ادامزاتتىق قۇندىلىقتار ادىرەم قالماق

الەمدىك مۇرانى ساقتاۋدا ساياسي كوزقاراس باسىم بولىپ بارادى. تاريحي جادىگەرلەر مەن قۇندى ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدى قولعا العان ۇيىم كىمگە باعىنادى؟ الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە الىنعان ەسكەرتكىشتەر تاريحي قۇندىلىعىنا قاراي تاڭدالا ما، الدە مەملەكەتتىڭ بەدەلى ەسكەرىلە مە؟ ۆاشينگتوننىڭ يۋنەسكو ۇيىمىنان باس تارتۋى تالاي ساۋال تۋعىزدى.

تاياۋدا ۆاشينگتون يۋنەسكو ۇيىمىنان  شىعاتىنىن مالىمدەدى. كوپ ۇزاماي اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى رەكس تيللەرسون بۇل مالىمەتتى رەسمي راستادى. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىندا ۇيىم مۇشەلىگى كۇشىن جويادى. New York تimes باسىلىمىنىڭ مالىمەتىنشە، ۇيىمنان باس تارتۋعا ەكى سەبەپ بار. ءبىرىنشىسى، امەريكالىق بيلىكتىڭ اتالمىش ۇيىمعا قارىزى ۇلعايعان. ەكىنشىدەن، يۋنەسكو يزرايلگە ءوز كوزقاراسىن وزگەرتپەيىنشە جانە ۇيىمدا تۇبەگەيلى رەفورما جۇرگىزبەيىنشە ۆاشينگتون ۇيىمنان بويىن اۋلاق سالماق.

نەگىزى، اقش بۇعان دەيىن دە ۇيىمنان ءبىر شىعىپ، قايتا كەلگەن بولاتىن. وندا ۇيىمنىڭ پالەستينا مۇرالارى مەن قازىرگى ساياسي جاعدايىن ەسكەرىپ، ۇيىمعا تەڭقۇقىلى مۇشە رەتىندە قابىلدانعانىنا نارازى بولاتىن. تاريحي جەرلەردەگى سوعىستىڭ بىتەر ءتۇرى جوق. ال قۇندى جادىگەرلەر مەن تاريحي مۇرا قاراۋسىز قالىپ، كۇل-تالقانى شىعىپ، يەن دالادا قيراتىلۋدا. سوندىقتان دا پالەستينا ەسكەرتكىشتەرى مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ مۇرالارى يۋنەسكو دەڭگەيىندە قورعاۋعا الىندى. 1984 جىلى پرەزيدەنت رەيگاننىڭ تۇسىندا ءداپ وسى سەبەپپەن اقش پەن يزرايل ۇيىمعا مۇشەلىكتەن باس تارتقان  بولاتىن. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ تۇسىندا كونگرەسس بۇل شەشىمدى قايتا قاراستىرعانى بەلگىلى، الايدا قازىرگى پرەزيدەنت اقش-تى شىعىنعا باتىراتىن ۇيىمداردىڭ بارلىعىنان قۇتىلۋدى ماقسات تۇتۋدا.

يۋنەسكو – بۇۇ-نىڭ ءبىلىم بەرۋ، عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىمى. ول 1945 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى. 2011 جىلى يۋنەسكو قۇرامىنا پالەستينا اۆتونومياسى قابىلدانعان. اقش پەن يزرايل وسى كەزدە ءوز نارازىلىعىن اشىق بىلدىرگەن-ءدى.

ساياساتكەرلەر Twitter پاراقشاسىندا بۇل ماسەلە بويىنشا ءتۇرلى پىكىرلەرىن بىلدىرۋدە. اسىرەسە، رەسەيلىك ساراپشىلار ۆاشينگتوننىڭ بۇل قادامىن سەس كورسەتۋ دەپ سانايدى. اقش ۇيىمعا ءوز بيلىگىن جۇرگىزىپ، الەمگە ءوز ۇستەمدىگىن تاڭعىسى كەلەدى ەكەن. ال يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بەنيامين نەتانياحۋ ۇيىم «تاريحتى ساقتاۋدىڭ ورنىنا، ونى بۇرمالاپ وتىر» دەگەن پىكىرىن جاسىرمادى. يزرايل دە ۇيىمنان شىعاتىنىن مالىمدەدى. سەبەبى مۇشەلىكتەن باس تارتقان مەملەكەتتەر ءاۋ باستان ۇيىمنىڭ باعىتى دۇرىس ەمەس دەپ سانايدى. ۆاشينگتون ۇيىمدى «يزرايلگە قارسى باعىت ۇستانادى» دەپ ايىپتايدى. يزرايل بۇعان دەيىن يۋنەسكو-نى يەرۋساليمدەگى نەمەسە پالەستينا تەرريتورياسىنداعى مادەني مۇرالارعا قاتىستى داۋدا «پالەستينالىقتار جاعىنا شىعىپ كەتتى» دەپ ايىپتاعانى ەستە. يزرايل بىلتىر، يۋنەسكو يەرۋساليمنىڭ شىعىسىنداعى ءال-اقسا مەشىتى ورنالاسقان اۋماقتى مۇسىلمانداردىڭ عۇرىپتىق ورنى دەپ كورسەتكەن قارار قابىلداعان سوڭ ۇيىمعا مۇشەلىگىن توقتاتقان بولاتىن.

«امەريكا مۇددەسىنە قايشى»

يۋنەسكو باسشىسى يرينا بوكوۆا ۆاشينگتونمەن قوش ايتىسقانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، التى جىل بۇرىن اقش ۇيىمدى قارجىلاندىرۋىن توقتاتقاندا «يۋنەسكو-نىڭ امەريكا ءۇشىن ورنى ەرەكشە، ءدال سول سياقتى امەريكانىڭ ورنى يۋنەسكو-عا ەرەكشە» بولاتىن.

