جەەنبەكوۆ – قىرعىزدىڭ  بەسىنشى پرەزيدەنتى

15 قازاندا قىرعىزستاندا رەسپۋبليكانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى سايلاندى. ەلەكتروندىق الدىن الا ەسەپتەۋلەرگە قاراعاندا، سايلاۋشىلاردىڭ 55 پايىزعا جۋىق داۋىسىن العان تالاپكەر سوورونباي جەەنبەكوۆ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمى شىققان سوڭ، ەلدىڭ بەسىنشى پرەزيدەنتى بولعالى تۇر.

ولكەنى 2011 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنان بەرى التى جىل باسقارعان قازىرگى پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆتىڭ قۇزىرەتى 1 جەلتوقساندا اياقتالىپ، بيلىك جاڭا پرەزيدەنتكە وتەدى. التى جىل! از دا ەمەس، كوپ تە ەمەس. بيىلعى جاز ايىنداعى كەزەكتەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ بىرىندە ول: «مەن ءۇشىن پرەزيدەنتتىك 6 جىل وتە ۇزاققا سوزىلدى، ءتىپتى دە بىتپەيتىندەي شەكسىز سەزىلدى»، – دەپ  التى جىلدىڭ  بەينەتى كوپ بولعانىن، قۇزىرەتىنىڭ تەزىرەك بىتكەنىن قالايتىنىن مەڭزەگەن بولاتىن.

سوڭعى ءبىر ايدا ءارتۇرلى مالىمدەمەلەرىمەن عالامتوردىڭ باستى «قاھارمانىنا» اينالعان اتامباەۆتىڭ التى جىلىن ءبىز دە وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كوردىك.

المازبەك اتامباەۆ بيلىككە قىرعىزستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى قيىن، اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە كەلدى. 2010 جىلعى ءساۋىر توڭكەرىسىنەن كەيىن مەملەكەتتى باسقارۋ تىزگىنىن 14 ادامنان قۇرالعان ۋاقىتشا ۇكىمەت قولعا الىپ، ارالارىنداعى جالعىز ايەل روزا وتىنباەۆانى ۋاقىتشا پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە ۇسىنعان. ونىڭ بالاماسىز تالاپكەرلىگى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىل الىنۋعا ءتيىستى رەفەرەندۋمعا قوساقتالىپ كىرگىزىلگەن. ءسويتىپ روزا وتىنباەۆا سايلاۋدان جەڭىل ءوتىپ، 2010 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىنان 2011 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن وتپەلى كەزەڭنىڭ پرەزيدەنتى بولدى.

2011 جىلدىڭ  قازان ايىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا 16 تالاپكەر باق سىناسىپ، سايلاۋشىلاردىڭ 62،52 پايىزىنىڭ قولداۋىنا  يە  بولعان ا.اتامباەۆ 1 جەلتوقساندا تاققا وتىردى.

سول كەزدە قىرعىزستان ەكونوميكالىق جاقتان دا، ساياسي جاقتان دا زور اۋىرتپالىقتى باستان كەشكەن ەدى. بىشكەكتە جانە وبلىس اۋماقتارىندا ءجيى-ءجيى ەرەۋىلدەر بولىپ، ەل ءىشى الا  تايداي  ب ۇلىنگەن. ونىڭ ۇستىنە 2010 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ولكەنىڭ وڭتۇستىگىندە ورىن العان ۇلت­ارالىق جانجال – قىرعىز بەن وزبەك دياسپوراسىنىڭ اراسىنداعى قاندى قاقتىعىستىڭ جاراسى دا ءالى جازىلا قويعان جوق ەدى.

اتامباەۆ بيلىگىنىڭ ەڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – ۇلت ارازدىعىن جويىپ، ىنتىماقتى بەكەمدەگەنى. بۇل باعىتتا  كوپ جۇمىستار اتقارىلىپ، 2013 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن «قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا حالىقتىڭ بىرلىگىن جانە ەتنوستار ارالىق مامىلەلەردى نىعايتۋ تۇجىرىمداماسى» بەكىتىلدى.

