كوبەلەك قاناتىنان تۋعان داۋىل

 

«دۇنيەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا كوبەلەكتىڭ قاناتىنان تۋعان لەپ جەر شارىنىڭ ەكىنشى بۇرىشىندا داۋىل تۇرعىزادى-مىس» دەگەن تەوريا بۇگىندە اقيقاتقا اينالعان. دۇنيە شىر اينالىپ، عالام تارىلىپ بارادى. سودان بولار، ءبىر ەلدە بولعان وقيعانىڭ باسقا مەملەكەتتەردە ءىرى ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني وزگەرىستەرگە سەبەپشى بولۋى قالىپتى جاعدايعا ۇقساي باستادى. ايتپەسە، كەشە عانا گەرمانيادا وتكەن بۋندەستاگ سايلاۋى مەن ءبىر جىل بۇرىنعى برەكسيت رەفەرەندۋمىنىڭ، ودان كەيىنگى اقش پەن فرانتسياداعى پرەزيدەنت سايلاۋلارىنىڭ اراسىندا نە بايلانىس بولۋى مۇمكىن؟ بايلانىس بار، بولعاندا دا ول – بىرىنە ءبىرىن ساباقتاس قىلعان بۇلتارتپاس جەلى.

بۇل وقيعالاردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان جەلى – عالامدانۋدىڭ كەرى اينالىمعا تۇسكەنى. شەكارالاردىڭ اشىقتىعى، ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعى، ليبەرالدى دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنى جونىندە تالاس تۋىنداي باستادى.

مىسالى، مەركەل حانىم وسىمەن ءتورتىنشى مارتە گەرمانيا كانتسلەرى بولىپ سايلاندى. بۇل دەگەنىڭىز حريستيان-دەموكراتيالىق وداعىنىڭ باسشىسى ون ەكى جىلدان بەرى بيلىك باسىندا وتىر دەگەن ءسوز. گەرمانيا تاريحىندا مۇنداي «رەكوردتى» جاساعان ەكى كانتسلەر بار ەدى: ءبىرى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن باتىس گەرمانيانى باسقارعان كونراد ادەناۋەر، ەكىنشىسى – قوس گەرمانيانى قايتا بىرىكتىرگەن گەلمۋت كولل. وسى مەرزىمدى ابىرويمەن اياقتاپ شىقسا، انگەلا مەركەلدىڭ بيلىك باسىنداعى «شەجىرەسى» اتتاي ون التى جىلدى قامتيدى ەكەن. ايتپاقشى، وسىناۋ ۇزاق جىلداردا انگەلا مەركەلدىڭ «تۇسىندا» ءتورت بىردەي پرەزيدەنت اۋىسقان: حورست كەلەر، كريستيان ۆۋلف، يواحيم گاۋك جانە فرانك-ۆالتەر شتاينمايەر. گەرمانيادا پرەزيدەنت لاۋازىمى تەك وكىلدىك قىزمەت اتقارادى دەسەك تە، ءبىر كانتسلەردىڭ ءتورت بىردەي پرەزيدەنتپەن جۇمىس ىستەۋى ونىڭ مىقتىلىعىن بىلدىرسە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، انگەلا – گەرمانيا تاريحىنداعى تۇڭعىش ايەل كانتسلەر ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءلازىم.

وسى جەردە مەركەلدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعىن ايتىپ كەتكەن ءجون بولار – ول قيىن-قىستاۋ جاعدايدا كومپروميسس تابۋدىڭ شەبەرى ءارى كەز كەلگەن جاعدايدا اقپاراتتى قاينار كوزدەن العاندى ءتاۋىر كورەدى. مىسالى، «Spiegel» جۋرنالىنىڭ جازۋىنشا، ول سايلاۋ وتكەن سوڭ الەۋمەتتانۋشىلارعا تاپسىرىس بەرىپ، سايلاۋدىڭ ناتيجەسى تۋرالى قوعامدىق پىكىردى زەرتتەگەن. وسىلايشا، ءوزى جايلى، ءوزى باسقاراتىن پارتيا جايلى، قارسىلاستارى جايلى نەمىس جۇرتىنىڭ نە ويلايتىنىن باجايلاپ، سەرگەك وتىرعان سىڭايى بار. شىنايى قوعامدىق پىكىرگە قۇلاق تۇرسە، ول ءوزىنىڭ كەمشىلىكتەرى مەن قاتەلىكتەرىن جاقسى بىلەدى دەگەن ءسوز، بالكىم، ونىڭ دەموكراتيالى مەملەكەتتىڭ بيلىك باسىندا ۇزاق وتىرۋىنىڭ ءبىر قۇپياسى وسىندا بولار.

