قالامى قازاق ءۇشىن جورعالاعان

ادەبيەتكە وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى كەلگەن ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى قالامىنان تۋعان تۋىندىلار ونىڭ پروزا مەن پۋبليتسيستيكاعا قاتار قالام تەربەگەنىن اڭعارتادى. قاي جانردا جازسا دا قازاق حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭداعان ول قوعامنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن كوتەرە ءبىلدى. وبلىستىق گازەتتە تاجىريبە جيناقتاعان قالامگەر العاشقى «جەتپىس اپا» اڭگىمەسىنەن باستاپ ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك قىرىن تانىتتى. ول جونىندە ءوزى: «و باستان ادەبيەتتەن تاڭداپ العان جانرىم – اڭگىمە. شىندىعىندا، تاڭدايىن دەگەم جوق، ۇيرەنەيىن دەپ باستاپ ەدىم، ۇيرەنگەن سوڭ قالاي باۋىر باسىپ كەتكەنىمدى بىلمەيمىن. كەيىن… رومان دەپ قولعا العانىم دا، پوۆەست دەپ باستاعانىم دا اڭگىمە بوپ شىعا كەلەتىن بولدى»، – دەيدى. ايتسا ايتقانداي، ول – ادەبيەتتە شاعىن جانردىڭ شەبەرى رەتىندە تانىلعان جازۋشى.

العاشقى «جەتپىس اپا» اڭگىمەسىنە سوعىس سالعان جازىلماس جارانىڭ تاعى ءبىر شىندىعى ارقاۋ بولعان. ءبىر جەردەن ءتۇتىن تۇتەتەيىك دەگەن ءىنىسى حاميتكە جەتپىس اپانىڭ: «جوق، – دەدى جەتپىس اپا، – سەنىڭ ورنىڭ ءبىر توبە. جەركەپەدە وتىرسام دا، مەن دە ءبىر شاڭىراقپىن. بۇل اۋىلعا كەلىن بولىپ تۇسكەندە وسى ۇيدە بەتىم اشىلعان. جەتپىسىمە قانات بايلاعان دا وسى ءۇي. توپىراعى تورقا بولعىر كەشەگى جەزدەڭدى دە ماڭگىگە شىعارىپ سالعان وسى قارا شاڭىراق. ءبىر ۇرپاقتىڭ ءتۇتىنىن ءوشىر دەگەنىڭ بە؟»، – دەگەن سوزىنەن قازاق حالقىنداعى قارا شاڭىراققا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت اڭعارىلcا، جەتپىس اپانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان كاميلا اتىنىڭ ۇمىتىلىپ كەتۋى – قازاق حالقىنىڭ ادامنىڭ جەكە بولمىسىنا، ءىس-ارەكەتىنە قاراپ ات قويعىشتىعىن بايقاتادى.

كەبەنەك كيىپ كەتكەن بالاسى جەتپىستى ءومىر بويى كۇتكەن كەيۋانانىڭ تىرشىلىگىنەن ەكى نارسەنى ۇعۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ولە ولگەنشە ءبىر اۋلەت شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتكەن قازاقتىڭ قايران انالارىنىڭ توزىمدىلىگى، ەكىنشىسى – قازانى دەر كەزىندە جەتكىزۋ كەرەكتىگى. كەزىندە ءىنىسىنىڭ جەتپىستەن كەلگەن قارا قاعازدى بەرمەي قالۋى نە نارسەنى دە دەر كەزىندە ايتۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.

«جۇلدىزدى بەلبەۋ» اڭگىمەسىنە سارىمساقتىداعى مىرزابەك ناعاشىسىنىڭ اسكەردەن كەلگەنىن ەستىگەن ءتامپىش قىستىڭ كوزى قىراۋدا بىرنەشە شاقىرىم جول  ءجۇرىپ، جۇلدىزدى بەلبەۋدى الۋعا كەلگەن وقيعاسى نەگىز بولعان. ءبىر كۇن بۇرىن ماشينادا ورىن جوق دەپ تاستاپ كەتكەن مىقتى اعاسىنىڭ ارتىنان جاياۋ شىققان بالانىڭ اڭ-قۇسقا جەم بولماي، جول ازابىن تارتىپ ناعاشىسىنىڭ ۇيىنە جەتۋى، بارعان بويدا قولىنا تۇسكەن بەلبەۋدەن قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ايىرىلىپ قالۋى ادامنىڭ ايتقانى ەمەس، اللانىڭ قالاۋى بولاتىنىن كورسەتەدى. جازۋشى وسى وقيعا ارقىلى جۇلدىزدى بەلبەۋدىڭ قۇنى بالالار اراسىندا وتە جوعارى بولعانىن نانىمدى بەينەلەسە، «شىمىربايدىڭ شىندىعىندا» قازاق راديوسىنان شىمىرباي قويشى تۋرالى بەرىلگەن جۋرناليست ساعيدوللا بولاتجانوۆتىڭ وچەركىنەن دامىتا سۋرەتتەۋ مەن اسىرا اسىرەلەۋدى كورەمىز. «تون» اڭگىمەسىنە قايىرىمدىلىعى ءۇشىن ءومىر بويى ازاپ شەككەن جولامان قويشىنىڭ تونى جۇرەگىنە توڭ بولىپ قاتقانى نەگىز بولسا، «تاسقالا» اڭگىمەسىنەن قالاعا كەلگەن ءسانتايدىڭ ءبىر كۇنگى يت قورلىعىنا، ءجون سۇرار ادام تاپپاي دالادا تۇنەپ شىققانىنا قانىعامىز. قازاقشا ءبىر اۋىز ءسوز بىلمەيتىن قالا قازاقتارىنان قايىر تاپپاي، ءبىر كەزدە قازاق اۋىلىندا تۇرعان كيريلل اتتى ورىس شالىنان قاي­ى­رىمدىلىق كورگەن ءسانتاي ءۇشىن تاس قالانىڭ ادامدارى دا قارا تاس سەكىلدى كورىنۋى زاڭدىلىق. جازۋشى ادام اياعىمەن تاپتاۋعا بولمايتىن كوك ءشوپتىڭ ۇستىندە ويقاستاپ جۇرگەن ءيتتىڭ سارۋىمەن قالالىقتارعا ەكى اياقتى ادامنان گورى ءيتتىڭ ارتىق سانالاتىنىن كورسەتكەن.

«ەستىرتۋ» اڭگىمەسىنەن قۇرداستار اراسىنداعى قالجىڭ مەنمۇندالايدى. توقسانىنشى جىلدارى جۇمىسسىز قالعاندار ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ، كوزىن تاپقاندارى كاسىپكەر بولىپ كەتتى دە، جولىن بىلمەگەندەر بارىنان ايىرىلىپ، بانكروت بولعانى ومىردەن بەلگىلى. مىنە، سول تۇستا رەسەي اسىپ، كاسىپ ىزدەگەن كاكىمنىڭ اليحانعا جازعان حاتىنان ونىڭ ازاپتى ءومىرى بايقالادى. جىراقتا ءجۇرىپ ءولىپ قالام با دەپ قورىققان ول دوسى اليحانعا مەنىڭ ءمايىتىمدى الىپ كەتۋ ءۇشىن 220 مىڭ كەرەك، ال 50 مىڭ سالسا ءوزىم بارام دەۋىنەن قۇرداستار اراسىنداعى قازاقى قالجىڭدى كورسەك، حات سوڭىندا كورسەتىلگەن ۋاقىت پەن مەكەن-جاي وقيعانىڭ ومىردەن الىنعان ناقتىلىعىن، دەرەكتىلىگىن بايقاتادى.