وسى  جىلداردا قىرعىزستان ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق ەگەمەندىگىنە يە بولدى. 1000 شاقىرىمعا سوزىلعان «داتقا – كەمىن» ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپ، كەڭەس ۇكىمەتى جىلدارىنان بەرى ەلەكتر قۋاتىن ءبولىسۋ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان وزبەكستاننىڭ  رەسەيدىڭ «گازپروم» كومپانياسى مەن كەلىسىمشارت جاسالىپ، بىشكەك قالاسى تولىقتاي دەرلىك تابيعي  گازبەن قامتاماسىز ەتىلدى. قازىرگى كەزدە وسى كومپانيانىڭ قارجىلاندىرۋىمەن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىنە گاز قۇبىرلارىن  تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا 2001 جىلى بىشكەكتەگى «ماناس» حالىقارالىق اۋەجايىنا ورنالاسقان اقش-تىڭ اسكەري بازاسى ولكەدەن شىعارىلدى. بۇل وقيعا اتامباەۆ بيلىگىنىڭ تۇسىنداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالدى.

بىشكەك قالاسىنىڭ بىرقاتار كوشەلەرى وڭدالىپ، تۇزەلدى، اسفالتتالدى; بىشكەك پەن وبلىس ورتالىقتارى اراسىنداعى اۆتوجولدار جوندەلدى; جاڭا مەكتەپتەر، اۋرۋحانالار سالىنىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى; مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، اتاپ ايتقاندا، ىشكى ىستەر، اسكەر جانە قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى ءۇيلى بولدى.

المازبەك اتامباەۆ پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كىرىسكەندە: «بىزدە بارلىق شارتتار بار. بۇيىرتسا، زاۋىت-فابريكالار قۇرىلىپ، جاستارىمىز ىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەن ولكەگە اينالامىز»، –  دەپ ءدايىم ايتىپ جۇرگەن ەدى. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ كوپشىلىگى بازارلارداعى ساۋدا-ساتتىق ارقىلى كۇندەرىن كورىپ جاتقانى، كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا، كۇنكورىس قامىمەن ميلليونعا جاقىن قىرعىزداردىڭ  رەسەيدە، ءجۇز مىڭنان استامى قازاقستاندا جۇرگەنى ولكەدە جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ العانىنىڭ كورسەتكىشى. راس، كيىم-كەشەك، تىگىن ونەركاسىبى جاعىنان قىرعىزستان بۇكىل تمد ەلدەرى بويىنشا الدا كەلەدى. جەكە ىسكەرلەردىڭ جانسەبىل ەڭبەگىنىڭ  ارقاسىندا كەلگەن بۇل جەتىستىك  اتامباەۆقا دەيىن-اق ءوز ارناسىن تاپقان ەدى.

قىرعىزستان تۋرالى ءسوز بولعاندا، ادەتتە، ولكەنىڭ دەموكراتيالىق ۇردىستەرى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىزعا الىنادى. قىرعىزستان ازاماتتارىنىڭ بيومەتريالىق تىركەۋدەن ءوتۋى، سوڭعى جىلدارداعى ارقانداي دەڭگەيدەگى سايلاۋلاردىڭ بيومەتريالىق تىركەلۋدىڭ ناتيجەسىمەن ءوتىپ جاتقانى دەموكراتيانىڭ بەلگىسى ىسپەتتەس. وتكەن جەكسەنبىدە بولعان پرەزيدەنت سايلاۋى ءىس-شارالارىندا دا وسى ءادىس قولدانىلدى. جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىقتاردىڭ ارقاسىندا كەشكى ساعات 20:00-دە داۋىس بەرۋ اياقتالا سالىسىمەن سايلاۋدىڭ باستاپقى قورىتىندىسى ءدۇيىم ەلگە بەلگىلى بولدى.

