قازاقتىڭ ماقتانىشى – ۇلپا ماقتا

ەلىمىزدەگى اق التىننىڭ وتانى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، ماقتارال اۋدانى وتكەن اپتادان باستاپ ماقتا تەرۋگە كىرىستى.  «اقكەرۋەن-2017» ماقتا تەرىمىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اق التىن باعاسى قويىلىپ، ماقتانى قابىلداۋ بەكەتتەرى العاشقى ءونىمدى تونناسىن 165 مىڭ تەڭگەدەن قابىلداي باستادى.

جەردى وڭدەۋدىڭ جاڭا ءارى ءتيىمدى ءتاسىلىن قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە ماقتارالداعى 95 مىڭ گەكتار جەرگە سەبىلگەن ءشيتتى ماقتادان ورتاشا ەسەپپەن گەكتارىنا 21-24 تسەنتنەردەن ءونىم الۋ كوزدەلىپ وتىر. اۋدان شارۋالارى وتكەن جىلى 218 مىڭ توننا ءونىم جيناسا، بيىل دا مول ءونىم الۋعا نيەتتى. بۇگىندە اۋدانداعى ماقتا قابىلداۋ بەكەتتەرىنە 15 مىڭ توننادان استام ماقتا كەلىپ تۇسكەن، ديقاندار تەرىم بىتكەنشە 200 مىڭ توننا ماقتا جيناپ الۋدى جوسپارلاۋدا.

بيىلعى ماقتا كەلىسىنىڭ باعاسى – 165 تەڭگە. باسەكەلەستىك ورتادا ماقتانىڭ باعاسى 200 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن بولجام بار. جالپى بيىل وڭتۇستىك قازاقستاندا 134،6 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا ءشيتى سەبىلگەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 25 مىڭ گەكتارعا ارتىق. 2016 جىلى شارۋالار ءار گەكتارىنا ورتاشا ەسەپپەن 26،2 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ، بارلىعى 286،4 مىڭ توننا اق ۇلپا جيناعان بولاتىن. بيىل ەگىس كولەمىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى وڭىردە 300 مىڭ توننادان استام ماقتا جينالادى دەپ جوسپارلانۋدا.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى – رەسپۋبليكامىزداعى ماقتا وندىرەتىن جالعىز ءوڭىر. وبلىس بويىنشا ماقتا داقىلى 9 اۋداندا ەگىلەدى. العاش بولىپ جيىن-تەرىم جۇمىستارى ماقتارال، شاردارا، سارىاعاش اۋداندارىندا باستالدى. ەڭ سوڭعى بولىپ اق التىندى تۇركىستاندىق شارۋالار جينايدى.  اق التىنعا ىشكى نارىقتا عانا ەمەس، سىرتقى نارىقتا دا سۇرانىس جوعارى بولعاندىقتان، جەرگىلىكتى شارۋالار تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋدە. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردە 22 ماقتا تازالايتىن زاۋىت، 264 ماقتا قابىلدايتىن پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. وبلىستا جىلىنا 270 مىڭ توننادان استام اق ماقتا جينالسا، الىنعان شيكىزاتتى 16 ماقتا زاۋىتى وڭدەيدى. ولاردىڭ اراسىندا 50 جىلدان بەرى اق التىن وڭدەۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان «اق-التىن» زاۋىتىنىڭ شوقتىعى بيىك. ءوندىرىس ورنى ماقتارال، كيروۆ، جەتىساي اۋداندارى بىرىكپەي تۇرعاندا، كيروۆ ماقتا تازارتۋ زاۋىتى بولىپ اتالدى، كەيىن «اق-التىن» ماقتا تازالايتىن زاۋىت كورپوراتسياسى» اق بولىپ قايتا قۇرىلىپ، جەكەشەلەندىرىلدى.

«اق-التىن» ەلىمىزدىڭ، جالپى وبلىستىڭ، سونىڭ ىشىندە ماقتارال اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مول ۇلەسىن قوسۋدا. تاريحى 1967 جىلدان باستاۋ العان زاۋىت 50 جىلدا ەل شارۋالارىنان 1ملن 600 مىڭ توننا ءشيتتى اق ماقتا قابىلداپ، ونى وڭدەپ، ەل يگىلىگىنە ۇسىندى. ماقتا زاۋىتتارىنىڭ ىشىندە جالعىز «اق-التىن» اق عانا ماقتانى وڭدەۋدەگى قالدىقسىز جاڭا تەحنولوگيانى پايدالاناتىن قازاقستانداعى ءبىرىنشى زاۋىت ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز.