«دامە» اڭگىمەسىنە شاعىن كاسىپ يەسى ەستاي نۇركەنوۆيچتىڭ قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرگە كوڭىل اۋدارماۋى، حاتشىسى قىدىرباەۆانىڭ ۇيگە قوناققا شاقىرعاندىعىن جەڭىلدىك دەپ ويلاسا، ەشتەڭەدەن حابارى جوق قىزدىڭ بۇكىل ۇجىمدى قوناقاسى بەرۋگە شاقىرعانى كۇلكى ۇيىرەدى. «اعايىندار» اڭگىمەسىندەگى اعايىندى دۇيسەن، سەيسەن، بەيسەن اراسىنداعى وقيعالاردان ءار شاڭىراقتىڭ ءوز تىرشىلىگى، ءوز قاجەتى بولاتىنىن بايقاۋ وڭاي. ۇزاق ساپارعا جۇرگەلى وتىرعان ءىنىسىن شىعارىپ سالۋعا جاراماي، ايەلىن تاسىپ جۇرگەن اعاسى سەيسەننەن كوڭىلى سۋىپ كەلگەن دۇيسەننىڭ اۋىلداعى بەيسەن اعاسىنىڭ ۇيىندەگى شايپىاۋىز جەڭگەسى بيبىشتەن كوڭىلى قالىپ قايتۋى – «بىرگە تۋماق بولعانمەن، بىرگە جۇرمەك جوق» ەكەندىگىنىڭ مىسالى.

«باكەڭ» اڭگىمەسىنە دە اعايىندى باكەن مەن وماشتىڭ قىزىقتى وقيعالارى ارقاۋ بولعان. «جانە مەنىڭ بىلۋىمشە، جالپى، ادامداردى ەل مەن جەر، رۋ مەن ءجۇز، اعايىن-تۋىستىق تابىستىرمايدى، ەڭ الدىمەن ولاردى مىنەز سايكەستىگى، سوسىن ماقسات بىرلىگى قوسادى. باكەڭ مەن وماشتى دا، مىنە، وسىنداي مىنەز بەن بىرلىك قوسقان دا، قوساقتاپ قويا بەرگەن. وعان العاش مۇرىندىق بولعان دا باكەڭنىڭ ءوزى…»، – دەگەن اۆتور سوزىنەن اعايىندى ەكى جىگىتتىڭ ءبىر-بىرىنەن اۋماي قالعان ۇقساستىعىن كورۋگە بولادى. ءىنىسىن دە ءوزى سەكىلدى شوفەردىڭ وقۋىنا ءتۇسىرىپ، قاسىنا سەرىك ەتىپ العان اعاسى مەن ءىنىسى اراسىنداعى وقيعالار اۆتولاۆكا جۇرگىزگەن اڭعال باكەڭنىڭ ءىستى بولۋىمەن اياقتالعان. ادام بالاسىنىڭ كوڭىلىن قالدىرىپ، قولىن قايتارىپ كورمەگەن باكەڭنىڭ اڭگىمە سوڭىندا ۇزىن جولدىڭ بويىندا اياعىن سۇيرەپ باسىپ، ارەڭ كەلە جاتقانىنا تاپ بولامىز. استىندا كولىگى باردا «باكەڭ» بولعان جىگىتتىڭ ەندى ەشكىمگە كەرەك بولماي قالۋى، ارينە، وكىنىشتى. اڭگىمەنىڭ سوڭىندا زاگوتكونتوردىڭ ديرەكتورى توقاننىڭ باكەڭدى كورمەگەن بولىپ ماشيناسىمەن زۋلاپ وتە شىعۋى باكەڭنىڭ دە داۋرەنى بىتكەنىن مەڭزەيدى. ماشيناسى ءجۇرىپ تۇرعاندا ءبىر جاننىڭ كوڭىلىن قالدىرماعان، توقانعا جايلاۋدان قوي الىپ كەلەمىن دەپ جول اپاتىنا ۇشىراعان اقكوڭىل جاننىڭ ءمۇساپىر ءحالىن كورۋ جانعا اۋىر. اۆتور وسىنداي كەرەعار كەيىپكەرلەردىڭ ارەكەتتەرى ارقىلى «ادام الاسى ىشىندە» ەكەنىن ەسىمىزگە سالعان.

«تاس مونشا» اڭگىمەسىندە ەڭبەگى ەش، سورى تۇز بولعان ءازىمحان قويشىمەن قايتا كەزىگەمىز. جىل سايىن جايلاۋعا شىققاندا اعاشتان مونشا سالىپ جۇرەتىن ءازىمحاننىڭ جاز بويى ءبىر تىنىم تاپپاي سالعان تاس مونشاسىنا ءبىر تۇسپەي قونىس اۋدارىپ كوشەدى. ەڭ وكىنىشتىسى، ادامنان مالدىڭ قامى ارتىق بولعانىن دونەنباەۆتىڭ ءسوزى مەن ءىسى راستاسا، «اققابانىڭ تولقىنىنداعى» نۇرلىبەكتىڭ جايى مۇلدە بولەك. ول اڭشىلىقتى كاسىپ ەتىپ، اڭ-قۇستىڭ تەرىسىنە قۇنىققان توعىشار جان. قىمبات تەرىنى ساۋدالاعاننان ارتىق ەشتەڭە جوق دەپ تۇسىنەتىن اڭشىنىڭ ەلدەن ساياق ءجۇرۋى دە سودان.

«اقشوقى» اڭگىمەسىندە ءولىم اۋزىندا جاتقان وقاسپەن كەزدەسەمىز. قالادا ناۋقاسى مەڭدەپ جاتقان جاننىڭ ۇيقتاسا تۇسىنەن، وياۋ جۇرسە ەسىنەن  شىقپايتىن مارالدىبۇلاقتى اڭساپ ساعىنۋىنان تۋعان جەردىڭ تەڭدەسى جوق قۇدىرەتىن اڭعارساق، «جو-جوق، ءبارىبىر ولىمنەن قورقۋعا بولمايدى! ول – حاق. ول – قۇدايدىڭ ءىسى. ەرتە مە، كەش پە، بۇنىڭ دا باراتىن جەرى سول عوي. بىراق الاتىن جانىن قۇداي قيناماي-اق السا ەكەن»، – دەيتىن وقاستىڭ پىكىرى ءومىر بار جەردە ءولىمنىڭ بولاتىندىعىن ەسىمىزگە سالادى. الايدا اۆتور ايتارى ول ەمەس، اڭگىمەنىڭ يدەياسى جەردىڭ كيەسىندە. تۋعان جەرگە جەتە الماي سال بولىپ جاتقان كەيىپكەردىڭ نەگىزگى كىناسى – ايەلىنىڭ سوزىنە ەرىپ، كۇيبەڭ تىرشىلىكتەن شىعا الماۋى. كىندىك كەسكەن جەرىن ۇمىتىپ، تۋعان جەرگە جات بولىپ كەتكەن زامانداستارىنا وي سالعان جازۋشى وقاستى مارالدىبۇلاقتىڭ كيەسى ۇرعانىن «اتتەڭ-اي! سول جولى دۇيسەنمەن بىرگە ەلگە كەتىپ قالسام عوي، ءدال مىناداي كۇيگە تۇسەر مە ەدىم» دەگەن سوزىمەن راستايدى. توعىز اي توسەك تارتىپ جاتقان كەيىپكەرگە توسىنان تيگەن ەكىنشى سوققى – «اقشوقىنىڭ ورىستار جاعىنا قاراپ كەتۋى». بۇل – كەيىپكەردىڭ سوڭعى ءۇمىتىنىڭ ءۇزىلۋى ەدى.

«قۇدايسىزدار» اڭگىمەسىندە كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىنداعى قۇدايسىز كوممۋنيستەردىڭ يمانسىزدىعىنا كەزىگەمىز. كولحوز باستىعى مەن جاندايشاپتاردىڭ ۇيىندە قۇران ۇستايتىن، شەشەسى ناماز وقيتىن  ازىمحانعا شۇيلىگۋى ومىردەن الىنعان شىندىق.

