باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق!

قازىرگى تاڭدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بۇرىنعىداي بەدەلى بار ما؟ بىلتىر سيريادا 19 جۋرناليست كوز جۇمعان، ونىڭ سىرتىندا ءىس-ءتۇسسىز جوعالعاندارى قانشاما. سوعىس قيمىلدارى جوق ايماقتاردا دا جۋرناليستەرگە كەدەرگى كوپ. جالپى، قازىرگى تاڭدا الەمدەگى جۋرناليستيكانىڭ جاي-كۇيى قانداي؟ سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن باق-تى ءتورت كريتەري بويىنشا زەردەلەپ كورگەن ەدىك. اۋەلى حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءسوز بوستاندىعى، ءتىلى مەن قاۋىپسىزدىگى، ساۋاتى جونىندە بىرەر مىسال كەلتىرگەندى ءجون كوردىك.

RSF: «تاجىكستان باق  ساياساتىنا مەملەكەتتىك  باقىلاۋدى كۇشەيتتى»

قاي ەلدە ءسوز بوستاندىعىنا شەكتەۋ جوق؟ «شەكاراسىز رەپورتەرلەر» (RSF) ۇيىمىنىڭ بيىلعى رەيتينگىندە ەۋروپا مەملەكەتتەرى ءسوز ەركىندىگى بويىنشا وزگەلەردەن كوش ىلگەرى. ءتىزىمدى باستاپ تۇرعان نورۆەگيا، شۆەتسيا جانە فينليانديا ەلدەرىندە ءسوز بوستاندىعىنا شەكتەۋ جوق، جۋرناليستەرگە قاتىستى كوتەرىلگەن قىلمىستىق، اكىمشىلىك ىستەردىڭ سانى دا از. سونىمەن قاتار، جەر بەتىندەگى قاۋىپسىز قالالار مەن باقىتتى حالىق تا وسى جەردە ءومىر سۇرەدى.

قازاقستان – 157 ورىنعا تۇراقتاعان. بىلتىر بۇل كورسەتكىشتە 160 ورىننان كورىنگەن بولاتىن. رەيتينگ جاساۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ ءبىر قادام العا اتتاۋى جاعدايدىڭ جاقسارعانىنان ەمەس. كەرىسىنشە، وزگە ەلدەردە ءسوز بوستاندىعىنا قاتىستى قىسىمنىڭ كوبەيۋى ىقپال ەتكەن. RSF ۇيىمىنىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقستاندا 2013 جىلدان بەرى تاۋەلسىز گازەت-جۋرنالدار، سايتتار، بلوگەرلەر جۇمىسىنا شەكتەۋ قويۋ تولاستار ەمەس. بۇرىن قازاقستاندا تاۋەلسىز جۋرناليستەردى قورقىتۋ فاكتىلەرى ءجيى تىركەلسە، قازىر قوماقتى ايىپپۇل سالۋ ارقىلى تاۋەلسىز باق-تىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساۋ فاكتىلەرى كوپتەپ كەزدەسەدى ەكەن.