كەشەگى وتكەن سايلاۋدا حريستيان-دەموكراتيالىق وداعى/حريستان-سوتسيالدىق وداعىنىڭ بلوگى مەن سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ كواليتسياسى جەڭىسكە جەتتى. مەركەل باستاعان بلوكتى سايلاۋشىلاردىڭ 33 پايىزى قولداعان، ال مارتين شۋلتس باسقاراتىن سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى سايلاۋشىلاردىڭ 20 پايىزىنىڭ داۋسىنا نە بولدى. بىراق بۇل ناتيجە مەركەل ءۇشىن دە، شۋلتس ۇشىندە اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىك ەمەس، سەبەبى ولار باسقاراتىن پارتيالار تاريحىنداعى ەڭ تومەن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ال اتىشۋلى «گەرمانيا ءۇشىن بالاما» اتتى وڭشىلدار پارتياسى 13 پايىز داۋىس العان. بۇل پارتيا تۇڭعىش رەت بۋندەستاگقا ءوز مۇشەلەرىن كىرگىزدى. «ازاتتىق» راديوسىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا، پارتيا بەلسەندىلەرىنىڭ كرەملمەن استىرتىن بايلانىسى بار.

سونىمەن، گەرمانياداعى پارلامەنت سايلاۋى باتىستاعى ليبەرالدى دەموكراتيا قۇندىلىقتارى مەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋ باعىتىن تاڭداۋ ماسەلەلەرىن ساراپقا سالۋعا تۇرتكى بولدى. مۇنىڭ سەبەبى – بۇگىنگى تاڭدا ەڭ كۇشتى دەموكراتيا سانالاتىن گەرمانيادا ون ەكى-ون التى جىلدا بيلىك باسىنداعى تۇلعانىڭ تۇراقتىلىعى. باسقاشا ايتقاندا، بيلىك باسىنداعى تۇلعانىڭ اۋىسۋى – ەۋروپالىق دەموكراتيا ءۇشىن، ونىڭ ىشىندە نەمىس دەموكراتياسى ءۇشىن سونشالىقتى ماڭىزدى ماسەلە ەمەس ەكەن. بىراق، البەتتە، مەركەلدىڭ سونشا ۇزاق ۋاقىت بيلىك باسىندا قالۋى بۇل ەلدىڭ اۆتوريتارلى جۇيەگە ءوتۋىن بىلدىرمەسە كەرەك. اشىعىن ايتقاندا، مەركەلدىڭ ءدال وسى جولعى جەڭىسى – نەمىس قوعامىنىڭ ىشكى قورقىنىشتارىن ايشىقتاعان وقيعا بولدى. بىرىنشىدەن، 2005 جىلدان بەرى ورلەۋ ۇستىندە كەلە جاتقان ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ ارقاسىندا گەرمانيا قازىرگى تاڭدا كارى قۇرلىقتاعى ەڭ ىرگەلى ءارى پارمەندى ەل سانالادى. نەمىس جۇرتىنىڭ كوپ بولىگى ەكونوميكالىق «جيدەلى بايسىندى» ءدال وسى مەركەل حانىم جۇرگىزگەن ساياساتپەن بايلانىستىرادى ەكەن. ياعني، ونىڭ ورنىنا باسقا كانتسلەر كەلگەن جاعدايدا، باقۋاتتىلىق پەن بەرەكە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشاتىنداي كورەدى. ەكىنشىدەن، شىعىس ەۋروپادان باستاۋ الىپ، گوللانديا مەن فرانتسيانى قوسا شارپىعان، ەندى گەرمانيانىڭ وزىنە سىنامالاپ ەنە باستاعان «ۇلتشىلدىق» اۋانىنان سەسكەنۋ بار. راسىندا، «ۇلتشىلدىق» يدەياسىنان نەمىس جۇرتىنىڭ اۋزى كۇيگەن: ونى ءالى كۇنگە فاشيزم يدەولوگياسىمەن شاتاستىرادى. سوندىقتان «گەرمانيا ءۇشىن بالاما» پارتياسىنىڭ 13 پايىز داۋىس جيناپ، بۋندەستاگ قۇرامىنا ەنۋى بۇل ەل ءۇشىن ىشكى ارپالىستىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا.

وسى ورايدا، «گەرمانيا ءۇشىن بالاما» پارتياسى  نەگىزىنەن ەلدىڭ شىعىس ايماقتارىندا قولداۋعا يە بولعانىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ياعني، كەزىندە سوتسياليستىك يدەولوگيا اياسىندا ءومىر سۇرگەن ايماقتار بۇگىنگى گەرمانيا ءۇشىن وزگەرىستى تىلەيدى. ال مەركەلدىڭ پارتياسىن قولداپ داۋىس بەرگەندەر ءالى دە كونسەرۆاتورلىق كوزقاراستاعى توپتار ەكەنىنە داۋ جوق. ءبىر عاجابى، وسى جولى ءبىرىنشى رەت داۋىس بەرگەن جاستاردىڭ كوبىسى مەركەل حانىمدى قولدادى.

