تاريحي ءوڭىردىڭ بەكزات تۇلعاسى

ۇمىتپاسام، 2001 جىلعى كۇز ايلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. حالىقارالىق «IREX» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ماسكەۋ قالاسىندا تمد ەلدەرىنىڭ ەڭ وزىق جوعارى وقۋ ورىندارى، ءبىلىم-عىلىم سالاسىن باسقاراتىن ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن اقش-تىڭ ەڭ ۇزدىك 50 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورلارى شاقىرىلىپ، كەڭ اۋقىمدى سيمپوزيۋم ءوتتى. قازاقستان دەلەگاتسياسىن سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نۇرالى بەكتۇرعانوۆ باستاپ باردى. قازاق دەلەگاتسياسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى قازاقستانداعى «IREX» قورىنىڭ وكىلى عاليا حاسانوۆا. ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارى قاتارىندا ەرلان سىدىقوۆ، بولاتبەك ءابدىراسىلوۆ، ءابدىمۇتالىپ ءابجاپپاروۆ، ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆ، ابزال تالتەنوۆ، التىنبەك نۇح ۇلى، ت.ب. ازاماتتار بار. ءبىزدىڭ قازۇۋ-دان پرورەكتور زۇلحايىر مانسۇروۆ، ۋالىشەر توكەەۆ جانە مەن بار ەدىم. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەلەگاتسياسىن رەكتور قىلىشباي بيسەنوۆ باستاپ كەلگەن ەكەن. سيمپوزيۋم وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپتى. الەمدىك عىلىم-ءبىلىمنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعانداردىڭ ءبىرازى ءجۇر. «IREX» قورىنىڭ باس حاتشىسى مارك پومار مىرزا دا وسىندا ءجۇر. ءوزىم ەكى مارتە (1997، 2000) جىلدارى تاجىريبەدەن وتكەن وكلاحوما مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دجەك دجەنسۋولت مىرزانى دا كەزىكتىردىم. اقش-تىڭ ءار رەكتورى ۋنيۆەرسيتەتتىك اۆتونوميا، ۋنيۆەرسيتەتتىك زاماناۋي دامۋ ۇردىستەرى تۋرالى سويلەگەندە كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا، ءححى عاسىر عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ عاسىرى ەكەندىگىنە شىن كوز جەتكىزەسىڭ. بۇكىل ماجىلىستەر مەن سەكتسيالىق تالقىلاۋلار، تاجىريبە الماسۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىمدەرگە قول قويۋ، ۋاعدالاسۋ راسىمدەرى 5 كۇن بويى ءبىر جەردە وتكىزىلدى. ءبىز ورنالاسقان «Moskau new Star» قوناق ءۇيىنىڭ ءار ءتۇرلى اۋقىمداعى حوللدارى مەن زالدارىندا ءتۇرلى شارالار جۇرگىزىلىپ جاتتى.

ارا-اراسىندا قازاقستاندىقتار شۇيىركەلەسىپ قالامىز. سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىلىشباي الدابەرگەن ۇلىمەن تانىستىم. ءوزى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەكەن. تەز ءتىل تابىسىپ كەتتىك.

– اقمەشىت – تاريح-قالا، تاريحناما،– دەيمىن قالجىڭعا سۇيەپ.

– ءيا، قازاقستانعا استانا بولعان اقمەشىتىڭ ءجونى بولەك!

– سۇراستىرا كەلگەندە، جالاعاش اۋدانى «مادەنيەت» كەڭشارىندا دۇنيەگە كەلىپ، قالاداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ەكەن. الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتقا ءتۇسىپ، ونەركاسىپتىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىس ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ شىققان.

1985 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى «ءفليۋوريتتى كەندەر مەن قوجدى بايىتۋ قالدىقتارى نەگىزىندە جاسالاتىن قۋىس بەتوندار» تاقىرىبىنا ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىعىپ، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الادى.

1995 جىلى تانىمال عالىم، رەسەي ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور رومان لەونيدوۆيچ سەرىحتىڭ جەتەكشىلىگىمەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تومسك مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسى جانىنداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە «ىستىق كليمات فاكتورلارىن ەسكەرە وتىرىپ، شاعىل قۇمدار مەن ءفليۋوريتتى كەندەردى بايىتۋ قالدىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى كەۋەك بەتون جاساۋ تەحنولوگياسى» تاقىرىبىنا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىققان.

