جەڭسىك اسقا قۇمارلاردىڭ قۇربانى

جەر بەتىندە ءومىر سۇرەتىن ءاربىر تىرشىلىك يەسىنىڭ ورنى بار. دەمەك، جاراتىلىستا باسى ارتىق نارسە جوق. بىراق سونى بىلە تۇرا بۇكىل جاندى، جانسىز تابيعاتقا ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ وتىرعان ادامزاتتىڭ كەيدە پيعىلى بۇزىلىپ، پايدانىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، جاندىنى دا، جانسىزدى دا ايامايتىنى بار. سودان دا بولار، سانالى ادام بالاسى پايدا بولعالى بەرى تابيعي اپاتتاردان تىس، ادامداردىڭ قاتىگەزدىگىنەن جويىلىپ كەتكەن وسىمدىكتەر دە، جانۋارلار دا جۇزدەپ، مىڭداپ سانالادى.

جالپى، ادامزات قوعامى پارادوكستارعا تولى. ءبىر جەردە قادىرلى نارسە ەكىنشى ءبىر جەردە كەرەكسىز سانالادى. سول سەكىلدى باسقا ءبىر ەلدە قادىرسىز نارسە تاعى ءبىر ەلدە تاپتىرماس قازىنا. ماسەلەن، تاسباقا… «استى – تاس، ءۇستى – تاس، ورتاسىندا شاندىر باس» دەپ حالقىمىز كەيپىن سۇيكىمسىزدەۋ سۋرەتتەپ، بالالارعا ارنالعان تانىمدىق جۇمباقتىڭ شەشۋىنە اينالدىرعان وسى ءبىر جاندىكتى ەلىمىزدە كەرەك قىلاتىندار جوقتىڭ قاسى ەدى. كەي جاعدايدا كادەسىي قۇمار قاۋىم ءۇشىن ساۋىتىنان كۇلسالعىش جاساپ جۇرەتىندەر بولماسا، بۇل كۇنگە دەيىن تاسباقانى ءبىر كادەگە جارايدى دەيتىندەر تابىلمايتىن. راس، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ەتىنەن كونسەرۆى جاساۋ ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى تاسباقالاردى ارال تەڭىزى ماڭىنداعى حالىققا جيناتقانىن ۇلكەن كىسىلەر ايتىپ وتىراتىن. سول كەزدە وكىمەت قۇمنان ۇستاپ الىنعان تاسباقالاردى تەڭىز ورتاسىنداعى ءبىر ارالعا جيناتىپتى. بالەنباي مىڭ تىرشىلىك يەسى اشتان ءولسىن بە، ارالداعى وسىمدىك اتاۋلىنى تۇك قالدىرماي جالماپ، سول ارالعا كەيىن ءشوپ شىقپاي قالىپتى. حالىق سونى كەيىن «تاسباقا ارال» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. بۇل – تاس ساۋىت قۇرساۋىندا تىرشىلىك كەشەتىن جاندىكتى پايدالانۋ تۇرعىسىندا بالا كەزىمىزدە ءبىز ەستىگەن جالعىز دەرەك بولاتىن.

الايدا «قيلى-قيلى زامان بولار، قاراعاي باسىن شورتان شالار» دەمەكشى، بۇگىنگى داۋىردە ەشتەڭەگە تاڭقالمايتىن بولىپ بارامىز. بۇرىن ويىمىزعا كەلمەيتىن نارسەلەردى ەستىپ، كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز. ايتپەسە، نەگىزىنەن قۇمدى ايماقتاردا تىرلىك كەشەتىن تاسباقالار كادەگە اسادى، ءتىپتى بىرەۋلەر ءۇشىن پايدانىڭ كوزىنە اينالادى دەپ كىم ويلاعان؟