« – و، قۇداي! – دەدى اپام ونىڭ سوڭىنان. – ماعان وسىنداي قۇدايسىز ۇل بەردىڭ، انا ساقىشتاي يمانسىز قىز بەردىڭ. ءبىرى الدىڭداعى جاينامازعا قارايدى، ءبىرى قولىڭداعى جالعىز سيىرعا قارايدى. ءبۇيتىپ مەنى بۇل ەكەۋىنە جالتاڭداتىپ، قور قىلىپ قويعانشا، المايسىڭ با، قۇداي!»، – دەپ زارلاعان كەيىپكەردىڭ جۇزدەن اسقان شاعىندا كۇن قۇرعاتپاي ءجۇن ءتۇتىپ، ناماز وقىپ وتىرۋى – ونىڭ اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلى ەكەندىگىن كورسەتسە، كىشكەنتاي بالانى قورقىتىپ، قۇراننىڭ بەتىنە كىش ەتكىزىپ جۇرگەن نۇرىم باستاعان كومسومولدار كەشەگى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قۇدايسىز وسكەن جاندايشاپتارى ەدى.

ناماز وقۋ مەن ءجۇن ءتۇتۋىن قويعان كۇنى ماڭگىلىك ومىرگە اتتانىپ كەتكەن كەمپىردىڭ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ ساقتاعانى – قۇران كىتاپ بولاتىن. وڭ جاقتا جاتقاندا بالاسى بارىپ، ءومىر بويى ساقتاعان  قۇراندى ماڭدايىنا تيگىزسە، ارادا قىرىق بەس جىل وتكەندە كورگەنىن ىستەگەن بالا اكەسىنىڭ ماڭدايىنا ءتوس قالتاسىنان شىققان پارتبيلەتىن تيگىزدى. سەبەبى ءازىمحاننىڭ  ءتوس قالتاسىنان شىققانى – قىزىل بيلەت ەدى.

قىزىل سيىرى باردا ءسوزىن وتكىزىپ، ۇلدىڭ دا، قىزدىڭ دا قولىنا قاراماعان كەمپىردىڭ سيىرىنان ايىرىلعان سوڭ، ۇلعا دا، قىزعا دا، كەلىنگە دە كەرەك بولماي، كوزتۇرتكى بولۋى ارقىلى قۇدايسىز ءوسىپ كەلە جاتقانداردىڭ پيعىلىنىڭ بۇزىلۋى نانىمدى سۋرەتتەلگەن. جازۋشى وسىلايشا ءۇش ۇرپاقتىڭ ومىرىمەن قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن تاريحىنان سىر شەرتكەن.

جازۋشى كەزىندە: «كوكىرەكتەرىڭىزگە ءومىرى ءشولى قانباس ساعىنىش، جۇرەكتەرىڭىزگە قانشا سۇيسە دە، قۇمارى باسىلماس سۇيىسپەنشىلىك تىلەيمىن. ويتكەنى… قۇداي دەگەنىمىز – سۇيىسپەنشىلىك قوي!..»، – دەگەن ەدى. ءوزى ايتقانداي ول زامانداستارىنا اللاعا سۇيىسپەنشىلىك بولعان جەردە ءبارى وڭىنان بولاتىندىعىن، ونى مويىنداماعان جەردە جاراتۋشىنىڭ قۇرىعى ۇزىن ەكەندىگىن، ەكى اياقتى پەندەلەردىڭ ودان قۇتىلا المايتىندىعىن «قۇدايسىزدار» اڭگىمەسىندە ەسىمىزگە سالادى. اتەيزم يدەولوگياسىمەن تاربيەلەنگەن بۋىننىڭ ۇرپاقتارى بۇگىنگى تاڭعا دەيىن قۇدايسىز ءوسىپ كەلە جاتقانى قازىرگى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وزەكتى ماسەلەسى ەكەنىن ەسىمىزگە الاتىن بولساق، جازۋشى شاعىن شىعارماسىنا وسىنداي كوكەيكەستى ماسەلەنى ارقاۋ ەتكەنى بايقالادى.

«تاسقورىم» اڭگىمەسىندە بەس جىل قاتار قونعان ءازىمحان قويشى مەن جاپپاس باقتاشى اراسىنداعى بىتپەيتىن باقتالاستىق پەن كۇندەستىكتى ولاردىڭ تىرشىلىگىمەن بەينەلەگەن. اڭگىمەگە تاسقورىمنىڭ تۇسىنداعى ۇلكەن تاس نەگىز بولعان. كەزىندە ازىمحانعا كومەكتەسىپ، جولدان الىپ تاستاۋعا قۇلقى بولماعان جاپپاستىڭ اتى سول تاسقا ءسۇرىنىپ قۇلاپ، قارعا-قۇزعىنعا جەم بولعانى بەينەلەنگەن. اڭگىمەنىڭ يدەياسى – ادامداردىڭ پەندەشىلىگى مەن تويىمسىزدىعى. ءازىمحاننان پالاتكانى قىزعانىپ، ونى الىپ كەتپەك بولعان جاپپاستىڭ استىنداعى اتىنان ايىرىلۋى ونىڭ پەندەشىلىگى، تويىمسىزدىعىن اشكەرەلەپ تۇر.

الاس تايپاسى تۋرالى اڭىزدى ارقاۋ ەتكەن «جىندى جەل» اڭگىمەسىنە ۇرپاق تاربيەسى نەگىز بولعان. ءبىر تايپانىڭ كوركەيىپ دامۋى دا، ونىڭ ازعىنداپ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋى دە ايەل-انالارعا بايلانىستى ەكەنىن كورسەتكەن جازۋشى ۇلتتىڭ بولاشاعىنا، ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە بولاشاق انالاردىڭ جاۋاپتى ەكەندىگىن ەسكە سالۋدا ەستە جوق ەسكى زامانداعى اڭىزعا جان بىتىرگەن. «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ م.اۋەزوۆ ايتقانداي، ۇلتتىعىمىزدى ساقتاۋدىڭ كوزى تال بەسىكتەن باستالاتىندىعى راس.

***

د.ءاشىمحان ۇلى – ۇلتتىق ادەبيەتتى شاعىن جانرلارىمەن بىرگە «جەر اڭساعان سارىاتان»، «ون ءبىرىنشى كۇز»، «بوساعا» اتتى ۇشتاعان پوۆەستەرىمەن بايىتقان جازۋشى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ دەنى اۋىل ومىرىنە ارنالعانمەن، تاقىرىپ جاعىنان ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى.

ماسەلەن، «ون ءبىرىنشى كۇز» پوۆەسىنە مالشىلاردىڭ تىرشىلىگى نەگىز بولعان. كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىنداعى جوسپار-جوسپار دەپ جوسپار قۋعان باسشىلاردىڭ جىل ون ەكى اي دالادا جۇرەتىن مالشىلاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە كوڭىل بولمەيتىنى، ولاردى ادامنىڭ تاعدىرى ەمەس، مال باسى الاڭداتاتىنى شىنايى بەينەلەنگەن. جازۋشى جەكەلەگەن كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىر تاۋقىمەتى ارقىلى قوعام تىرشىلىگىنەن حابار بەرىپ، نەگىزگى وقيعانى ورتا مەكتەپتى كىلەڭ ۇزدىك باعامەن ءتامامداپ، التىن مەدال العان بوكەننىڭ توڭىرەگىندە وربىتكەن. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي قالاتىن مەداليست جىگىتتىڭ ءومىرى سول تۇستاعى وقۋ-ءبىلىم سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردى اشكەرەلەپ تۇرعانى انىق. ول كەزدە مەكتەپتى مەدالمەن بىتىرگەندەر العاشقى ەكى ەمتيحاننان جاقسى باعا الماسا، بايقاۋدان وتە الماي قالاتىن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە ءوزى جاقسى بىلەتىن ەمتيحان سۇراقتارىنا جاقسى جاۋاپ بەرگەنمەن، اتى-ءجونى الدىن-الا دايىندالعان تىزىمدە بولماعاندىقتان ۇشتىك باعاعا يە بولادى. جازۋشى مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن جاس­وسپىرىمدەردىڭ تاعدىرىنان قالتانىڭ ءتۇبىن تەسكەن قاعازداردىڭ قۇنى جوعارى ەكەندىگىن، ولاردىڭ جاۋابى ۇشتەن جوعارى باعالانبايتىندىعىنا سىيعىزعان. شالعايداعى اۋىل مەكتەبىنەن ءبىلىم العان جىگىتتىڭ ارمان قۋىپ، قازاقستاننىڭ استاناسى الماتى سىندى ۇلكەن قالاعا كەلگەندە ماڭدايى تاسقا سوعىلادى.