1996 جىلعى 23 مامىردا ق.ا.بيسەنوۆ ى.جاقاەۆ اتىنداعى قىزىلوردا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. سول كەزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ەڭ جاس رەكتورلاردىڭ ءبىرى بولا ءجۇرىپ، ينيستيتۋتتىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن.

1998 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №256 قاۋلىسىنا سايكەس قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ى.جاقاەۆ اتىنداعى قىزىلوردا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. قىلىشباي الدابەرگەن­ ۇلى سىر وڭىرىندەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىنە يە بولعان العاشقى جوعارى وقۋ ورنىن ۋاقىت تالابىنا ساي كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ايماقتىق كوپسالالى ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە قالىپتاستىرۋعا، ونىڭ ءارى قاراي دامىپ، وركەندەۋىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

مىنە، العاش تانىسقان كەزىمىزدە 44 جاستاعى رەكتوردىڭ قىسقاشا ومىردەرەگى وسىنداي ەدى. ءوزى سونداي اشىق-جارقىن. قازاقى اڭگىمەگە بەيىل جان بولىپ شىقتى.

– قىزىلوردادا بولعانمىن، 1986 جىلى. سوندا قازاقتار ءۇشىن ەرەكشە قىمبات كونە قالانى تۇگەل ءسۇزىپ شىققان ەدىم. وندا ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ الىپتارى ساكەن، ءسابيت، مۇحتار، ءىلياس، بەيىمبەت، بەرگىسى اسقار توقماعامبەتوۆ، ءابدىلدا تاجىباەۆ، مۇحامەتجان قاراتاەۆ، سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر ەكەن… حالقى سونشالىق قاراپايىم. كونە بازارداعى ءبىر كەزدەرى سول الىپتار ءدام تاتقان قولدىڭ ايرانىن ءىشتىم. كوكتەمگى كەز. جيدە گۇلدەپ كەلەدى ەكەن. حوش ءيىسى مۇرىن جارادى. ءالى كۇنگە ەسىمنەن ءبىر كەتپەيدى.

– باۋكە، – دەدى ول كىسى جالت بۇرىلىپ. – قىزىلوردادان شىققان جاستار كوشباسشىسى عاني مۇراتباەۆتى بىلەسىڭ عوي. بوزبالا شاعىندا ومىردەن وتكەن سول اعامىز وسى ماسكەۋدىڭ «نوۆودەۆيچەۆە» زيراتىندا. باسىنا بارام دەگەن جىگىتتەردى ۇيىمداستىرىپ، سول كىسىنىڭ قابىرىنە زيارات ەتىپ قايتپاقشىمىز، – دەدى قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى.

سول جولى ماسكەۋدىڭ ءبىر قيىرىنداعى زيراتقا بارىپ، عاني مۇراتباەۆتىڭ بەيىتىن تاۋىپ، قۇران باعىشتاپ، ءتاۋ ەتتىك.

ول كىسىمەن ەتەنە تانىسقانىم دا، مىنە، سول ماسكەۋ ساپارىنان باستالعان ەدى.

ارادا جىلدار ءوتتى. قىزمەت بابىمەن كەيدە الماتىدا، كەيدە استانادا كەزدەسىپ قالىپ جۇردىك. جىلى جىميىس، سول باياعى بيازى سابىرلىلىق، ايتەۋىر ءبىر بەكزاتتىق بار بويىندا.

2007 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگى مەن 2011 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگى ارالىعىندا ق.ا.بيسەنوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ IV شاقىرىلىم دەپۋتاتى بولدى. پارلامەنت قابىرعاسىندا، ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستى، ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ جوبالارىنا قورىتىندى دايىنداۋ جونىندەگى ەكى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ، دەپۋتات رەتىندە 84 زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە ارالاستى.

ق.بيسەنوۆتىڭ قر پارلامەنتى ءماجىلى­سىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە جولداعان «بايقوڭىر» عارىش كەشەنى، ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ پروبلەمالارى، مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ، الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ، اۆتوموبيل جولدارىن كۇردەلى جوندەۋ جانە سالۋ، جاستاردىڭ رۋحاني بايلىعىن كوتەرۋ جونىندەگى ساۋالدارى جانە باسقا دا رەسمي حاتتارى ەل تۇرعىندارىنىڭ ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزدى. تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ول ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت سالالارىندا حالىقارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا كوپ ۇلەس قوستى.