«شەكاراسىز رەپورتەرلەر» (RSF) حالىق­ارالىق ۇيىمى بۇل رەيتينگتى 2002 جىلدان بەرى الەمنىڭ 180 ەلىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دامۋ جاعدايلارىن سالىستىرۋ ارقىلى جاساپ كەلەدى. اتالمىش رەيتينگتە اقش – 43-ورىندا، ال پوستكەڭەستىك ەلدەر ءتىزىمنىڭ سوڭىندا ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ءسوز بوستاندىعىندا شەكتەۋ بار ەكەنى بايقالادى. ارينە، الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. دەگەنمەن، 180 مەملەكەتتىڭ ىشىنەن سوڭعى جيىرمالىقتا بولۋ استە ابىروي ەمەس. ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن قىرعىزستان – 89 ورىندا، 2016 جىلى 85 ورىننان كورىنگەن. وزبەكستان – 169 ورىنعا تۇراقتاپ، وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءسوز بوستاندىعىنىڭ جاقسارا تۇسكەنىن بايقاتتى. تۇركىمەنستان – 178 ورىندا، بىلتىردان بەرى وزگەرىسسىز. رەسەي 148-ءشى ورىنعا جايعاسقان. تاجىكستان –149 ورىندا، بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىر ساتىعا عانا جوعارى كوتەرىلگەن. RSF ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، تاجىكستاندا قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى تاۋەلسىز جۋرناليستەردى تەرگەۋگە شاقىرىپ، ولاردى قورقىتىپ-ۇركىتىپ وتىر. «تاجىك-ستان بيلىگى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن اقپاراتتىق ۆەب-سايتتاردى ۇنەمى بۇعاتتايدى. 2016 جىلى بۇل ەلدە بىرنەشە تاۋەلسىز باسىلىم جابىلدى، ۇكىمەت باق ساياساتىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتتى»، – دەپ جازدى ۇيىم ساراپشىلارى. الايدا جەرگىلىكتى بيلىك اتالمىش ۇيىمنىڭ رەيتينگىن ناقتى ەمەس دەپ ەسەپتەيدى، «ءباسپاسوز ەركىندىگى يندەكسىنىڭ» شىنايىلىعىنا كۇمانمەن قارايدى. تاجىكستان پارلامەنتى تومەنگى پالاتاسىنىڭ اقپارات جانە حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى توراعاسى وليم ساليمزودانىڭ مالىمدەۋىنشە، ۇيىم بايانداماسى تاجىكستانداعى جاعدايدى تولىق سيپاتتاي المايدى. تاجىكستانداعى ءسوز ەركىندىگىنە سوندايلىق شەكتەۋ قويىلماعان. كەرىسىنشە ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا، اناعۇرلىم جاقسى دەگەن ءۋاج ايتتى. دەسە دە ۇيىمنىڭ ساراپشىلارى بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيدى، ماسەلەن، بىلتىر تاجىك جۋرناليستيكاسىن «ەڭ قاۋىپتى» دەپ باعالاۋى سونىڭ دالەلى.

باق-تاعى قازاقتىلدى  كونتەنتتىڭ ۇلەسى ارتقان

 ەلەكتروندى باق پەن مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ باستى ايىرماسى – تىلىندە. ۋاقىت ۇتۋ مەن رەيتينگكە ۇمتىلعان اقپاراتتىق سايتتاردىڭ ءتىلى شۇبالاڭقى، سويلەم ۇيقاسى ناشار. بۇعان دالەل كەلتىرۋدىڭ دە قاجەتى جوق شىعار. بىراق قازاقشا سويلەپ وتىرعان تەلەارنا تىلشىلەرىنىڭ قازاقشاسى قارىن اشتىرادى.

Ranking.kz رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، سوڭعى جىلدىڭ ىشىندە ەلەكتروندى باق-تاعى قازاقتىلدى كونتەنتتىڭ ۇلەسى 12،7 پايىزعا ارتىپ، 84 پايىزدى قۇراپ وتىر. بۇل كورسەتكىش قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىق العانىن بىلدىرەدى. مىسالى، وسى ارالىقتا ورىس تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ۇلەسى كەرىسىنشە 10 پايىزعا ازايعان، جىل سوڭىندا 16 پايىزدى قۇرادى. الايدا قازاق تىلىندەگى اقپارات ارتتى دەپ قۋانۋعا ءالى ەرتە. سەبەبى، مەرزىمدى باسپاسوزدەگى قازاقتىلدى كونتەنتتىڭ ۇلەسى – 50 پايىز، ال ەلەكتروندى باق-تىڭ ۇلەسى – 16 پايىز. بۇل دەگەنىڭىز، عالامتور جەلىسىندە قازاق تىلىندەگى اقپارات ءالى دە ازدىق ەتەدى.

سوڭعى جىلدارى قازاقتىلدى حالىقتىڭ سانى ارتقانى دا ىقپال ەتىپ وتىر. ايتالىق، تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قازاقتىلدى حالىقتىڭ ۇلەسى 82،3 پايىزعا جەتىپ وتىر. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەردىڭ قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ءورىستىلدى جۇرتشىلىقتىڭ ۇلەسى 0،6 پايىزعا ازايىپ، 89 پايىزدى قۇرادى. ءتىلدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس، 2025 جىلى ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن قولدانۋشىلارىنىڭ سانى 95 پايىزعا جەتپەك. حالىقتىڭ كوپشىلىگى قازاق تىلىندە سويلەسە، قازاقتىلدى بۇقارالىق اقپارات كوزدەرىنىڭ ۇلەسى دە ارتپاق.