وقۋعا تۇسە الماي قالعانىنا نامىستانىپ، قالاعا كەتپەك بولعان ونى سوۆحوز ديرەكتورى توقاننىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى توقتاتىپ، ءبىر جىل شوپانعا كومەكشى بولۋعا قالىپ قويادى. سول جىلعى كۇز مۇنىڭ ومىرىنەن ۇلكەن ورىن العانى سونشا، ونى ماڭگىلىك ۇمىتا الماسى انىق. ەندەشە، سول ون ءبىرىنشى كۇزدەگى وقيعاعا ورالىپ كورەلىك.

زووتەحنيك جورعا جۇمابەكتىڭ وزىنەن باسقاعا مىنگىزبەيتىن س ۇلىكتەي قارا جورعاسىنا شالماسىن يىرە لاقتىرىپ تۇزاقتاعاندا: «– ءجا، ساعان جورعا نە كەرەك، ءوزىڭ دە جورعا ەمەسسىڭ بە؟ – دەپ، توقان اعاي كەڭك-كەڭك ك ۇلىپ الدى دا. – جاسىڭ قىرىقتان اسقاندا جورعانى قايتەسىڭ، جۇماش؟ ءمىنسىن دە مىنا جاستار…»، – دەپ بوكەنگە مىنگىزىپ تە جىبەردى. ارقاسى تاقتايداي، اياعىن بيلەي باساتىن، مويىنى دوعاشا يىلگەن ناعىز جەلمايانىڭ ۇستىنە قونعان بوكەن سول بويى كەڭورىستىڭ بۇلعىندىسايىندا وتىرعان جامەش اعاسىنا كومەكشى بولىپ شىعا كەلەدى. الىستان قۇز-شوقىلارى قاس باتىرداي قاسقايا قالعان كوكسەڭگىردىڭ ەتەگىندە اتاسى زەينەتكە شىققانشا بەتكەيلى-سايلى مول اڭعاردىڭ قاي اڭعارىندا قوي باعىپ، قاي توسكەيىندە قوزى جامىراتپادى؟

جامەشتىڭ جاز بويى قويلاردى سايداعى بىرش-بىرش ەزىلگەن ساسىق سازعا قاماپ، شەتىنەن اقساق-توقساق، كوتەرەم ەتىپ وتىرعانىن جازۋشى بىلاي سۋرەتتەيدى: «كوزى قارا سازدى بىرش-بىرش ەزگەن قاپتاعان قارا تۇياقتاردا. قارا تۇياقتاردىڭ سوياۋداي باسى قايقايىپ، باقايلارىمەن قوسا دوبالداي-دوبالداي بوپ ءىسىپ-كەۋىپ كەتكەن. سول شىرىگەن تۇياقتارىن قاتتىراق باسۋعا قورعانىپ، بەيشارا قويلار شەتىنەن  قيرالاڭ قاعادى، باستارى قاقشاڭداپ، ەكى اتتاپ، ءبىر توقتايدى. نەتكەن اياۋسىزدىق دەسەڭشى! شەتىنەن اقساق، شەتىنەن ارىق. ءبىرىنىڭ ارقاسى، ءبىرىنىڭ قۇيرىعى قۇرتتاعان. وسىنداي يت ولەكسە ەتەتىندەي، جارىقتىق، بۇلاردىڭ نە جازىعى بار ەدى! جوق، بۇنى قولعا الماي بولماس!…

«جامبىل» سوۆحوزىنا كوتەرەم كوك سيىرىن جەتەلەپ كەلىپ، ءبىر وتار قوي العان جامەشتىڭ بەس جىلدا قۇنى بەس مىڭ تۇراتىن قىپ-قىزىل «زاپوروجەتستى» تىزگىندەۋىن ەل سان-ساققا جۇگىرتسە، كومەكشى تۇراقتامايتىن قويشىنىڭ ءمان-جايىنا بوكەن ارقىلى قانىعا تۇسەمىز.

قالادان تاۋى شاعىلىپ قايتقان جىگىتتىڭ مالشىلار ومىرىنەن كورگەنى دە از ەمەس. قايدا بارسا دا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بەلەڭ العانىن بىلگەن ول كەلەسى جىلى تاريح فاكۋلتەتىنە ەمەس، زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، قوعامعا ىرىتكى سالىپ جۇرگەن جىلپوس، الاياقتاردى تىزگىندەپ، ولاردىڭ قىلمىستارىن اشكەرەلەۋ كەرەكتىگىنە كوزى جەتەدى. تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەلگە كەلىپ بالا وقىتقاننان گورى، زاڭ ورنىندا قىزمەت ىستەپ، جازىقسىز جازا تارتقان جانداردىڭ كىناسىز ەكەندىكتەرىن دالەلدەۋدىڭ الدەقايدا قاجەتتىلىگى ارتىپ تۇرعان قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن تۇسىنگەن ەسىلبەكوۆ بوكەندى ەندى قاسىم اعايى ءتارىزدى ەشكىم دە «وي، ازامات!»، «اينالايىن!» دەپ ماڭدايىنان سيپامايتىندىعى انىق.

بۇل پوۆەستە مەكتەپ جاسىندا جۇرگەن بالالاردىڭ قوعام جايىنداعى قالىپتاسپاعان تۇسىنىگىنىڭ وزدەرى ومىرگە ارالاسقان سوڭ تولىعا تۇسەتىندىگى بوكەن بەينەسى ارقىلى اشىلعان. اڭقاۋ دا اڭعال بالانىڭ تىرلىگى بىردە «بالالى ءۇيدىڭ ۇرلىعى جاتپايتىنىن» ەسكە سالسا، ەندى بىردە ادىلەت ىزدەپ، شارق ۇرعانىنا تاپ بولامىز.

«جەر اڭساعان سارىاتان» پوۆەسى: «…ۇشى-قيىرسىز سارى دالا. سارى دالانىڭ ءبىر ۇشىندا – سارى بەل. سارى بەلدىڭ باۋىرى – ساعىم با، الدە شالقار كول. شارتاباق كۇن توبەدە. شالقىعان ىستىق جەر-كوكتە. تابانىن تاسقا ءتىلدىرىپ، جانارىن جاسقا جۋدىرىپ، ماڭدايىن جەل كۇنسىتىپ، تاڭدايىن ءشول قاڭسىتىپ، سار جەلىپ كەلەدى سارىاتان. تاۋسىلمايدى سارى دالا، جەتكىزبەيدى سارى بەل. سارى بەلدىڭ ار جاعى – بوتا كۇنگى مەكەن. بوتا كۇنگى مەكەنىن بوزداپ ىزدەپ كەلەدى، جۇرەكتەگى بار شەرىن قوزعاپ، ىزدەپ كەلەدى»، – دەگەن ۇزىندىمەن باستالىپ، وسى جولدارمەن اياقتالعان. اۆتور وسى جولداردى ءبىر شىعارمادا بىرنەشە رەت قايتالاۋ ارقىلى وعان كوڭىل اۋدارۋعا دەن قويعان. ول – تۋعان جەرگە، اتا قونىسقا دەگەن شەكسىز دە تەلەگەي ءتۇپسىز ساعىنىش. جازۋشى ءوز سوزىندە: «ۇلتتى ۇلت رەتىندە ۇستاپ تۇراتىن ءتورت قازىق بار: ءتىلى، جەرى، سانى، سالت-ءداستۇرى. بۇلار قاي ۇلتقا بولماسىن اسا قىمبات تا قاستەرلى دۇنيە. دەگەنمەن… قازاق ءۇشىن ءجونى تىپتەن بولەك…»، – دەگەن بولاتىن.