گەرمان سايلاۋى قارساڭىندا جان-جاقتى تالقىعا تۇسكەن باستى تاقىرىپ – ميگرانتتار ماسەلەسى ەدى. انگەلا مەركەلدىڭ 2015 جىلى 1 ميلليون ميگرانتتى شەكارادان وتكىزىپ، نەمىس جەرىنە قونىستاندىرۋ ساياساتى ونىڭ بەدەلىنە ءبىراز نۇقسان كەلتىردى. اسىرەسە، ءتۇرلى قىلمىستار مەن كيكىلجىڭدەردىڭ كوبەيۋى، كەلىمسەكتەر مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا الاۋىزدىقتىڭ ءورشۋى مەركەلگە دەگەن نارازىلىقتىڭ ارتۋىنا سەبەپشى بولعان. بىراق ودان كەيىنگى وقيعالار: برەكسيت پەن ترامپ فەنومەندەرى نەمىس سايلاۋشىلارىن «ەكسپەريمەنت» جاساۋدان ساقتاندىردى. ياعني، «بيتكە وكپەلەپ، تونىڭدى وتقا سالما» دەگەن قاعيداعا سايكەس، نەمىس سايلاۋشىلارى ميگرانتتار ماسەلەسىن كەيىنگە ىسىرىپ، جالپى گەرمانيانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى ساقتالۋى ءۇشىن ءىس باسىنداعى پارتيا مەن كانتسلەرگە داۋىس بەردى. ايتسە دە، «مەركەلگە قارسى» داۋىس بەرگەندەردىڭ دەنى ءدال وسى ميگرانتتار ماسەلەسىنە قاتىستى قاراما-قايشى كوزقاراستا ەكەن. «The Guardian» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، «گەرمانيا ءۇشىن بالاما» پارتياسىنا داۋىس بەرگەندەردىڭ 89 پايىزى مەركەلدىڭ ميگراتسيالىق ساياساتىنا نارازى.

سونىمەن، بۋندەستاگتا تۇڭعىش رەت التى پارتيانىڭ فراكتسياسى ءومىر سۇرە باستايتىن  بولدى. مۇنىڭ ءوزى نەمىس قوعامىنىڭ ىشكى بولىنىسىنەن حابار بەرەتىن سياقتى. راسىندا، گەرمانيادا قازىر وڭشىلدار مەن سولشىلداردىڭ عانا ەمەس، ۇلتشىلدىق پەن ەۋروپالىق قۇندىلىقتار اراسىنداعى كوزگە كورىنبەس مايدان ءجۇرىپ جاتىر. ءتىپتى، ەلدى دۇرلىكتىرگەن «گەرمانيا ءۇشىن بالاما» پارتياسىنىڭ ءوز ىشىندە ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ارەكەت ەتەتىن ەكى توپ بار: ۇلتشىلدار مەن ەكونوميستەر. ءبىرى گەرمانيادا نەمىستىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ باسىم بولۋىن قالاسا، ەكىنشىسى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتا تاۋەلسىز بولۋىن جاقتايدى.

قورقىنىش دەمەكشى، نەمىس سايلاۋشىلارى اقش پەن فرانتسيا سايلاۋلارىنان جاقسى «ساباق» العانعا ۇقسايدى. «Sueddeutsche Zeitung» گازەتىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا، نەمىستەردىڭ ۇشتەن ءبىرى سىرت مەملەكەتتىڭ وسى سايلاۋ بارىسىنا ىقپال ەتۋىنەن سەسكەنگەن كورىنەدى، ال سايلاۋشىلاردىڭ 77 پايىزى حاكەرلىك شابۋىلداردى كۇتكەن. قازىرگى تاڭدا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ پەن كرەملدىڭ سايلاۋ كەزىندەگى استىرتىن بايلانىسى تەكسەرىلۋ ۇستىندە ەكەنى ءمالىم، ال فرانتسياداعى سايلاۋالدى ناۋقانى كەزىندە وڭشىلداردىڭ ۇمىتكەرى مارين لە پەننىڭ كرەمل باسشىسىنا جولىعىپ قايتقانى اقپارات قۇرالدارىنان ءمالىم بولعان. بۇعان قوسا، ماسكەۋ ەۋروپاداعى رەسەيلىك اقپارات قۇرالدارى ارقىلى فرانتسۋز سايلاۋىنىڭ ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە اتسالىستى دەگەن دەرەك بار. وسىنداي جاعدايدان سوڭ، نەمىس سايلاۋشىلارىنىڭ توتەننەن كەلەر توسىن وقيعادان الدىن الا قاۋىپتەنۋى تۇسىنىكتى دە. سىرتقى ىقپالدان قورقۋدىڭ ناتيجەسى بەلگىلى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button