2011 جىلدىڭ 12 تامىزىندا قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى بيسەنوۆ قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ قايتا تاعايىندالدى.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وبلىستىق «سىر بويى» گازەتىنىڭ 85 جىلدىعىنا شاقىرىلدىق. وبلىستىق اكىمشىلىكتەگى سالتاناتتان كەيىن، قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى كەلگەن قوناقتاردى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋگە شاقىردى. سول جيىندا ءسوز بەرىلگەندە، ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەت وبلىستىق، قالالىق، اۋداندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن تۇگەلگە جۋىق جاس ماماندارمەن قامتىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتىم. بۇل ىستە ءوزىم عىلىمي جەتەكشىلىك ەتكەن كەشەگى شاكىرت، بۇگىنگى ارىپتەستەرىم گۇلميرا اشىربەكوۆا، زۋحرا ەرماعانبەتوۆا، اسىل ورازوۆا، اياگوز ابدىرازاقوۆانىڭ ەڭبەگىنىڭ دە زور ەكەنىن ايتتىم. جيىن سوڭىندا ويلاماعان جەردەن رەكتور مىرزا ماعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى «قورقىت اتا» اتىنداعى التىن مەدالىن تابىس ەتتى. بىرگە بارعان ارىپتەس قالامگەرلەردىڭ الدىندا شاكىرت تاربيەلەگەن ۇستازدىعىمنىڭ جەمىسىن كورگەندەي ءبىر مارقايىپ قالدىم.

قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى سىر ءوڭىرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە وراي جاڭا ماماندىقتار اشىپ، سول سالالاردا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋداعى قولعا العان تاجىريبەلى باسشى، ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىم.

وسىعان وراي ونىڭ قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ستۋدەنت جاستاردى ۇلتتىق ونەرگە باۋلۋ، اتا-بابالارىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ، وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەرىن تاربيەلەۋ.

ەجەلدەن سىر ءوڭىرى حالىق ونەرىنە دەگەن ايرىقشا ىلتيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ-دە قازاق حالقىنىڭ وزىندىك ورىنداۋشىلىق ونەرىن ساقتاپ، دامىتۋ ماقساتىندا 1998 جىلى رەسپۋبليكاداعى العاشقى «ءداستۇرلى ونەر – جىر» ماماندىعى اشىلدى. وندا كاسىبي ورىنداۋشى تەرمەشى-جىرشىلار دايىندالۋدا.

2004 جىلى مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ارال ماڭىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىن كەشەندى زەرتتەۋ ماقساتىندا قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ، ءا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى جانە ن.ن. ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتى ارسىندا ۇشجاقتى كەلىسىم جاسالدى.

سول كەلىسىم نەگىزىندە ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ارال ماڭىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان عىلىمي ىزدەنىستەر جۇرگىزىپ كەلەدى:

– 2004 جىلدان باستاپ ورتالىق قىزمەتكەرلەرى ءا.ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى جانە ن.ن. ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتتارى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ، ورتاعاسىرلىق جانكەنت قالاسىندا جانە انتيكالىق شىرىك-رابات، بالاندى ەسكەرتكىشتەرىندە ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە;

– 2005-2007 جىلدارى ورتالىق قىزمەتكەرلەرى جانە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسكەن رف استراحان وبلىسىنداعى، باتىس موڭعوليانىڭ بايان-ولكە اۋماعىنداعى جانە اقتوبە وبلىسىنداعى ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن زەرتتەۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى جۇمىس جۇرگىزدى.

سونىمەن قاتار، حالىقتىق ونەردى، ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋ، ستۋدەنتتەردى ەستەتيكالىق، مادەني، رۋحاني تاربيەلەۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتتە 2011 جىلى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» كورمە زالى اشىلدى.

«ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» كورمە زالىنا قويىلعان جادىگەرلەر:

– انتيكالىق شىرىك-رابات قالا قورىمىنان تابىلعان قولونەر جانە تۇرمىستىق بۇيىمدار;

– ورتاعاسىرلىق جانكەنت قالاسىنان تابىلعان كەراميكالىق، كۋلتتىق جانە نۋميزماتيكالىق ماتەريالدار;

– ورتاعاسىرلىق سورتوبە جانە سىرلىتام-قالا ەسكەرتكىشتەرىنەن الىنعان تۇرمىستىق بۇيىمدار;

– ارالدىڭ كەپكەن تابانىنان اشىلعان Aرال-اسار قونىسى مەن كەردەرى ماۆزولەيىنەن تابىلعان جادىگەرلەر;

– ورتالىقتىڭ كورمە زالى قورىندا حاەە مۇراعاتىنان الىنعان ۆيدەو، فوتوقۇجاتتار جانە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن تارالۋىنا قاتىستى كارتالاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارى ساقتالعان.