كادەگە اسقاندا دا، تاسباقا قىپ-قىزىل اقشاعا اينالىپ، استىرتىن تۇردە شەكارا اسا باستاعاندا جۇرت اۋەلى «وسى ءبىر ماق ۇلىق كىمگە كەرەك بولدى ەكەن؟» دەپ تاڭدانسا، كەيىن بەلگىلى بولعانداي، اقش-تا، ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە، قىتايدا كوپتەگەن مەيرامحانالاردا تاسباقانىڭ ەتىنەن اسا قىمبات جەڭسىك اس دايىندالادى ەكەن. بۇنى بىلگەن سوڭ ايدالادان تاسباقا اۋلاپ كەتكەندەر كوبەيىپ، اينالاسى بىرەر جىلدا كۇنى كەشە ەشكىمگە كەرەكسىز سانالاتىن جاندىكتىڭ قاتارى كورەر كوزگە سيرەپ-اق قالدى. ويتكەنى دالا تاسباقالارى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا كىرمەگەندىكتەن ونى جاسىرىن جولمەن اۋلاۋ، ساتۋ كەزىندە ۇستالعان تۇلعالار ايىپپۇل تولەپ قانا قۇتىلىپ جۇرگەن-ءدى.

ماسەلەن، وسىدان ءتورت جىل بۇرىن رەسەيدىڭ التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ پوليتسەيلەرى قازاقستاننان اكەلىنگەن ءبىر جارىم مىڭ تاسباقانى شەكارادان وتكىزۋ كەزىندە ۇستاپ، ونىڭ كونتراباندالىق جولمەن سىرتقا شىعارىلىپ جاتقانىن انىقتاعان. «بۇل رەسەيدىڭ بارناۋل، نوۆوسيبيرسك قالالارىنىڭ تاسباقا ەتىنەن سورپا جاسايتىن مەيرامحانالارىنىڭ سۇرانىسىنا وراي اكەتىلگەن تاسباقالار بولۋى مۇمكىن» دەيدى زاڭ قىزمەتكەرلەرى. تاعى بىردە 21 جاسار قازاقستاندىق جىگىت بەس ءجۇز تاسباقانى رەسەيگە جاسىرىن الىپ بارا جاتقاندا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا، سەمەيدىڭ جانىنداعى «بايتانات» كەدەنىندە ۇستالىپ، ايىپپۇل تولەۋگە ءماجبۇر بولعان.

دەگەنمەن قازاقستاندا ەتى مەن ساۋىتى ءۇشىن كوپ اۋلانىپ، قاتارى سيرەپ قالعان تۇششى سۋ تاسباقاسى مەن قۇرلىق تاسباقاسىن حالىق­ارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزدى.

قۇرعاقتى مەكەندەيتىن تاسباقالار ەلىمىزدە وڭتۇستىك قازاقستاننان باستاپ كاسپي ماڭى، ودان الاكولگە دەيىنگى ارالىقتاعى قۇمدى، سازدى جەرلەردە، ءشولدى دالالاردا تىرشىلىك ەتەدى. قىستا ۇيقىعا كەتكەن تاسباقالار كوكتەمدە ءبىر-اق ۇيقىسىنان ويانادى. ولاردىڭ ويانۋى كوكەك ايىندا قۇمدى جەرلەردە قاتتى داۋىل سوعاتىن كەزگە سايكەس كەلەدى. سوعان وراي حالىق تاسباقالاردىڭ شىعاتىن كەزىندە سوعاتىن داۋىلدى «تاسباقانىڭ جەلى» دەپ اتايدى. سەبەبى قىس بويى ۇيىقتاپ، السىرەپ قالعان تاس ساۋىتتى جاندىكتەر ۇستىندەگى توپىراقتى سىلكىپ تاستاۋعا كۇشى جەتپەي، ورنىنان قوزعالا الماي جاتقاندا جاڭاعى داۋىلدان جەر قۇرعاپ، جارىلىپ، ولاردىڭ جەر بەتىنە شىعۋىنا كومەگى تيەتىن كورىنەدى.