ماقتا وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ كورسەتكىشتەرىنە كوز جۇگىرتسەك، ءبىر توننا ماقتادان شامامەن 330-340 كەلى تازا تالشىق، سونىمەن قاتار شيت، لينت، ۋليۋك الىنادى. ماقتا تالشىعى ونەركاسىپتىك، ستراتەگيالىق، شەتەلدىك ۆاليۋتا اكەلەتىن بىردەن-ءبىر شيكىزات ەكەنى بەلگىلى. ماقتا شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ جايىندا حالىقارالىق ماقتا كەڭەستىك كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، دۇنيەجۇزىندەگى 70-تەن استام ماقتا شيكىزاتىن ءوندىرۋشى مەملەكەتتىڭ اراسىنان توعىز مەملەكەت قانا ماقتا وسىرەتىن ديقاندارعا كومەك كورسەتەدى ەكەن. ولار: قازاقستان، قىتاي، تۇركيا، اقش، اۆستراليا، ءۇندىستان، مەكسيكا، برازيليا جانە بولگاريا. ەلىمىزدە اق التىن ءوندىرىسىن ىلگەرىلەتۋ ءىسى تۇقىم ءوندىرۋدى قولداۋ، تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ، سۋ شارۋاشىلىعىن قولداۋ، جانار-جاعارمايدى سۋبسيديالاۋ، ماقتا شيكىزاتىن ساتىپ الۋ، ماقتا شيكىزاتىن جانە ماقتا تالشىعىنا ساراپتاما جاساۋ سەكىلدى كەشەندى شارالاردان تۇرادى. ۇكىمەت ماقتا ءوندىرىسىن دامىتۋعا 2005 جىلى – 3،5 ملرد، 2010 جىلى – 5،5 ملرد، 2015 جىلى 7 ملرد تەڭگە ءبولدى. ساپا جاعىنا كەلسەك، ماقتانىڭ سۇرىپتارى ورتا تالشىقتىلارىنىڭ ىشىندە جوعارى كورسەتكىشتەرگە جەتىپ، تالشىقتىڭ ورتاشا شىعىمى – 38،7-39،3 پايىز، ءۇزىلۋ ۇزىندىعى – 26،1 كم، بەرىكتىگى – 4،9 گك، ميكرونەيرى – 4،5، تالشىقتىڭ ۇزىندىعى – 34،1 مم قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتەر كورشى ەلدەردەگى ماقتا سۇرىپتارىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى. قازىرگى تاڭدا 110 مىڭ گەكتار جەرگە اۋدانداستىرىلعان بەس وتاندىق ماقتا سۇرپى ەگىلەدى. بۇل ەلىمىزدەگى جالپى ماقتا ەگىستىگىنىڭ 80 پايىزىنان اسادى.

اق التىن ءوندىرىسىن جانداندىرۋ باعىتىندا قولعا الىنعان تاعى ءبىر كادەلى ءىس – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماقتارال اۋدانىندا قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋى. III ءتيپتى جىڭىشكە تالشىقتى ماقتا شىعارۋدى ماقسات ەتكەن ينستيتۋت ەلىمىزدى شەتەل شيكىزاتىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋدى كوزدەيدى. «بىزدە IV-V ءتيپتى ورتا تالشىقتى ماقتا وندىرىلەدى. ماقتانىڭ تالشىعى ساپاسىنا قاراي I-II-III-IV-V بولىپ بولىنەدى. الەمدە ماقتا قوزاسى 34 ملن گەكتار القاپقا ەگىلسە، وسى وندىرىلەتىن ماقتانىڭ 85 پايىزى – ورتا تالشىقتى IV ءتيپتى ماقتا تالشىعى. وڭتۇستىك قازاقستان  وبلىسىندا تەك IV جانە V ءتيپتى ورتا تالشىقتى ماقتا وندىرىلەدى. سوندىقتان III ءتيپتى جىڭىشكە تالشىقتى ماقتانى شەتتەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماقساتى – ءۇشىنشى ءتيپتى ماقتا شىعارۋ. ونىڭ ساپاسى دا جوعارى بولۋى ءتيىس»، –  دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، عالىم-اگرونوم يبادۋللا ۇمبەتاەۆ. عالىمنىڭ وسى باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتقانىنا ون جىلدىڭ شاماسى بولىپتى. ەڭبەگى ناتيجەلى بولسا، الداعى جىلداردا تۇركىمەنستانداعىداي جىبەك ماقتانىڭ ءبىر سۇرىپىن شىعارۋعا بولادى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، قازاق ماقتا شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا «ماقتارال» ءبىلىم بەرۋ  ورتالىعى جۇمىس جاساۋدا. ورتالىقتىڭ ماقساتى –  ماقتا ءوندىرۋ سالاسىنداعى كوكەيكەستى تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى – عىلىمي نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دۇرىس پايدالانا الماۋ ماسەلەسىن شەشۋ. ەگىنشىلىك مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى، جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ باياۋ ءجۇرۋى ءونىمنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىراتىنى بەلگىلى. جاڭا تەحنولوگيالاردى وندiرiسكە ەنگiزۋ فەرمەرلەردiڭ ارنايى بiلiمi جەتكiلiكتi بولعاندا عانا وڭ ناتيجە بەرەدi. وكiنiشكە قاراي، بۇگىندە ءاربiر 100 فەرمەردiڭ 13-iندە عانا ارنايى ورتا جانە جوعارى بiلiمi بار. بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ماقساتىندا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتiمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگiزۋدە. سالانى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ماماندارمەن بiرلەسiپ اتقارعان جۇمىس كوپ ۇزاماي جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.