ق.بيسەنوۆتىڭ ۇلت رۋحانياتىنا جاناشىرلىعىنىڭ تاعى ءبىر تۇسى ونىڭ قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە جاناشىرلىعىنان كورىنىس تابادى.

قازاق ءسوز ونەرىندە وزىندىك ورنى بار نىسانباي جىراۋدىڭ «كەنەسارى – ناۋرىزباي» داستانىنا بايلانىستى جازىلعان زەرتتەۋ ماقالالار جيناقتالىپ، كىتاپ بولىپ شىعۋىنا قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى تىكەلەي باسشىلىق جاسادى. وسى ءىستىڭ ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن قاجەت ەكەندىگىن سانالى تۇردە تۇسىنە وتىرىپ، باستاماشى بولدى.

ادەبيەت – زاماننىڭ كوركەم شەجىرەسى. قاي زاماندا بولماسىن قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەر، تاريحي وقيعالار سول كەزەڭ ادەبيەتىندە شىنايى سۋرەتتەلىپ، ءادىل باعاسىن الىپ وتىرادى. ۇلتتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتايتىن دا، قۋانىشى مەن قايعىسىنا ورتاقتاساتىن دا – ادەبيەت. سوندىقتان بولسا كەرەك، ادەبيەتتى ۇلت تاريحىمەن تاعدىرلاس دەپ جاتامىز.

قازاق تاريحىندا ازاتتىق، ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن بولعان ءىرىلى-ۋاقتى كوتەرىلىستەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن كوركەم ادەبيەتتىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. XV-ءحىح عاسىرلارداعى ۇلتتىق پوەزيا سول داۋىردەگى ساياسي وقيعالار مەن قوعامداعى وزگەرىستەردى كوركەم شەجىرەگە اينالدىردى. قالىڭ بۇقارانىڭ كوڭىل-كۇيى مەن وي-ارمانىن تاپ باسا سۋرەتتەدى. اقىن-جىراۋلار قالامىنان حالىق بويىنا قايرات پەن جىگەر رۋحىن سەبەتىن وتتى جىرلار تۋدى. قوعامداعى اششى شىندىقتى اشۋ جولىندا ءسوز زەرگەرلەرى ءتۇرلى ىزدەنىستەرگە باردى. ادەبيەتتەگى مۇنداي كوركەمدىك ىزدەنىستەر قازاق پوەزياسىنا جانرلىق، مازمۇندىق، پوەتيكالىق جاڭالىقتار الىپ كەلدى. وسىنداي كوركەم شىعارمالاردىڭ اراسىندا نىسانباي جىراۋدىڭ «كەنەسارى – ناۋرىزباي» داستانىنىڭ ورنى ەرەكشە. نىسانباي جامانقۇل ۇلى كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە باستان-اياق قاتىسقان. كەنە حان جاساعىنىڭ رۋحاني كوسەمى اتانعان جىراۋ-ابىز.

قولدا بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا، وسى ۋاقىتقا دەيىن جىردىڭ التى-جەتى نۇسقاسى حاتقا تۇسىرىلگەن. ە.بەكماحانوۆ، س.مۇقانوۆ، ە.ىسمايلوۆ ت.ب زەرتتەۋشىلەر «كەنەسارى – ناۋرىزباي» جىرى العاش رەت 1875 جىلى باسپا بەتىن كورگەن دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. جىردىڭ وسى 1875 جىلى شىققان نۇسقاسىن 1938 جىلى قولجازبا قورىنا وتكىزگەن س.ءشارىپوۆ: “بۇل ولەڭدى جۇرت اۋزىنان جيناۋشى – س.جانتورە ۇلى. 1872 جىل، وكتيابر. شاhار- ورىنبور” – دەپ بەلگى سوعادى. ال 1870 جىلى “بۋنت سۋلتانا كەنەسارى كاسىموۆا” دەگەن اتپەن «ۆەستنيك ەۆروپى» جۋرنالىندا ن.سەرەدانىڭ بىرنەشە ماقالاسى جاريالانعانى بەلگىلى. ماقالادا اۆتور نىسانباي جىراۋدىڭ «كەنەسارى – ناۋرىزباي» جىرىنا جاقسى باعا بەرەدى. ن.سەرەدانىڭ قولىنا تۇسكەن جىر ۇلگىلەرى كەيىن “زاپيسكي ورەنبۋرگسكوگو يمپەراتورسكوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا” جۋرنالىندا جاريالانعان نۇسقا بولۋى ابدەن مۇمكىن. ولاي بولسا، جىردىڭ العاشقى نۇسقاسى 1872 جىلى جاريالانىپ، كەيىن سول ءماتىن 1875 جىلى قايتا باسىلىپ شىققان بولۋى مۇمكىن دەپ پايىم جاساۋىمىزعا بولار ەدى.