اقش ءوزى مۇشە بولعان ۇيىمدار ءۇشىن «امەريكا – ەڭ ءبىرىنشى» ساياساتىن ۇستانادى. ماسەلەن، اقش-تا پالەستينانى مەملەكەت ەسەبىندە مويىندايتىن ۇيىمعا جارنا تولەۋگە تىيىم سالاتىن زاڭ بار. سوندىقتان امەريكانىڭ ۇستانىمدارىن ەسكەرمەيتىن، ونىڭ ساياساتىنا قارسى پىكىردەگى ۇيىمداردا امەريكا ۇزاق مۇشە بولا المايدى. ماسەلەن، دونالد ترامپ بيلىككە كەلگەلى، امەريكا يران يادرولىق كەلىسىمى جانە كليماتتىڭ وزگەرىسى بويىنشا پاريج كەلىسىمىنەن باس تارتتى. ءوزىنىڭ بۇل شەشىمدەرىن جاڭا پرەزيدەنت «امەريكانىڭ مۇددەسىنە قايشى بولعاندىقتان» دەپ تۇسىندىرەدى.

2011 جىلدان بەرى ۆاشينگتون مۇشەلىك جارنانى تولەگەن جوق. بۇۇ-نا تولەيتىن 22 پايىزدىق مۇشەلىك جارنانى يۋنەسكو-عا دا تولەۋى ءتيىس. بۇل جىلىنا 70 ميلليون دوللارداي سوما. امەريكالىق باسىلىمدار ۇسىنعان دەرەكتەرگە سايكەس، اقش-تىڭ اتالعان ۇيىمعا قارىزى 550 ميلليون دوللاردان اسقان.

يۋنەسكو عىلىمي جوبالاردى، زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەردى قارجىلاندىرمايدى، تەك تۇيتكىلدى شەشەتىن ادىستەر مەن جولداردى تابۋعا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان، بۇل ۇيىمدى قارجىلىق تۇرعىدان باي ۇيىم دەپ ايتا المايمىز. ۇيىمنىڭ بيۋدجەتى ءاربىر ەكى جىلعا باس كونفەرەنتسيادا بە-كىتىلەدى. يۋنەسكو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ مۇشەلىك جارناسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمىنە بايلانىستى انىقتالادى. ۇيىم قارجىسىنىڭ نەگىزى اقش، جاپونيا، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، فرانتسيادان تۇسەدى.  يۋنەسكو قارجىلىق كومەككە تاۋەلدى ەمەستىگىن، ءوز ۇستانىمىنا بەرىكتىگىن 2011 جىلى، ياعني پالەستينانى تۇراقتى مۇشەلىككە العاندا دالەلدەدى. سول جىلى اقش ءوزى تولەۋگە ءتيىستى 130 ميلليون دوللاردى بەرۋدەن باس تارتتى. ونىڭ بۇل قادامىن قولداپ، كانادا، يزرايل، اۆستراليا جانە پولشا سەكىلدى ەلدەر دە مۇشەلىك جارنا تولەۋدى دوعاردى. سونىڭ سالدارىنان 2012 جىلدى ۇيىم 150 ميلليون دوللارلىق بيۋدجەت تاپشىلىعىمەن اياقتاعان ەدى.

قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-عا مۇشە بولعانىنا 25 جىل

يۋنەسكو – United Nations Educational، Scientific and Cultural Organization – بىرىككەن ۇلتتار ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت ۇيىمى. بۇۇ-نىڭ ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ارناۋلى مەكەمەسى. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ ارقىلى الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ. سونىمەن قاتار، ۇيىم ناسىلىنە، جىنىسىنا، تىلىنە، دىنىنە قاراماي، بارلىق حالىقتارعا بۇۇ جارعىسىندا جاريالانعان ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ، ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعايدى.

1993 جىلى ەلىمىزدە يۋنەسكو جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ، ول وزگە شارۋالارمەن قاتار، ۇيىمنىڭ مەرەيتويلىق داتالارىنىڭ كۇنتىزبەسىنە ابايدىڭ 150 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ەنگىزدى. بۇل ۇسىنىس سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتكەن باس كونفە-رەنتسيانىڭ 27-ءشى سەسسياسىندا قارالىپ، ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى. بۇل قازاقستاننىڭ ۇيىم شەڭبەرىندەگى العاشقى قادامى ەدى.

قازاقستاندا يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باسقا، تاڭبالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنداعى پەتروگليفتەر، «جىبەك جولى»، سارىارقا جانە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالاسى مەن كولدەرى ەنگىزىلدى. ناقتى اتاساق، «جىبەك جولىنىڭ» قازاقستاندىق بولىگى بويىنشا الماتى، جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىنداعى قويلىق، قارامەرگەن، تالعار، اقتوبە، اقىرتاس، قۇلان، قوستوبە، ورنەك سەكىلدى ورتاعاسىرلىق سەگىز نىسان ەنگىزىلدى. سارىارقا دالاسى مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ كولدەرى جالپى اتاۋىنىڭ ىشىندە قورعالجىن جانە ناۋىرزىم قورىقتارى دا تىزىمگە ەندى. قازاقستاندا يۋنەسكو-نىڭ قورعالۋىنا الىنعان ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىنا «قازاق كۇرەسى» سپورتى، «ناۋرىز» مەرەكەسى، «سۇڭقارمەن اڭ اۋلاۋ» سەكىلدى ساياتشىلىق ونەرى جانە ت.ب. ەنگىزىلگەن.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button