اق ولەڭ ۇلگىسىمەن توگىپ-توگىپ الاتىن جازۋشى سارىاتاننىڭ تۋعان جەرگە دەگەن  سارى ساعىنىشى مەن ەكى اياقتى پەندەلەردىڭ كىندىك قانى تامعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن قوسامجارلاي سۋرەتتەگەن. اتاننىڭ ءوزى تۋعان جەرگە قاراي جەلىپ كەلە جاتسا، ادامداردى اللا تاعالا ولاردان ارتىق جاراتقانى قايدا؟

نەگىزگى وقيعا: «– اعا-اۋ، سورلادىم عوي!.. شىنىمەن، سورلاپ قالدىم عوي!… كۇرەڭقاسقا ەرىن سىندىرىپ تاستاپتى…» – دەپ، سىرتتان ەنتىگە كىرگەن قوجىقتىڭ ەڭكىلدەپ جىلاۋىمەن باستالادى. ءيا، ونىڭ ەردىڭ ەكى قاپتالى سىنعانىنا وسىنشاما ەزىلىپ وتىرعانى وقىرمانعا دا ەرسى كورىنەرى راس. الايدا ۇزاق ساپارعا جينالىپ جاتقان جۇرگىنشىنىڭ اتقا ەرسىز جايداق ءمىنۋى وڭاي شارۋا ەمەس.

«سەن مەنى تاستاپ كەتپەيسىڭ عوي، ا؟! تاستامايمىن دەشى، اعا»، – دەپ ەگىلگەن قوجىق پەن «ءوي، ىنجىق! اقجول تىلەپ الىسقا اتتانعالى تۇرعاندا، اكەسى ولگەندەي وكىرۋىن بۇنىڭ!..» دەيتىن ەسبەرگەن اراسىنداعى ديالوگتىڭ ءوزى-اق ولار تۋرالى تولىققاندى ماعلۇمات بەرەدى. ون جاسىنا دەيىن مەترەيدىڭ شوشقاسىن باققان قوجىقتى ەسبەرگەننىڭ باۋىرىنا باسقانىنا دا ون بەس جىلدىڭ ءجۇزى بولعان. «قالاي سەنى مىنا يەن تاۋدا يتتەي ۇلىتىپ جالعىز تاستاپ كەتەم مەن؟!» دەگەن سوزىنە قاراعاندا ولاردى قۇداي ايىرماسا، ادام ايىرمايتىنى بەلگىلى. بورەنەلەردەن قيىپ جاساعان جاتاعان ۇيشىكتى مەكەن ەتكەن بۇل ەكەۋىنەن باسقا يەن تاۋدا ءتىرى پەندەنىڭ جوق ەكەنى بەلگىلى.

ليريكالىق شەگىنىس ارقىلى يەن تاۋدا قالعان ەكى كەيىپكەردىڭ ءومىر تاريحى تولىعىپ، ولاردىڭ وسكەن ورتاسى تۋرالى تولىققاندى مالىمەت بەرىلەدى. قولىنا مىلتىق ۇستاعان اڭشى جىگىتتىڭ سۇيگەن قىزى عازيزانى اكەسىنىڭ باتاسىمەن قاسىنا الىپ، ەلدەن ۇدەرە كوشىپ كەتۋى ەل قىناداي قىرىلعان اشارشىلىقتان حابار بەرەدى. قيىن-قىستاۋ كەزدەردە تۋعان جەردەن قونىس اۋدارعان ەسبەرگەننىڭ جەر ورتاسى جاستان اۋعاندا تۋعان جەرگە بەت تۇزەگەنىمەن، ونىڭ الدىنان ەشكىمنىڭ كۇتىپ وتىرماعانى بەلگىلى. كوزكورگەندەردىڭ قالماعانىن بىلگەنمەن، تۋعان جەرگە جەتىپ جىعىلعاندى ماقسات ەتۋى – تۋعان جەرگە دەگەن شەكسىز قۇشتارلىقتىڭ بەلگىسى. جيىرما جىلدان اسا قونىس تەپكەن قارا شاڭىراعىن، جار ءسۇيىپ، بالا قۇشقان قۇتتى شاڭىراعىن تاستاپ كەتۋ وعان دا وڭاي ەمەستىگى قۋىقتاي عانا بولمەنىڭ ءار قۋىسىن اداقتاپ، ىشكە قاراي قايتا-قايتا مويىن بۇرا بەرگەنىمەن نانىمدى سۋرەتتەلگەن. كوكەنتاۋدا جۇرگەنمەن كوز ۇشىنداعى وركەش-وركەش تاۋلارعا ءالسىن-ءالسىن ءسۇزىلىپ قاراي بەرەتىن ەسبەرگەننىڭ كوز الدىنان بۇقتىرمانىڭ سۇلۋ كوركى مەن تاڭدايىنان جاعالاۋداعى مويىلداردىڭ ءدامى كەتكەن ەمەس.

ال قوجىقتىڭ جايى مۇلدە بولەك. ونى ەسبەرگەننىڭ مىنا سوزدەرىنەن اڭعارۋعا بولادى: «– قوجىق، – دەدى ەسبەرگەن ونى سىناماق بولىپ. – مەن بولسام، اتاقونىسىمدى ىزدەپ بارام. ول جەردە اكەمنەن قالعان ءىز بار، شەشەمنەن قالعان كوز بار. ال سەندە شە؟ ىقىلىمدا وتكەن باتىر باباڭ كوكەننەن باستاپ، كەشەگى سەرى اكەڭ سەيدالىگە دەيىن اناۋ قىردىڭ باسىندا – ەسكى قورىمدا جاتىر. مىناۋ تاۋدى كوكەنتاۋ، ىرگەدەگى مىنا بۇلاقتى كوكەنبۇلاق دەيدى. ءبارى دە سەنىڭ اتا-باباڭ ات بايلاعان، قازىق قاققان جەر. بۇلاردى سەن قالاي قيىپ كەتەسىڭ؟ قالمايسىڭ با وسىندا؟ مىلتىق، قاقپان، كەرەك-جاراعىڭدى تۇگەل تاستاپ كەتەمىن. بىردەمە ەتىپ كۇنەلتەرسىڭ وزىڭشە…». ءيا، قوجىقتىڭ اتا-قونىسى – كوكەنتاۋ. ونىڭ تاريحى ەسبەرگەنگە قاراعاندا وزگەشەلەۋ. ءبىر كەزدەرى باتىر باباسى كوكەننەن باستاپ  مەكەن ەتكەن جەردىڭ بۇگىندە كوكەنتاۋ، كوكەنبۇلاق دەپ اتالۋى دا سودان. الايدا اتا-بابا قونىسىنىڭ قوجىقتىڭ قولىنان شىعىپ قالۋىنا ونىڭ ءوزى ەمەس، سەرى اكەسى كىنالى ەدى. سەرالى سەرىلىك قۇرىپ، دۋمانداتىپ ءجۇرىپ اتا قونىسىن ءبىر ۋىس سولكەباي مەن ون بۇلعىننىڭ تەرىسىنە مەترەيگە ساتىپ جىبەردى. كەيىن ءۇيىرلى جىلقىنى ايداپ كەلىپ، قونىسىن قايتا الماق بولعاندا شۇرايلى جەر، شۇيگىندى قويناۋ-قولاتتىڭ قىزىعىن كورىپ، تورايلارىن قاپتاتىپ ءوسىرىپ وتىرعان مەترەي ونى وزىنە قىزمەتشى ەتىپ الدى. تۋعان جەردى تاستاپ كەتە الماي، وسىلايشا ءبىر كۇندە قوجايىنعا مالاي بولىپ شىعا كەلگەن سەيدالى سەرى ومىردەن وتكەن سوڭ، بالاسى دا ورىستىڭ قول استىنداعى مالايى بولىپ قالدى. مىنە، ەس بىلگەننەن قوجىقتىڭ كورگەنى مەترەي مەن ونىڭ قورسىلداعان شوشقالارى. جاسى ونعا كەلگەندە عايىپتان ەسبەرگەن كەلىپ، مەترەيدەن قوجىقتى كۇدىردىڭ شىبىعىنا ايىرباستاپ العانى بار. ونى جىل قۇسىنداي التى ايدا ءبىر كەلەتىن اقسوپى شالدىڭ ايتۋى بويىنشا جاساعانى بولماسا، قوجىقتىڭ اتا-باباسى تۋرالى بىلمەيتىنى راس. تەكتى اۋلەتتىڭ تۇقىمى ەكەنىن بىلەتىن اقسوپى شال مەترەيگە اۋاداي قاجەت بولىپ تۇرعان كۇدىردى وسى بالا ءۇشىن ساۋدالاعان بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە كونفەسكەدەن قاشىپ، تاۋدى ساعالاعان مەترەيدىڭ قازاقتىڭ سەرى جىگىتىن الداپ سوعىپ، اتا-قونىسىن ساتىپ الىپ، ەندى مەيماناسى تاسىپ وتىرىسى مىناۋ.