ساۋىتىنىڭ ۇزىندىعى جيىرما بەس سانتيمەترگە دەيىن جەتەتىن دالا تاسباقاسى نەگىزىنەن ورتالىق ازيادا تىرشىلىك كەشەدى. سوندىقتان فاۋناسى ۇقساس بۇل ەلدەردە دالا تاسباقاسىنا قاتىستى پروبلەمالار دا ۇقساس. بۇرىن بىزدە تىيىم سالىنباعان كەزدە دالا تاسباقاسى ازايىپ قالسا، بۇگىندە سوعان ۇقساس جاعداي كورشى ەلدەردە قايتالانىپ جاتىر. مىسالى، وزبەكستاندا كەيىنگى كەزدە وسى تاسباقا ماسەلەسى ايتارلىقتاي تۇيتكىلگە اينالىپ، ەكولوگتار دابىل كوتەرۋدە. سەبەبى ولاردا تاسباقانى اۋلاۋعا ءال-ءازىر تىيىم سالىنا قويماعان سىڭايلى. سونىڭ سەبەبىنەن بولار، قازاق-وزبەك شەكاراسىندا ءبىر رەت كونتراباندالىق جولمەن اكەتىلىپ بارا جاتقان تاسباقالار ۇستالىپ، تاركىلەندى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سارىاعاش اۋدانىنداعى «قاپلانبەك» باقىلاۋ-وتكىزۋ كەدەنىندە وزبەكستاننان قازاقستانعا ءوتىپ بارا جاتقان وزبەكستاندىق اۆتوكولىكتەن ءۇش قاپ جانە ءبىر قوراپقا سالىنعان 1955 دالا تاسباقاسى تاركىلەنگەن. ونىڭ الدىندا ۋكراينادا وزبەكستاننان شىققان پويىزدان شەكاراشىلار 250 تاسباقانى تاركىلەپ، حاركوۆ قالاسىنداعى زووباققا تاپسىرعان بولاتىن.

وزبەكستاندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاسباقانى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىنباعانى سەبەپتى ساۋىتتى جاندىكتى اۋلاپ، شەتكە شىعارۋ جۇمىسى وتە قارقىندى جۇرۋدە. مىسالى وزبەكستاننان 2000 جىلى 3500 تاسباقانى الىپ كەتسە، 2015 جىلى ونىڭ سانى 50 مىڭعا جەتكەن. بۇل ورايدا وزبەك ەلىندە تاسباقالاردى ارناۋلى پيتومنيكتەردە ءوسىرىپ، ولاردىڭ سانى 2003 جىلى 5 مىڭ، 2015 جىلى 45 مىڭعا جەتكەن. وزبەكستاندا تاسباقانىڭ 14 ءتۇرى بار. قازىردە بۇل ەلدە ءبىر دانا تاسباقا اۋلاپ ساتقانى ءۇشىن ەل ازاماتتارىنا 100 اقش دوللارى كولەمىندە ايىپپۇل تولەتۋ شاراسى قولدانىلادى. دەگەنمەن ەل ەكولوگتارى تاسباقالاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ول جەتكىلىكسىز، ونى سىرتقا شىعارۋعا ءبىرجولا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەك دەپ وتىر. بۇل تۇرعىدان العاندا تابيعاتتاعى وسى ءبىر ەرەكشە جاندىكتىڭ جويىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن العان قازاقستان 2003 جىلى، تاجىكستان 2009 جىلدان بەرى ءوز اۋماقتارىندا تاسباقا اۋلاۋعا زاڭمەن تىيىم سالىپ، ولاردىڭ تىرشىلىگىن ەرەكشە نازاردا ۇستاپ كەلەدى.

اڭگىمەمىز تاسباقا تۋرالى بولعاسىن ولاردىڭ تۇرلەرى، تىرشىلىگى مەن تۇيتكىلدەرى تۋرالى دا بىرەر ءسوز ايتا كەتۋ كەرەك.