كەنەسارى-ناۋرىزباي جىرىنىڭ جۇسىپبەك شايحيسلاموۆ نۇسقاسى 1912-15 جىلدارى قازان قالاسىندا ەكى مارتە باسىلىپ شىعادى. جىردىڭ بىرنەشە مارتە جارىق كورۋى شىعارمانىڭ قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كەڭ تارالۋىنا سەبەپ بولادى. بەلگىلى جىرشى-جىراۋلار باسپا بەتىندە جاريالانعان جىردى جاتتاپ الىپ، وزدەرىنشە وڭدەپ، ءوز نۇسقالارىن جاساعان. الايدا باستى ماتىننەن الىسقا كەتپەي، ورنىققان تۇراقتى مازمۇنىن سول قالپىندا قالدىرىپ وتىرعان.

كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن “كەنەسارى -ناۋرىزباي” جىرى ەكى رەت كىتاپ بولىپ شىقتى. ءبىرى 1923 جىلى تاشكەنت قالاسىندا حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ العى سوزىمەن باسىلسا، ودان كەيىنگىسى 1924 جىلى ماسكەۋدە ءنازىر تورەق ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جاريا بولدى.

نىسانبايدىڭ «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جىرىنان باسقا «چەرنياەۆتىڭ تاشكەنتتى الۋى»، «كۇنىمجاننىڭ ورالۋى»، «ناۋرىزبايدىڭ ساۋالىنا جاۋاپ» دەگەن تولعاۋلارى، سايداق قوجامەن ايتىسى، «سەيىتباتتال» اتتى قيسساسى بولعان. اقىن كەزىندە جانقوجانى دا جىرعا قوسقان. وكىنىشكە قاراي، جىراۋدىڭ «ناۋرىزبايدىڭ ساۋالىنا جاۋاپ» تولعاۋىنان باسقا ولەڭدەرى تولىق ساقتالماعان.

نىسانباي جىراۋ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ءىسى دە ءحىح عاسىردان باستاۋ الادى. جىراۋدىڭ «كەنەسارى – ناۋرىزباي» جىرىنا بايلانىستى العاش پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ءبىرى ن.سەرەدا بولسا، ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە قازاق حالقىنىڭ ادەبي مۇراسىن جيناپ، جاريالاۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم ا.الەكتروۆ تا نىسانباي جىرى تۋرالى «استراحانسكي ۆەستنيكتىڭ» 1893 جىلعى №1222 سانىندا “پوەما و كەنەسارى باتىرە” دەگەن ماقالا جاريالايدى. قازاق زەرتتەۋشىلەرى م.اۋەزوۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، س.مۇقانوۆ، ە.بەكماحانوۆ، ءا.ديۆاەۆ، ق.جۇماليەۆ، ق.بەكحوجين ت.ب دا نىسانباي جىراۋ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى زەرتتەۋ ماقالالارىن جازدى.

وسىنداي قۇندى دەرەكتەردىڭ باسىن جيناقتاپ، نىسانباي جىراۋ مۇراسىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى قىلىشباي بيسەنوۆتىڭ ەڭبەگى زور.

قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى تاتۋ-ءتاتتى، بىرلىگى جاراسقان وتباسىنىڭ باسشىسى. جۇبايى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت، جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى ساۋىتباەۆا گۇلسىم زىكيرياقىزىمەن بىرگە ۇل-قىز تاربيەلەپ وسىرگەن ۇلاعاتتى شاڭىراق. قىزى – مەرۋەرت زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى، مارجان – زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ۇلى مۇرات، عىلىم ماگيسترى، بيزنەس-سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى، ال كەنجە ۇلى ماعجان – الماتى قالاسىنداعى قازاق مەنەدجمەنت، ەكونوميكا جانە بولجاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى.

ۇلى ابايدىڭ «اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باس، ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا، ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس، ۇيرەتۋدەن بالاعا!» – دەگەن عاقليا سوزدەرى، قاشاندا ماقتان تۇتاتىن دوس اعام قىلىشباي الدابەرگەن ۇلىنىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنا دا ارنالعانداي بولىپ كورىنەدى ماعان!

 

باۋىرجان جاقىپ،

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ

رەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى،

قر ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى، پروفەسسور

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button