۇيەگە ۆيرۋس ەنگەن.

ايتا كەتەيىك، 2011 جىلعى 14 قاراشادا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قر اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وعان كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قاداعالاۋ مىندەتى جۇكتەلدى. بۇعان قوسا ينتەرنەت قاۋىپسىزدىكتى قاداعالاپ وتىراتىن ارنايى قىزمەت قۇرىلدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى قىزمەت ينتەرنەتتە تىركەلگەن 79 مىڭ وقيعانى سۇزگىدەن وتكىزدى. بۇل تۋرالى ەۆگەني ەمەليانوۆ: «نەبىر الاياقتاردىڭ استىرتىن ارەكەتىن اشكەرەلەدىك. سونىڭ ءبىرى كولۋمبيادا تىركەلگەن دومەننەن كەلگەن حات بولدى. حات يەسى بەدەلدى كومپانيانىڭ اتىنان ەلىمىزدىڭ ءىرى ۇلتتىق كومپانياسىنا حابارلاسىپ، قوماقتى قاراجات اۋدارۋ تۋرالى نۇسقاۋلىق جولداعان. حاتقا كۇمانمەن قاراعان كومپانيا قىزمەتكەرى بىردەن دابىل قاققان. ناتيجەسىندە ءبىز مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى حوستينگتىك كومپانياعا حابارلاسىپ، دومەندى بۇعاتتاتقىزىپ تاستادىق. ايتايىن دەگەنىم، حاكەر ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيانى جان-جاقتى زەرتتەگەن. ءسويتىپ كىمگە، قانداي حات جولداۋ قاجەت ەكەنىن تاپ باسقان»، – دەدى.

بۇدان كەيىن توراعا حاكەرلەر وتاندىق بانكتەرگە دە ءجيى شابۋىل جاسايتىنىن جەتكىزدى. «بيىل ەلىمىزدەگى بىرنەشە بانك فيشينگپەن بەتپە-بەت كەلدى. ولارعا جالعان دومەنمەن ۇلتتىق بانك اتىنان حات جولدانعان. حاكەرلەر ۇلتتىق بانكتىڭ «nationalbank» دەگەن دومەنىن «nationalsbank» دەپ وزگەرتىپ، الاياقتىق جاساماقشى بولعان. ابىروي بولعاندا بۇل دومەندى دە جاپقىزدىق»، – دەدى ەۆگەني ەمەليانوۆ. ونىڭ سوزىنشە، سوڭعى 6 ايدا ەلىمىزدە ينتەرنەت-الاياقتىققا قاتىستى 99 وقيعا تىركەلگەن.

«بىرنەشە ۇيىم Wanna Cry جانە Petya ۆيرۋستارىنان زيان شەكتى. بىراق زاردابى اسا اۋىر بولعان جوق. جوعارىداعى ۆيرۋستار ۋكراينا مەن رەسەيدى ارالاپ كەلگەنشە، ءبىز وعان قارسى ءتاسىلدى تاۋىپ الدىق. قارسىلىق كورسەتۋ كەزىندە سونى پايدالاندىق»، – دەدى ول.

ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋىندا قاۋىپسىزدىك جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە باسىمدىق بەرىلەتىنىن بايانداپ، «قازاقستان كيبەرقالقانى» جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىردى. وسىنىڭ ىزىنشە ۇكىمەت كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە قازىنا قارجىسىنان 7،4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلاتىنىن جاريالاپ، «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» تۇجىرىمداماسى ازىرلەدى.

حالىقارالىق تاجىريبەنى نەگىزگە الىپ ازىرلەنگەن تۇجىرىمداماعا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. بۇل تۇجىرىمداما نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟ ساۋالعا ESET Russia ساتىلىمداردى قولداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۆيتالي زەمسكيح: «قازاقستان الەمدىك ۇردىستەن قالىس قالماي، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋدى ويلاستىرىپ جاتقانى تاڭ قالارلىق جاعداي ەمەس. كيبەرقىلمىستى تەكسەرەتىن اۋديتورلار قازاقستاننان تۇراقتى تۇردە سۇرانىس الىپ جاتادى. مىسالى ESET Consulting ساراپشىلارىنا تۇسەتىن سۇرانىستاردىڭ ىشىندە قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە كوش ىلگەرى تۇر.

قازاقستاننىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىنا ەل ىشىندە كيبەرشابۋىلدىڭ كوبەيىپ كەتۋى بىردەن ءبىر سەبەپ بولىپ وتىر»، – دەپ جاۋاپ بەردى. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك، ءبىز قامسىز، قاپەرسىز وتىرعان جوقپىز. «كيبەرقالقانمەن» قورعانۋعا تىرىسىپ-اق جاتىرمىز. بىراق كيبەرشابۋىلدىڭ تولاستار ءتۇرى جوق. قازىر ول دۇنيەجۇزىن الاڭسىز ارالاپ جۇرگەن ءتارىزدى.