2016 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ەلىمىزدە 2،9 مىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تىركەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە 23 پايىزى – مەملەكەت مەنشىگىندە. مەملەكەتتىك باق-تاعى اقپارات اعىنىنىڭ 71 پايىزى – قازاق تىلىندە بولسا، وسىدان ءبىر جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 60 پايىز دەڭگەيىندە بولعان.

«اقپارات – قيراتۋشى كۇش»

بىلتىر سيريادا 19 جۋرناليست كوز جۇمعان. سوعىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان ايماق ءۇشىن دە از كورسەتكىش ەمەس، بىراق مۇنىڭ سىرتىندا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانى قانشاما. جۋرناليستيكا قاشان دا قاۋىپتى ماماندىقتاردىڭ قاتارىنان تۇسپەگەن. مىسالى، ءبىر جىل ىشىندە الەمدە 259 جۋرناليست تۇرمەگە قامالدى دەپ مالىمدەدى حالىقارالىق «جۋرناليستەردى قورعاۋ كوميتەتى» (Committee to Protect Journalists CPJ) ۇيىمى «باسپاسوزگە شابۋىل 2017» دەپ اتالاتىن ەسەبىندە. ۇيىمنىڭ مالىمەتىنشە، 90 جىلداردان بەرى بيىل عانا باق-قا شابۋىلدىڭ رەكوردتىق كورسەتكىشى تىركەلگەن.

ۇيىم جاڭا مەديانىڭ تەحنولوگيالارى تسەنزۋرا ورناتۋدى بۇرىنعىدان دا قيىنداتا تۇسكەنىن ايتۋدا. بىراق رەپرەسسيۆتى مەملەكەتتەر ولاردى ءجيى قولدانادى ەكەن، سەبەبى تۇرمەگە قامالعان جانە قازا تاپقان جۋرناليستەر سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. «شىن مانىندە، قازىر جۋرناليستەر ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەڭ قاۋىپتى جانە ەڭ قانقۇيلى ۋاقىت»، – دەيدى ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دجوەل سيمون. ونىڭ ايتۋىنشا، ۇيىمنىڭ 25 ساۋىردە جاريالاعان ەسەبىندە الەۋمەتتىك مەديانىڭ دامىعانىنا قاراماستان شەكتەۋ قويۋدىڭ جولدارى كوبەيۋدە. «بارلىق جەردە الەۋمەتتىك جەلىلەر بار، سمارتفون كامەرالارى جاپپاي قولدانىلسا دا، دەموكراتيالىق ەمەس ۇكىمەتتەر باق-تى جانە جۋرناليستەردى باسىپ-جانىشتاۋ ارەكەتتەرىن كۇشەيتىپ كەلەدى»، – دەيدى سيمون مىرزا.

«الەمدە رەپرەسسيۆتى مەملەكەتتەر باق-تىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ، وزىنە باعىندىرۋ ءۇشىن ۋاقىتى مەن قارجىسىن كوپتەپ جۇمساي باستادى. اقپاراتتىڭ قيراتۋشى كۇش ەكەنىن سەزىنە باستاعان ۇكىمەتتەر ءسوز بوستاندىعىنا تىكەلەي شابۋىلداي باستادى»، – دەيدى دج.سيمون. ونىڭ سوزىنشە، رەپرەسسيۆتى ۇكىمەتتەر اقپاراتتى باسقارۋعا، باقىلاۋعا جانە سونى ءوز پايداسىنا جاراتۋ ءۇشىن كۇردەلى ستراتەگيالاردى جەتىلدىرىپ كەلەدى. ءاسىلى، قازا تاپقان جۋرناليستەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قاقتىعىس ايماقتارىندا كوز جۇمعانىن ەسكەرگەن ءجون. ەلىمىزدە قاساقانا شابۋىل جاسالعان جايت بىلتىر تىركەلگەن جوق. دەگەنمەن جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەرگە بىرەن-ساران شابۋىل جاسالعانى بەلگىلى. الايدا بۇل ءىس بويىنشا قىلمىستىق ءىس كوتەرىلگەن جوق. سوندىقتان باق قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداۋدىڭ ءجونى جوق.