شيكىزات ءوندىرىپ قانا قويماي، ودان دايىن ءونىم جاساپ شىعارۋ، نارىقتا وتاندىق تاۋاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ – ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ىسكە شىمكەنتتەگى «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ورنالاسقان «Azala Cotton» جشس دە ءوز ۇلەسىن قوسىپ، توقىما ءوندىرىسىن دامىتۋ باعىتىندا قارقىندى ەڭبەك ەتۋدە. فابريكا باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا، سەرىكتەستىك ونىمدەرى بۇگىننىڭ وزىندە تۇركيا مەن وزبەكستاندىق تاۋارلارمەن باسەكەگە تۇسە الادى. «فابريكا بيىل قاڭتاردا «Azala Cotton» جشس بولىپ قايتا جۇمىسىن باستادى. مامىر ايىندا ءبىز «برك ليزينگ» اق ارقىلى قوماقتى قارجى الىپ، فابريكانى تولىقتاي ساتىپ الدىق. جابدىقتاردى اۆستريا، گەرمانيا، شۆەيتساريا سەكىلدى ەۋروپا ەلدەرىنەن الىپ كەلدىك. قازىرگى تاڭدا تولىقتاي قۋاتتىلىق بويىنشا جۇمىس ىستەپ، جىلىنا 6 مىڭ توننا ءجىپ شىعارۋعا قاۋقارلىمىز. بۇل ءبىر جىلدا 7-7،5 مىڭ توننا ماقتادان ءجىپ ءيىرىپ شىعارامىز دەگەن ءسوز»، – دەدى فابريكا ديرەكتورى دارحان وڭلانبەكوۆ.

فابريكا ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ، تاجىريبە جيناقتاپ وتىرۋىنا ءجىتى كوڭىل بولەدى. تسەح جۇمىسشىلارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 60-70 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇدان بولەك، ءوندىرىس ورنى قالانىڭ شەتكى اۋماعىندا ورنالاسقاندىقتان، باسشىلىق ارنايى كولىك قاراستىرىپ، قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسقا قيىندىقسىز كەلىپ-كەتۋىنە جاعداي جاساعان. سونداي-اق، تسەح جۇمىسشىلارى ءبىر مەزگىل ىستىق تاماقپەن قامتىلعان.

ءوندىرىس باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، دايىن ءونىمدى وتكىزۋدە ازىرگە قيىندىق تۋىپ جاتقان جوق. «ەلىمىزدە «جاسامپاز» دەگەن كونسورتسيۋم بار. وعان جەڭىل ونەركاسىپپەن اينالىساتىن سەرىكتەستىكتەر مۇشەلىككە كىرگەن. ءبىز دە سونىڭ قۇرامىندامىز. بۇل ۇيىم 100 پايىز تازا قازاقستاندىق ءونىم شىعارۋعا ۇمتىلىپ وتىر.ۇيىم قۇرامىنداعى ءوندىرىس ورىندارى ءبىر-بىرىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان. تاۋار وتكىزۋدە ەشقانداي قيىندىق جوق. ماسەلەن، ءبىزدىڭ ءونىمدى ءدال وسى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا ورنالاسقان «Azala Textile» مەن «الەم بت» ءوندىرىس ورىندارى پايدالانۋدا. جاقىندا قىتاي، رەسەي، تۇركيا مەن بەلورۋس ەلدەرىمەن كەلىسىمشارتقا وتىردىق. ءبىز ءونىم بويىنشا كورشىلەس جاتقان وزبەكستان مەن توقىما ونەركاسىبى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى –  تۇركيا ەلدەرىمەن باسەكەلەستىككە تۇسە الامىز»، – دەيدى كاسىپ­ورىن باسشىسى.

ەلباسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 55-قادامىن ورىنداۋدا، ياعني وتاندىق ونىمدەردى حالىقارالىق نارىققا شىعارۋ باعىتىندا ءوندىرىس ورنىنىڭ العا قويعان ماقساتى كوپ.  تەك تازا ماقتادان ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىن جىل سوڭىنا قاراي سينتەتيكا ارالاس ءجىپ ءوندىرۋ بويىنشا ەكىنشى جوبانى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوسپار جۇزەگە اسقان سوڭ تاعى دا 200 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلماق. ءونىم كولەمى دە ارتادى، ياعني، قازىرگى تاڭدا فابريكا 6 مىڭ توننا ءونىم شىعارۋعا قاۋقارلى بولسا، ول كەزدە تاعى 3 مىڭ توننا ءجىپ ساتىلىمعا شىعارىلاتىن بولادى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button