جالپى الەمدە تىرشىلىك ەتەتىن تاسباقالاردىڭ 12 تۇقىمداسقا جاتاتىن 250-گە جۋىق ءتۇرى بار دەپ ەسەپتەلەدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ الىبى – تەرىلى تاسباقا دەپ اتالاتىن ءتۇرى. ول اتلانت جانە تىنىق مۇحيتىندا ارى-بەرى ءجۇزىپ تىرشىلىك ەتەدى. سالماعى 300، كەيدە 500 كەلى تارتاتىن، ۇزىندىعى 180 سانتيمەترگە جەتەتىن جانە ەكى عاسىرداي ءومىر سۇرەتىن بۇل تاسباقالاردىڭ سانى ءبىر كەزدە 250 مىڭعا جەتسە، بۇگىندە ونشاقتى مىڭى عانا قالىپتى. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن تاماقسىز تىرشىلىك ەتۋگە ءتوزىمدى بۇل الىپ تاسباقالاردى تەڭىزشىلەر كەمەگە سالىپ الىپ ءجۇرىپ، ازىق ەتەتىن بولعان. سوڭعى ءۇش عاسىردا تەڭىزشىلەردىڭ بىرنەشە ميلليون تاسباقانى جەپ قويعانى تۋرالى دەرەكتەر بار.

ال تاسباقانىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ قىرىلۋىنا ادامنىڭ قاتىسى بولماعان. مىسالى، ەكۆاتورعا قارايتىن گالاپاگوسس ارالدارىنىڭ قۇرامىنداعى پينسوندا تىرشىلىك ەتەتىن ءپىل تاسباقا اتالاتىن تاسباقانىڭ ءتۇرى تۇگەلگە جۋىق جوعالىپ كەتكەن. ونىڭ ەڭ سوڭعىسى 2012 جىلى 100 جىل جاساپ ولگەن ەكەن. الايدا ەكولوگتار ارالداعى تاسباقا جۇمىرتقالارىن جيناپ، ساۋىتتى جاندىكتەردى قايتادان كوبەيتۋگە قول جەتكىزگەن. نەگىزىندە ونىڭ قۇرۋىنا پينسونعا ءحىح عاسىردا اكەلىنگەن قارا ەگەۋقۇيرىقتار سەبەپشى بولعان ەكەن. ەندى ارالداعى ەگەۋقۇيرىقتار تۇگەلىمەن جويىلعاننان كەيىن ءپىل تاسباقالارى ەركىن كوبەيۋگە مۇمكىندىك الدى.

تاسباقالاردىڭ تۇرلەرىنە قاتىستى دا قىزىقتى دەرەكتەر از ەمەس. سوڭعى كەزدە جوعارىدا اتالعان گالاپاگوسس ارالدارىندا الىپ تاسباقالاردىڭ جاڭا تۇرلەرى تابىلعان. بۇرىن ولاردىڭ ءبارى ءبىر تۇرگە جاتادى دەپ ەسەپتەلگەن، الايدا دنك ساراپتاماسىن جۇرگىزۋ ارقىلى 250 تاسباقانىڭ ءوز الدىنا ءبىر ءتۇر ەكەنى دالەلدەندى.

ال تىنىق مۇحيتىنداعى سولومون ارالدارىندا جارىق شاشاتىن تاسباقانىڭ ءبىر ءتۇرى بايقالعان. تەكسەرە كەلگەندە ونىڭ جويىلۋعا جاقىن قالعان بيسسا تاسباقاسى ەكەنى انىقتالعان. تۇندە سۋدا جۇزگەندە قىزىلدى-جاسىلدى ساۋلە شاشاتىن تاسباقانىڭ بۇل قاسيەتىنىڭ سىرى ازىرگە اشىلا قويعان جوق. بەلگىلىسى – تاسباقانىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ 90 پايىزى قۇرىپ كەتكەن.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button