جۇرەك اۋىرتاتىن تەلەجۋرناليستيكا

تەلەارنا جۋرناليستەرىنىڭ ءتىلى تۋرالى سان مارتە ايتىلسا دا، بۇل جايت جىلدان جىلعا ناشارلاپ كەلەدى. اسىرەسە ۇندەستىك زاڭىنا قاتىستى قانشاما سىن ايتىلسا دا، جۇرتشىلىقتىڭ ءتىلىن تۇزەتەتىن تەلەارنا ءتىلى ەش وزگەرىسسىز. بۇل جولى دەپۋتات ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ تەلەارنا جۋرناليستەرىنىڭ ۇندەستىك زاڭىن مۇلدە ۇمىتقانىنا كۇڭىرەندى. «وكىنىشكە قاراي، قازىرگى تاڭدا تەلەۆيزيا مەن راديو باعدارلامالارىن ەستىگەن كەزدە جۇرەگىڭ اۋىرادى. قازاق جۋرناليستەرى كوز الدىندا نە تۇرسا، سونى وقيدى. الەمنىڭ بارلىق ەلى ورفوگرافيا زاڭى بويىنشا جازادى دا، ايتقان كەزدە ورفوەپيا زاڭدىلىعىنا باعىنادى. نەگىزگى سەبەپ جۋرناليستەردىڭ ورفوەپيا زاڭدىلىقتارىن بىلمەۋىندە»، – دەدى ول.

ۇندەستىك زاڭىنا باعىنۋ – قازاق ءتىلىن جۇمسارتىپ، اۋەزدى ەتە تۇسەدى. ءتىلىمىزدىڭ اۋەندى، اۋەزدى ەستىلۋى دە وسى قاسيەتىنەن. ولاي بولسا تەلەارنا ءتىلىن قولدان بۇزۋ ميلليونداعان تىڭدارماننىڭ ءتىلىن دە بۇزۋ بولىپ تابىلادى. «قازىر تەلەجۇرگىزۋشىلەر «قارجى قايدا قالدى» دەپ ايتادى. «ع» ءارپىن ايتپايدى. ونىڭ ورنىنا «ق» قارپىن قولدانادى. بۇل بارلىق جەردە كەزدەسەتىن جانتۇرشىگەرلىك جاعداي. 20-30 جىلدان كەيىن ءتىلدىڭ اۋەزدىلىگىنە نە بولادى؟ مۇنى ويلاعان كەزدە جۇرەگىڭ سىزداپ اۋىرادى»، – دەدى حالىق قالاۋلىسى. تەلەارنا مەن راديو ءتىلىنىڭ وزىنشە زاڭى مەن ەفير ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعى بار. دەي تۇرعانمەن ءتىلدى بۇزباۋ الدىمەن ەسكەرىلۋى ءتيىس.

ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ اتالمىش ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىن دا اتاپ كورسەتتى. «مەنىڭ ۇسىنىسىم – وتە قاراپايىم. قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپيالىق سوزدىگى بار. ول بىرنەشە رەت باسىلعان. سول سوزدىكتى قاراپ وتىرۋى كەرەك. ول سوزدىكتىڭ ءبىر باعانىندا جازىلۋى، ەكىنشى باعانىندا ايتىلۋى كورسەتىلگەن. قالاي ايتىلادى، قالاي جازىلادى دەگەندى بىلسە بولدى. بار بولعانى سول. سوزدەردى ايتقان كەزدە ورفوەپيالىق سوزدىككە قاراپ وتىرۋ كەرەك. ءسوزدىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ءبىلۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، وسىعان جۋرناليست ءمان بەرسە، ءبىراز شارۋانى تىندىرۋعا بولادى»، – دەدى ول.

قازىرگى جۋرناليستيكانىڭ ءتورت شىندىعى وسى. الەم مەملەكەتتەرىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ەركىندىگى باستى ماسەلە بولسا، ەلىمىزدە انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى مەن ءتىل تازالىعى باستى تۇيتكىلگە اينالعان.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button