قوجىق ەسبەرگەنگە ءبىراز جولعا دەيىن ەرىپ كەلگەنمەن، جول-جونەكەي ويلانىپ، كەيىن قايتۋىندا ۇلكەن سىر جاتىر. اقىلى كىرەسىلى-شىعاسىلى بولعانمەن، ونىڭ دا نامىسى بار. ءبىر جاستان جاڭا اسقاندا جاسىن ءتۇسىپ مەرت بولعان اناسىنان، جەتىگە تولار-تولماستا اسقار تاۋداي اكەسىنەن ايىرىلعان قوجىق ەس بىلگەلى مەترەيدىڭ شوشقاسىن باققانىمەن، ونىڭ دا شىققان تەگى تەگىن ەمەس. جول بويى وتكەن-كەتكەندى ويعا العان قوجىق مەترەيدىڭ ۇيىنە كەلگەن ورىستارمەن اكەسىنىڭ كارتا ويناپ، كۇمىستەلگەن ەرىن، اياعىنداعى امىرقان ەتىگىن ۇتتىرىپ، قاتتى قاپالانعانىن ەسىنە الدى. سوندا اكەمنىڭ اياعىنا شاركەي كيىپ وتىرىپ: «ەردەن ايىرىلدىم – جايداق بولدىم، ەتىكتەن ايىرىلدىم – مايماق بولدىم، جەردەن ايىرىلدىم – بەيباق بولدىم. ءسىرا، مەن وڭبايتىن شىعارمىن» دەگەنى بۇگىن تاقىمىم قاجالىپ، قۇيرىعىم ويىلىپ كەلە جاتقاندا ەسىمە ءتۇستى. تاڭەرتەڭ جولعا شىقپاي جاتىپ ەرىم سىندى. بۇل جاقسى ىرىم بولماس، اعا. سوسىن… اتا-بابا جەرىن تاستاپ كەتسەم، مەن دە وڭبايتىن شىعارمىن؟! رۇقسات بەرسەڭ، مەن كەيىن قايتايىن، اعا»، – دەيدى.

شىعارمادان كوزگە تۇسەتىن ءبىر جايت – نانىم-سەنىمدەر تۋرالى تۇسىنىك. ونىڭ ءبىرى – قوجىقتى اسىراپ العان ەرلى-زايىپتىلارعا اللانىڭ بالا بەرۋى. ياعني جەتىمدى ەسىركەسەڭ – جاراتقاننىڭ پەندەسىن جارىلقايتىندىعى. ەكىنشى ءبىر مىسالدى تۋعان جەرىن ساۋدالاعان سەيدالىنىڭ تراگەديالى ومىرىنەن كورسەك، ءۇشىنشىسى – ۇزاق ساپارعا شىعاردا ەرىنىڭ سىنعانىن جامان ىرىمعا ساناعان قوجىقتىڭ «اتا-بابا جەرىن تاستاپ كەتسەم، مەن دە وڭبايتىن شىعارمىن» دەپ كەيىن قايتۋى.

جازۋشى اۆتورلىق ۇستانىمدى كەيىپكەر سوزىمەن بەرگەنىن مىنا مىسالدان كورۋگە بولادى: «جەرىن ساتقان، ەلىن ساتقان ادامدار ەكى دۇنيەدە وڭا ما؟! نەمەرەگە نەسىبە، شوبەرەگە ناپاقا ەدى عوي كوكەنتاۋ… جوق. كوكەنتاۋدى ەشكىم الىپ كەتكەن جوق. سەنىڭ-داعى كۇنىڭ تۋار ءبىر كەزدە. تارت، بالام، تۋعان جەرىڭە، قايت قالقام، كوكەنتاۋىڭا! مەنەن رۇقسات، قايىر-قوش!». شىعارمانىڭ نەگىزگى يدەياسى دا وسى جولدارعا سىيىپ تۇر. پوۆەستىڭ باسى مەن اياعىنداعى «تابانىن تاسقا ءتىلدىرىپ، جانارىن جاسقا جۋدىرىپ، ماڭدايىن جەل كۇنسىتىپ، تاڭدايىن ءشول قاڭسىتىپ، سار جەلىپ» تۋعان جەرگە تارتىپ بارا جاتقان سارىاتان ەسبەرگەن مەن قوجىقتىڭ كىندىك قانى تامعان اتا قونىسقا قاراي جەلىپ بارا جاتقانىمەن ۇعىندىرىلعان. شىعارمانىڭ باسىندا ۇزاق ساپارعا جينالىپ جاتقان ەسبەرگەنمەن كەزدەسسەك، سوڭىندا جارتى جولدان كەيىن قايتقان قوجىقتىڭ ءىسى «وزگە ەلدەن سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن حالىق دانالىعىنا جان ءبىتىرىپ تۇر. اتا-بابا قونىسىنا بەت تۇزەگەن كەيىپكەرلەردىڭ تىرلىگى تۋعان جەرگە تۋ تىگۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىرادى.

«بوساعا» اتتى پوۆەسىن جازۋشى ۇشتاعان (تريپتيح) دەپ اتاعان ەكەن. پوۆەستىڭ مازمۇنىن ءۇش وقيعا قۇراعانمەن، ولاردىڭ ورتالىق كەيىپكەرى بىرەۋ. سوندىقتان تەلجان ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭىنەن الىنعان وقيعالار ءبىر-ءبىرىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. اڭگىمەلەردىڭ بارلىعى دا جوعالىپ بارا جاتقان جالپى ادامدىق قۇندىلىقتاردان سىر شەرتەدى. «اقنيەت» اڭگىمەسىنە تەرىسبۇلاق دەگەن نۋ ورماندى، قويناۋ-قولاتى مول اڭعاردى قونىس ەتكەن مالشىلاردىڭ ءومىر-تىرشىلىگى نەگىز بولعان. تەلجاننىڭ اكەسى – جاز جايلاۋدا، قىس قىستاۋدا ءجۇز قارالى تايىنشانىڭ جەم-سۋىمەن الەكتەنىپ، كوشىپ جۇرەتىن  مالشى بولعاندىقتان «اۋىل» دەگەندى كورگەن ەمەس. جازۋشى مالشىلاردىڭ جىل ون ەكى ايدا ءبىر تولاس تاپپايتىن قىم-قۋىت تىرشىلىگى ارقىلى ولاردىڭ جانكەشتى تىرشىلىگىن، سول ەڭبەكتىڭ ءوز دارەجەسىندە باعالانبايتىندىعىن نازاردا ۇستاعان. قابدەش مۇعالىم بولماسا، بالاسىنىڭ جەتىگە تولعانىنان حابارسىز اكەنى بالالارىنىڭ تاعدىرىنان گورى سوۆحوز مالىنىڭ اماندىعى الاڭداتاتىنى راس. كوزدەن تاسا ەتسە، ءبىر قارانىڭ قۇنىن تولەۋ ءۇشىن ءبىر جىل اقىسىز ەڭبەك ەتەتىنىن بىلگەن ول مالىن ءبىر كۇن دە تاستاپ كەتە المايدى. ال بالالارى مەكتەپكە ون-ون بەس كۇن كەشىگىپ بارۋىنا بولادى.

كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايتىن جاندار ەكەنىنە قاراپ وتىرىپ، جازۋشىنىڭ وبراز سومداۋداعى شەبەرلىگىن تانۋعا بولادى. بالالارىنىڭ قاي سىنىپتا وقيتىنىن، قانداي كيىم كيەتىنىن بىلمەيتىن ازبەرگەن مەن بولەسى جولامان سالىستىرۋعا كەلمەيتىن كەيىپكەرلەر. جولامان سوۆحوزدىڭ كىرىس-شىعىسىن عانا ەمەس، وتباسىنىڭ دا ەسەپ-قيسابىن ساناپ ۇيرەنگەن بۋحگالتەر. وعان مالشى بولەسىنىڭ بالاسىنان گورى، كوتەرىپ كەلگەن توق قورجىن ىستىق. قۇرت-ىرىمشىگى مەن ەت-مايى تاۋسىلعان كۇنى تەلجاننىڭ دا كەرەگى شامالى. سول ءتارىزدى مەكتەپ ديرەكتورى مەن قابدەش مۇعالىم دە ەكى الەمنەن كەلگەن جاندار ءتارىزدى. مەكتەپ ديرەكتورىنا كەرەگى مالشىنىڭ بالاسى ەمەس، ونىڭ سوعىمى بولسا، قابدەشتى مالشى بالالارىنىڭ بولاشاعى كوبىرەك الاڭداتادى. اۆتورلىق ۇستانىم: «مەنەن ۇيالما. ازەكە، ۇرپاعىڭنان ۇيال. ۇرپاعىڭنىڭ بولاشاعىنان ۇيال. ءبىز جەتپەگەن بيىككە وسىلار جەتسە بوپتى دا»، – دەيتىن قابدەش مۇعالىمنىڭ سوزىنە سىيىپ تۇر.

ال «جىلىجايدىڭ قيارى» تاراۋىندا اراعا نەشە جىل سالعان سوڭ، كوپكە  بەلگىلى بولعان تالانتتى تەلجان سۋرەتشىمەن قايتا كەزىگەمىز. مۇنداعى وقيعا قالادا وتەتىندىكتەن ءبىز ەندى قالا تىرشىلىگىنەن حاباردار بولامىز. ءتورتىنشى قاباتتا تۇراتىن، ەتەگىنە سۇرىنگەن جالعىزباستى كەمپىردىڭ تاعدىرى ارقىلى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى سۋرەتتەلگەن. ۇلدى ۇياعا، قىزدى قياعا قوندىرعان كەمپىردىڭ بالالارى جوعارى ءبىلىمدى قىزمەتكەرلەر بولعانمەن، بەزبۇيرەك بولىپ تاربيەلەنۋى ادام جانىن كۇيزەلتەدى.

جازۋشى اتالعان تاراۋلاردا ءبىر وتباسىنىڭ تۇرمىس-جاعدايى ارقىلى سول تۇستاعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرگەن. ءبىرىنشى تاراۋعا مالشىلاردىڭ ايانىشتى تۇرمىسى، ەكىنشىسىنە بويدان كۇش قۋاتى كەتكەندە ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ قالعان قاريالارعا سالىنىپ جاتقان قارتتار ۇيىنە (پانسيونات) كەز بولامىز. بولاشاعىمىز جاستار ەكەنىن ەسكە الاتىن بولساق، «قارتتارى بار ءۇيدىڭ – قازىناسى بار» دەگەن حالىق دانالىعىن تارك ەتكەن قالا جاستارىنىڭ ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي بولۋى – ءبىر وتباسىنىڭ ەمەس، ءبىر ۇلتتىڭ، قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتى. جازۋشى جەكەلەگەن كەيىپكەرلەرىن تيپتىك بەينەگە كوتەرگەنىن ينجەنەر ۇلى ءراش پەن كانديدات قىزى الماشقا كەرەك بولماي، ءتورت قابىرعاعا قاراپ قالعان كەيۋانا تىرشىلىگىنە سىيعىزعان. اۆتورلىق ۇستانىم: «ادامگەرشىلىك»» دەيمىز ۇزدىگىپ. ادام بولساق، ارتىمىزعا نەگە ءبىر قايىرىلمايمىز؟ ادام بولساق، جىلاننىڭ بالاسىنداي نەگە جان-جاققا زىتا قاشامىز تۋا ساپ؟»  دەگەن كەيىپكەر سوزىنە سىيىپ تۇر.

«سارى ساماۋىر» تاراۋىنا سۋرەتشى تەلجاننىڭ ۇيلەنگەننەن كەيىنگى كەزەڭى نەگىز بولعان. اجەسىنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ، اكە-شەشەسىنە جات بولىپ وسكەن تيتتەي ايجاننىڭ ويلارىنا ءتانتى بولامىز. گۇلساننىڭ: «قۇدايىم-اي، نە باقشا جوق، نە باعاتىن ادام جوق، وسى قىزدى سۇمەڭدەتىپ سۇيرەۋمەن-اق جۇيكەم توزىپ ءبىتتى عوي»، – دەگەن سوزىنەن ەكى نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – گۇلساننىڭ ءوز بالاسىنان سۋىنىپ قالعانى، ەكىنشىسى – ۇلكەن قالالارداعى بالاباقشا ماسەلەسى.

جازۋشى ايجاننىڭ «تاراعىم-اي!» دەپ ۇزدىگىپ جىلاۋىنا اجەسىنە دەگەن ساعىنىشتى سىيعىزسا، تىستەرى ءتۇسىپ قالعان ءمۇيىز تاراقتى ەسكىنىڭ كوزى رەتىندە العان. ءتىسى تۇسكەن تاراق سەكىلدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ كۇن ساناپ جوعالىپ بارا جاتۋىنا اجەسىنىڭ «ءۇيىمنىڭ بەرەكەسى، داستارحانىمنىڭ پاديشاسى عوي» دەپ اسپەتتەگەن سارى ساماۋرىنىنىڭ وتقا بالقىپ كەتۋى مىسال. ءومىر بويى وتتىعىن ءبىر ۇزبەي، شايىن بۇرقىلداتىپ قايناتىپ وتىراتىن اجەسىنىڭ سارى ساماۋرىنىن ىزدەگەن ايجاننىڭ قالا تىرشىلىگىنە، گازبەن قاينايتىن شاينەكتىڭ شايىنا ۇيرەنە الماي جۇرگەنى دە سودان. ونى بىرەۋلەر كەمپىردىڭ تاربيەسى دەپ ۇعۋى مۇمكىن، بىراق جازۋشى ونى ارامىزدان كۇن ساناپ ازايىپ بارا جاتقان كەيۋانالارمەن بىرگە جوعالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز رەتىندە سۋرەتتەگەن. شاينەكتى دارەت الاتىن قۇمعان دەپ تانيتىن قىزدىڭ «سىرتقا سۋ جىلىتىپ شىقپاعان ادام حارام بولادى»، «ساماۋىر – كىسى شاقىرادى، كىسى – ۇيگە ىرىس-نەسىبە شاقىرادى»  دەيتىن اپاسىنىڭ سوزدەرىن اكە-شەشەسىنە ايتىپ وتىرۋىنان اجەسىنىڭ ءتالىمىن العان قىزدىڭ بويىنداعى ۇلتتىق تاربيە بايقالسا، ەنەسىنىڭ كوزىندەي بولعان ساماۋىردى وتقا بالقىتىپ جىبەرگەن گۇلساننىڭ گازعا قوياتىن شاينەكتىڭ ورنىنا توك ساماۋىر الىپ كەلسە دە قىزدارىنىڭ بابىن تاپپاۋى، توكتى ۇنەمدەيمىن دەپ ساماۋىردى جالعاماۋى – قالالىق جاستاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان ايىرىلا باستاۋىنىڭ كورىنىسى. اۆتور ايجاننىڭ اپاسىن، اپاسىنىڭ ءيسى سىڭگەن تاراعىن، سارى ساماۋىردى ىزدەپ، قىستىعا بۋلىعىپ جىلاۋىنا «التىن ءمۇيىزدى كيىك اكەلەم دەپ كەتكەن» اپاسىمەن بىرگە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ كەتكەنىن سىيعىزعان.