دەگەنمەن 1991 جىلدان بەرى دەموكراتيالىق قوزعالىستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن  المازبەك اتامباەۆتىڭ بيىلعى كوكتەمنەن باستاپ بۇل جولدان اۋىتقىعانى اڭعارىلعانداي. ونىڭ دالەلى – تاعى ءبىر شىنايى دەموكرات، پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە تالاپكەر ومىربەك تەكەباەۆتىڭ سەگىز جىلعا سوتتالۋىنا تۇرتكى بولعانى. ول اتامباەۆ تۋرالى ءوز پىكىرىن اشىق ايتىپ، جاريا ەتكەن. ومىربەك ۇندەمەي جۇرسە، ۇيدەي بالەگە تاپ بولماس ەدى.

اتامباەۆتىڭ دەموكراتيالىق قاعيداتتان اۋىتقۋى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ قارساڭىندا جانە سايلاۋ كۇنى انىق بايقالدى. سايلاۋ جاقىنداعاننان باستاپ، پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وتكىزگەن ءىس-شارالاردا جانە جينالىستاردا پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا تالاپكەر بولىپ تىركەلگەن ومىربەك بابانوۆتى قارالاپ سويلەۋى ادەتكە اينالدى. 15 قازاندا تاڭەرتەڭ المازبەك اتامباەۆ جۇبايى رايسا اتامباەۆامەن بىرگە بىشكەكتەگى وزدەرى تىركەلگەن سايلاۋ ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرگەن سوڭ، پرەزيدەنت باق وكىلدەرىمەن سۇحباتتاستى. سايلاۋ ءجۇرىپ جاتقان قىزۋ، شەشۋشى ساتتەردە دە ول پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە باستى تالاپكەرلەردىڭ ءبىرى ءو. بابانوۆتى جامانداۋدان  ىركىلگەن جوق.

«بابانوۆ  جىل بويى ءار اپتادا دا، نەمەسە ەكى اپتا سايىن ۇيگە كەلىپ تۇراتىن. ءبىزدىڭ جانۇيامىز جازدا بابانوۆتىڭ قالا شەتىندەگى باقشاسىنان قۇلپىناي، بۇلدىرگەن جەپ كەلەتىن. سوسىن، 1،5 اي بۇرىن ءوزىمدى «ابي» (تۇرىكشە «اعا»-اۆت.) دەيتىن بابانوۆ مەنى جامانداپ شىقتى. «ءسىزدىڭ جولىڭىزدى مەن جالعاستىرامىن» دەگەن بابانوۆ «ءبىز باسقا جولمەن جۇرەمىز» دەپ ءب ۇلىندى. بابانوۆتى قولداۋىم ءۇشىن شەتەلدىك وليگارح  ماعان 20 ميلليون دوللار بەرمەك بولدى. مەن ساتىلمايتىن نارسەلەر بارىن ايتىپ، باس تارتتىم»، – دەدى ا. اتامباەۆ سايلاۋ ۋچاسكەسىندە.

تۇسكە قاراي اتامباەۆتىڭ وزىنە قاراتا ايتقان سوزدەرى بويىنشا ومىربەك بابانوۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ، مالىمدەمە جاسادى. «پرەزيدەنتتىككە تالاپكەر بولار  الدىندا  پرەزيدەنتپەن كەڭەسكەنمىن. ول كىسىنىڭ باتاسىن العانمىن. ول: «ءجون، پرەزيدەنتتىككە قاتىس. ءبىز ءوز تالاپكەرىمىزدى ايقىندايمىز، كىم ۇتسا، سول جەڭەدى» دەگەن. كۋالەر بار. سايلاۋ تازا وتەدى دەپ كەپىلدىك بەرگەن. سوڭعى اپتا ىشىندە المازبەك شارشەنوۆيچ اتامباەۆقا مەن تۋرالى جالعان مالىمەتتەردى ءۇيىپ-توكتى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ مەملەكەتتىك كوميتەتى جانە  ءىىم بەرگەن اقپاراتتاردىڭ ءبارى ول كىسىنىڭ ماعان كوزقاراسىن وزگەرتتى. مەن ونىڭ بۇگىنگى سوزىنە قاپا بولىپ وتىرمىن»، – دەدى ءو.بابانوۆ.