ساراپشىلار 2020 جىلعا قاراي حاكەرلىك شابۋىلدىڭ سالدارىنان جاھاندىق ەكونوميكا 3 ترلن دوللاردان ايىرىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساپ وتىر. بۇعان سەنگىڭ كەلمەيدى، بىراق…

ءيا، بىراق، وسىدان 4 اي بۇرىن WanaCrypt0r 2.0 ۆيرۋسىن ويلاپ تاپقان الاياقتاردىڭ ءوز شوتتارىنا ينتەرنەت-قولدانۋشىلاردىڭ 42 مىڭ دوللارىن اۋدارىپ العانىن ەسكە تۇسىرسەك، كادىمگىدەي ويلانىپ قالامىز.

قالاي بولعاندا دا، حاكەرلىك شابۋىل XXI عاسىردىڭ كەسەلىنە اينالىپ ۇلگەردى. قارجى سالاسىنداعى ءىرى كيبەرقىلمىستار ميللياردتاردى زىم-زيا قىلاتىندىعىمەن عانا ەمەس، تاريحقا قايتالانباس قولتاڭباسىمەن دە ەنىپ جاتىر. ەندەشە الەمگە ايگىلى كيبەرقىلمىستاردىڭ العاشقى وندىعىن ۇسىنىپ كورەيىك.

پەنتاگوننىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن بۇزعان كەۆين ميتنيك اتاعى جەر جارعان حاكەر بولدى. ول 12 جاسىنان باستاپ الاياقتىقپەن اينالىستى. جول ءجۇرۋ بيلەتتەرىن جاساپ، قوعامدىق كولىكتەردە تەگىن ءجۇردى.

16 جاسىندا Digital Equipment Corporation كومپانياسىنىڭ جۇيەسىن بۇزىپ، وزىنە قاجەتتى باعدارلامانى قولدى قىلدى. وسى ءۇشىن ءبىر جىل قوعامنان وقشاۋلاندى.

كەۆين ستۋدەنتتىك شاعىندا دا تىنىش جۇرگەن جوق. ول جەلى ارقىلى اقش قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كومپيۋتەرلەرىن قوپاردى. وسى ارەكەتى ءۇشىن جاستاردى وڭالتۋ ورتالىعىنا جىبەرىلدى. كەيىن فبر اگەنتتەرى كەۆيندى جالعان قۇجات جاسادى جانە ءموبيلدى نومەرلەر مەن سەريالاردى كوشىرىپ، وزگەلەرگە زيان كەلتىردى دەپ ايىپتاپ، تۇرمەگە قامادى. بوستاندىققا شىققان سوڭ كەۆين باستان كەشكەن وقيعالارى جايلى بىرنەشە كىتاپ جازدى. ال 2000 جىلى حاكەردىڭ ومىرىنەن الىنعان وقيعالار جەلىسى بويىنشا فيلم ءتۇسىرىلدى. قازىر كەۆين كومپيۋتەرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن كومپانيادا بەلدى قىزمەتكەر.

رەسەيلىك حاكەر ۆلاديمير لەۆين 1994 جىلى Citibank قارجى ۇيىمىنىڭ تولەم جۇيەسىن بۇزىپ، شەت مەملەكەتكە 10 ميلليون دوللار اۋدارىپ جىبەرگەن. ماماندار حاكەردىڭ وپەراتسيالارىن بۇعاتتاپ ۇلگەرگەن، الايدا 400 مىڭ دوللاردان كوز جازىپ قالعان. ال كيبەرقىلمىسكەر قولعا ءتۇسىپ، 3 جىل تۇرمەدە وتىرىپ شىققان.

دجوناتان دجەيمس 15 جاسىندا مەكتەبىنىڭ، Bell South تەلەكوممۋنيكاتسيا كومپانياسىنىڭ جانە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن بۇزعان. مۇنىسىمەن قويماي، 3 مىڭعا جۋىق حات ۇرلاپ، NASA-نىڭ حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىن باسقارۋعا ارنالعان باعدارلاماسىن يەمدەنگەن.

كامەلەت جاسىنا تولماعاندىقتان ول جازادان قۇتىلىپ كەتكەن. بىرنەشە جىلدان كەيىن حاكەر TJX دۇكەندەر جەلىسىن شابۋىلداعانى ءۇشىن ءىستى بولعان. اقىرىندا حاكەر ءوز-وزىنە قول جۇمساعان.

رەسەي ازاماتتارى ۆاسيلي گورشكوۆ پەن الەكسەي يۆانوۆ 2000 جىلى PayPal، مەن Western Union تولەم جۇيەلەرىمەن بىرگە 40 كومپانيانى زار يلەتتى. ولار 25 ميلليون دوللار مەن 16 مىڭ نەسيە كارتاسىن مەنشىكتەپ الدى. حاكەرلەردى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن فبر اقش اۋماعىندا جالعان فيرما اشتى. ەكى بەيباق جالعان فيرمانى ۇپتەيمىز دەپ جۇرگەندە قولعا ءتۇسىپ، 4 جىلعا سوتتالىپ كەتتى.