جازۋشى: «ءيا، ىرعاق ءۇشىن. ال، ىرعاق دەگەنىڭىز – سۇلۋلىق، اۋەزدىلىك، بارىنەن بۇرىن تابيعيلىق قوي»، – دەگەن بولاتىن. ول وسى پىكىرىن ءوز تۋىندىلارىندا كورسەتە ءبىلدى. اۋەزدى ىرعاق ونىڭ قالامىنان سۇلۋ سۋرەت بولىپ توگىلىپ جاتتى.

***

د.ءاشىمحان ۇلى قالامىنان تۋعان پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالاردى دا بىرنەشە توپقا بولۋگە نەگىز بار. وسى قاتاردا قالامگەر قالامىنان تۋعان ادەبي ەسسەلەردىڭ الار ورنى ەرەكشە. «جۇسىپبەكتىڭ سىنشىلىعى تۋرالى» ادەبي زەرتتەۋ ەڭبەگى مەن «قارا ءسوزدىڭ قايتالانباس شەبەرى»، «رەداكتور-گەنەراتور»، «جاۋاپتى حاتشى جامىشەۆ»، «مەكەمتاس اعا»، «پروفەسسور. رەداكتور. كوررەكتور» ءتارىزدى ادەبي ەسسەلەرىنەن جەكەلەگەن قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعى، ازاماتتىق بولمىسى، ءومىر سۇرگەن قوعامى، سول ءداۋىردىڭ شىندىعى تۋرالى تولىققاندى مالىمەت الۋعا نەگىز بار. قاليحان ىسقاقوۆ تۋرالى ادەبي ەسسەنى وقىپ وتىرىپ، جازۋشىنىڭ ادەبيەتكە كەلگەن العاشقى قادامى مەن «جەتپىس اپا» اڭگىمەسىنىڭ تاريحىنا قانىق بولامىز. قاليحاننىڭ وتكىر قايشىسىنان امان قالعان اڭگىمە جازۋشىنىڭ كەيىنگى تۋىندىلارىنا ۇلگى بولعانى انىق. د.ءاشىمحان ۇلىنىڭ تۇڭعىش قارلىعاشى جونىندە ق.ىسقاقوۆ سول كەزدە: «سىرتى سۇلۋ بولعانمەن، ىشىندە ءبىر ءتۇيىر ءدانى جوق نارسەگە مەن ۋاقىتىمدى ءيتراسۋا ەتپەيمىن. ال سەن شاماڭ كەلگەنشە ەشكىمگە ۇقساتپاي جازاسىڭ. بىرەۋلەر ايتپاعاندى ايتقىڭ كەلەدى. بۇعان قوسا ءتىل بىلەسىڭ. ماعان كەرەگى – وسى. ال بۇل جازعانىڭدى مەن تەك ستيليستيكالىق جاعىنان عانا قاراپ شىقتىم، ءتۇسىندىڭ بە؟»، – دەگەن بولاتىن. شەبەر قالامگەردىڭ ستيليستيكالىق سۇزگىسىنەن وتكەن ديداحمەتتىڭ ءوزى دە كەيىن اعاسى ءتارىزدى ستيليست بولىپ شىعا كەلگەنى جازعان-سىزعاندارىنان بەلگىلى.

سەكسەنىنشى جىلدارداعى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ش.مۇرتازا تۋرالى جازىلعان ەسسەنىڭ دە قالام ۇستاعان جاس قالامگەرلەرگە بەرەرى كوپ. گازەتتە جاريالانعان ۇلتتىڭ ءتىلى مەن رۋحى، ءدىلى مەن ءدىنى، تاربيەسى مەن مادەنيەتى، تاعدىرى مەن تاريحى تۋرالى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن ۇلتتىق رۋحتاعى ماقالالاردىڭ كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا جەتكىلىكتى دارەجەدە جاريالانعاندىعى باس رەداكتوردىڭ ەرلىگى ەكەندىگى ناقتى مىسالدار توڭىرەگىندە وربىگەن.

د.ءاشىمحان ۇلىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەردى اشىنا كوتەرگەن ماقالالارى نەمەسە ۇلتقا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى گازەتتە ەشبىر كەدەرگىسىز جاريالايتىندىعى: «مەن – كۇشىگىنەن تالانباعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىن. ۇلتقا قاتىستى ماسەلەدە كەيدە كوزدى جۇمىپ جىبەرەتىنىم بار» دەگەن ءسوزىن ەسكە تۇسىرەدى. ونىڭ ناقتى مىسالىن «مەكەمتاس اعا» ەسسەسىنەن كورۋگە بولادى. حح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا «قازاق ادەبيەتىندە» م.مىرزاحمەتوۆتىڭ «ەل قالاي ورىستاندىرىلدى» (مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءبىر اۆتوتسەنزۋرا تاريحىنان)، «جەر قالاي ورىستاندىرىلدى» (جەر تاريحى – ەل تاريحى)، «سانا قالاي ورىستاندىرىلدى» (ارىپتەر نەگە وزگەرگەن) ءتارىزدى داۋلى ماقالالارىنىڭ جاريالانۋىنا ديداحمەتتىڭ دە تىكەلەي قاتىسى بولعاندىعىنا كوزىمىز جەتەدى. بۇل ش.مۇرتازا مەن ونىڭ قىزمەتكەرى د.ءاشىمحان ۇلىنىڭ وتكەن عاسىرداعى، دالىرەك ايتقاندا كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىنداعى كوزسىز ەرلىگى ەدى.

«جاۋاپتى حاتشى جامىشەۆ» ەسسەسىندە جۋرناليستيكادا وقيتىن ستۋدەنت جاستاردىڭ ءىس-تاجىريبەدەن (پراكتيكا) ءوتۋ ءۇشىن گازەتتەرگە بارىپ، ىسىلىپ شىعاتىندىعىنا قانىعامىز. ونى د.ءاشىمحان ۇلىنىڭ «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىندەگى ماناپ سالىقباەۆ ءتارىزدى «ۇستاراعا» بەرگىسىز اعاسىنىڭ ءبىر جىل بويى ءيىن قاندىرىپ، دايىن تاۋاردى الماتىعا جىبەرگەندە، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندەگى جاۋاپتى حاتشى ءابىراش (جامالاددين) جامىشەۆ دەگەن قايشىدان قالاي امان شىققانىنان كورۋگە بولادى.

«دامۋ مەن داعدارىس»، «اجالدىڭ دا ادامعا بەرەرى بار» ءتارىزدى ەسسەلەرىن پروبلەمالى دۇنيەلەر قاتارىنا جاتقىزساق، «جەردىڭ شەتى ءبىر سوگىلمەسىن! ءبىر سوگىلسە – جىبەك جىپتەي ىدىراي بەرۋى وڭاي عوي» دەيتىن ءجۋرناليستىڭ جەر تاعدىرى مەن ەل تاعدىرى تۋرالى قازىرگى قوعامداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى تاريح، ەتنو-گرا­فيا، سالت-ءداستۇر اياسىندا كوتەرگەن  «اتتەڭ سايلاۋ»، «جالعىز بالا»، «جەرىڭ – جۇرەگىڭ»، «تاۋەلسىزدىككە ءتاۋبا»، «كيەلى ونەر يەلەرى» ماقالالارىن جۋرناليستيكاداعى باتىل قادامى دەپ ايتۋعا بولادى.

كەزىندە ول ءابىراش جامىشەۆ تۋرالى: «ابەكەڭ سياقتى گازەتكە جان-تانىمەن بەرىلگەن جاننىڭ كوركەم شىعارمانى دا ءوندىرىپ جازۋى – ەرلىك، تەك قانا ەرلىك! – دەر ەدىم»، – دەگەن-ءدى. وسى ءسوزدى ديداحمەت ءاشىمحان ۇلىنىڭ وزىنە دە قاراتا ايتۋعا نەگىز بار. العاشقى قادامىنان باستاپ، جۋرناليستيكا مەن پروزانى قاتار الىپ جۇرگەن قالامگەردىڭ قالامىنان تۋعان پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر قازاق ادەبيەتىنىڭ اياق الىسىن بايقاتۋمەن بىرگە، جازۋشىنىڭ جەكە ستيلدىك ەرەكشەلىگىن تانىتتى.

 

گۇلجاھان وردا،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button