پرەزيدەنتتىڭ «ءبىز» دەگەنى ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن قىرعىزستاننىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى بولاتىن. بۇل پارتيا تالاپكەرلىككە پرەمەر-مينيستر سوورونباي جەەنبەكوۆتى ۇسىندى. اۋەلى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىن ارالاپ شىققان ۇكىمەت باسشىسى «اكىمشىلىك رەسۋرستى پايدالانبايمىن» دەپ ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن بوساعان بولاتىن.

اتامباەۆ پەن بابانوۆتىڭ سوزدەرىنە توقتالىپ جاتقانىمىز، اتامباەۆتىڭ سايلاۋ الدىنداعى بابانوۆ تۋرالى جاعىمسىز پىكىرلەرى ەكى ويلى بولىپ جۇرگەن ەلەكتوراتتىڭ جەەنبەكوۆكە داۋىس بەرۋىنە اكەلىپ سوققان ءتارىزدى.

جوعارىدا ءبىز المازبەك اتامباەۆتىڭ بيلىگى تۇسىنداعى يگىلىكتى ىستەردىڭ ءبىرازىن سانامالاپ وتتىك. «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەگەندەي، اتامباەۆتىڭ ءوزى ىستەگەن جاقسى ىستەردى ءبىر اۋىز ءجونسىز سوزىمەن ءبۇلدىرىپ الىپ جۇرگەنىنە شەتەلدىكتەر تاڭدانىسپەن قاراسا،  وتانداستارىنىڭ ەتى ۇيرەنىپ العان. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى ايتقان وڭدى-سولدى سوزدەرىن قىرعىز جۇرتشىلىعى جاقتىرا قويعان جوق.

ەڭ قىزىعى، المازبەك اتامباەۆ وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا يندياعا بارعان ءىس ساپارىندا بيزنەس-فورۋمعا قاتىسىپ، بيىك تريبۋنادان 1،4 ميللياردقا جۋىق حالقى بار ءۇندى ەلىنە «سىزدەر بيزنەس جاساۋدى بىلمەيسىزدەر» دەپ اقىل ۇيرەتكەن بولاتىن.

بيىلعى 20 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالاسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 72 سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «اينالايىن، قىرعىز ەلىم! ءبىراز كۇننەن كەيىن قىرعىزدار ءوز اجاسىن – جاڭا پرەزيدەنتتى سايلايدى. قايتادان باسقا ەلدىڭ باسشىلارىنا، باسقا ەلدىڭ بايلارىنا الدانىپ قالمايىق! قايتادان قىرعىز اجاسىنىڭ باسىنا باسقالار قاسىقپەن مارش ويناماسىن!»،– دەپ قىرعىزدىڭ ەسكى جاراسىن تىرناپ، رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسيننىڭ ىستىقكول جاعالاۋىنداعى قۇمدا پرەزيدەنت  اسقار اقاەۆتىڭ باسىنا قاسىق ويناتقانىن كۇللى الەمگە جاريالاپ، ءوز ەلىن ءبىر ۇيالتقان.

قىرعىزدا «تالايلىمەن  تالاسپا» دەگەن ماقال بار. «مەنى قۇداي قولدايدى» دەپ ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە قۇدايدى اۋزىنان تاستامايتىن قىرعىز پرەزيدەنتىن كورە الماعانىمىز، تابالاعانىمىز ەمەس، ءبىر كەزدە اسقار اقاەۆتى دا، قۇرمانبەك باكيەۆتى دا قۇداي قولداعانىن، ال ەندى «مەنى قۇداي قولدايدى» دەگەن ءسوزدىڭ استامشىلىق ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى.

 

بەرىك ماقۇلبەك

قىرعىزستان، بىشكەك قالاسى

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button