ۇلىبريتانيالىق حاكەر گەري ماككيننون 2001 جىلى اقش قورعانىس مينيسترلىگى مەن NASA-نىڭ 100-گە جۋىق كومپيۋتەرىن قالىپتى جۇمىس جاعدايىنان شىعارعانى جانە اسا ماڭىزدى فايلداردى جويىپ جىبەرگەنى ءۇشىن سوتتالۋى ءتيىس بولدى. الايدا حاكەردىڭ قولىنا كىسەن كيگىزىلمەدى. سەبەبى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ونىڭ اۋتيزممەن جانە كلينيكالىق دەپرەسسيامەن اۋىراتىنىن انىقتادى. قازىر گەري ءدىن-امان، بوستاندىقتا ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

2004 جىلى Microsoft كومپانياسى Windows 2000 وپەراتسيالىق جۇيەسىنىڭ قۇپيا كودى جوعالعانىن جاريالادى. سول كەزدە 600 ملن بايت دەرەك، 31 مىڭ فايل جانە 13،5 ميلليون كود تىزبەگى ءىزىم-عايىم بولدى.

كەيىن بارلىق مالىمەت جەلىگە جۇكتەلدى. بىراق بۇدان كومپانيا جاپا شەككەن جوق. سەبەبى ولار جوعارىداعى وپەراتسيالىق جۇيەنى ارى قاراي دامىتۋدان باس تارتتى. دەسە دە كومپانيانىڭ بەدەلىنە ءبىراز نۇقسان كەلدى. ال IT كومپانياسىنان ايلاسىن اسىرعان حاكەر فبر-عا دا، باسقاعا دا ۇستاتپاي كەتتى. ءسويتىپ ول تاريحقا بەلگىسىز بىرەۋ بولىپ ەندى.

2007 جىلى كيبەرقىلمىسكەرلەر ەستونيا مەملەكەتىندە سايران سالدى. ولار بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بانكتەردىڭ سايتتارىن تاس-تالقان قىلدى. ەستونيا ەكى اپتا مازاسىز كۇي كەشتى. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تۇتاس مەملەكەت عالامتوردان اجىراتىلدى. بۇل وقيعا تاريح پاراعىنا ەڭ ءىرى كيبەرقىلمىس دەپ جازىلدى.

البەرتو گونسالەس ەسىمدى امەريكالىق حاكەر 2009 جىلى Heartland Payment System كومپانياسىنىڭ بەرەكەسىن الدى. ول ونداعان ميلليون نەسيە كارتاسىنىڭ دەرەگىن ۇرلاپ كەتتى. قولعا تۇسكەن كەزىندە البەرتو TJX Cos، Bj’S Wholesale Club ي Barnes & Noble دۇكەندەر جەلىسىن دە سارساڭعا سالعانىن مويىندادى. حاكەر ءوز ەركىمەن ءبىر ميلليون دوللاردى قايتارىپ بەرسە دە، 2010 جىلى 20 جىلعا سوتتالىپ كەتتى.

وزدەرىن Anonymous دەپ اتاعان حاكەرلەر توبى 2010 جىلى Visa، PayPal، MasterCard جۇيەلەرىن شابۋىلدادى. جارتى جىلدان سوڭ وسى توپ نيۋ-يورك بيرجاسىنا اۋىز سالدى. 2012 جىلى اقش-تىڭ ۇكىمەتتىك سايتتارى مەن دىبىس جازۋ ستۋديالارىنىڭ سايتتارىن ىستەن شىعاردى. ال 2013 جىلى يزرايل مەن رەسەي سايتتارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىردى.

2010 جىلى Stuxnet ۆيرۋسى يران يادرولىق جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگىن ىستەن شىعاردى. كەيىن يراندىقتار مۇنى اقش-تىڭ كومەگىمەن ءيزرايلدىڭ ارنايى جاساعى جاسادى دەپ مالىمدەدى.

الەمدە حاكەرلىك شابۋىلعا توسقاۋىل بولماي تۇر. سوڭعى جىلدارى اككىلەر ەلىمىزدەگى بانكتەرگە دە ءجيى اۋىز سالا باستاعان. الايدا ونى اۋىزدىقتاۋ وڭايعا سوقپايدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مەن قورعاۋدىڭ كىلتيپانىنىڭ از ەمەس ەكەندىگى وسىدان-اق اڭعارىلسا كەرەك. بۇكىل الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان ونلايننىڭ دا وسال تۇستارى تابىلىپ تۇرعاندا، ەشكىمدى قانعا بوكتىرىپ، قارۋعا قاراجات كەتىرمەي-اق، قاسكوي ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرا الاتىن تىم اقىلدى ادامدار، ياعني قارا نيەتتى ءىت ماماندار مەملەكەتتەردى ميلليونداپ شىعىنعا باتىرىپ وتىر.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button