Қазақстандағы құқықтық реформалардың іс жүзіндегі маңызын азаматтардың Конституциялық сотқа тікелей жүгінуі, дербес кассациялық соттардың құрылуы және мемлекетпен арадағы дауларда сот арқылы қорғану мүмкіндігі айқындайды. Бұл реформалардың нәтижелері туралы Астан қалалық сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының судьясы Айым Шаяхметова Варшавада өтіп жатқан ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясының бесінші сессиясында айтты, деп хабарлайды turkystan.kz.
2023 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істеп келе жатқан Конституциялық сот азаматтарға өздерінің конституциялық құқықтары мен бостандықтарына әсер ететін нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігіне дау айтуға мүмкіндік берді. Мұндай нормалардың Конституцияға сәйкестігін тексеру құқықты қорғаудың жеке тетігіне айналды. Сонымен қатар конституциялық құқықтарды қорғау міндеті нақты істерді қарайтын соттарға да жүктелген.
«Сот конституциялық құқықтар мен бостандықтарды бұзатын нормативтік құқықтық актілерді қолданбауға және тиісті негіздер болған жағдайда Конституциялық сотқа жүгінуге міндетті», – деді Айым Шаяхметова.
Сот жүйесін жаңғыртудың келесі кезеңі 2025 жылғы 1 шілдеден бастап азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істер бойынша дербес кассациялық соттардың жұмысын бастауымен байланысты. Шаяхметованың бағалауынша, жаңа саты сот актілерін қайта қарау мүмкіндігін кеңейтіп, сот қателерін түзету тиімділігін арттырды.
«Кассациялық соттардың алғашқы жылғы жұмысы олардың сұранысқа ие екенін және сот практикасының бірізділігін қамтамасыз етуде тиімділігін көрсетті», – деп атап өтті ол.
Сот төрелігінің тәуелсіздігін нығайту бағытында судьялар корпусын қалыптастыру тәртібі де өзгертілді. Жоғары Сот Кеңесінің рөлі күшейтіліп, кандидаттарды бірнеше кезеңнен тұратын конкурстық іріктеу енгізілді. Үміткерлердің кәсіби білімі, жұмыс нәтижелері, беделі, жеке қасиеттері мен дағдылары бағаланады.
Судья әкімшілік әділеттің бес жылдық тәжірибесіне де тоқталды. 2021 жылғы 1 шілдеден бастап енгізілген бұл жүйе мемлекеттік органдармен арадағы дауларда азаматтар мен бизнестің құқықтарын сот арқылы қорғауға бағытталған. Әкімшілік сот ісін жүргізу қағидаттары жеке адамның мүмкіндігі мен мемлекеттік аппараттың ресурстары арасындағы айырмашылықты ескеруге негізделген.
«Әкімшілік соттарда соттың белсенді рөлі, дәлелдеу міндетін жауапкерге, яғни мемлекеттік органға жүктеу, сондай-ақ құқыққа деген сенімді қорғау сияқты қағидаттар қолданылады», – деді Шаяхметова.
Судья Жоғарғы Соттың статистикалық деректеріне сүйене отырып, азаматтардың пайдасына шешілген әкімшілік істердің үлесі 15 пайыздан 60 пайызға дейін өскенін айтты. Бұл көрсеткіштер мемлекеттік органдармен арадағы дауларда азаматтардың құқықтарын сот арқылы қорғау мүмкіндіктерінің кеңейгенін аңғартады.
Сонымен қатар әкімшілік шешім қабылдау рәсімдері жетілдірілуде. Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс алдын ала шешім қабылдауды, азаматтарды тыңдауды және олардың қарсылық білдіруіне мүмкіндік беруді көздейді. Бұл азаматқа мемлекеттік орган түпкілікті шешім қабылдағанға дейін өз ұстанымын жеткізуге жол ашады.
Сотқа жүгінуді жеңілдету үшін цифрлық сервистер де дамып келеді. Талап арыздар мен құжаттарды онлайн беруге, сот отырыстарына бейнебайланыс арқылы қатысуға болады. Электрондық сот ісін жүргізу мен жекелеген процестерді автоматтандыру жұмыстары да жалғасып жатыр.
Айым Шаяхметованың пікірінше, бұл құралдар сотқа жүгінуді жеңілдетіп, істерді қарау үдерісін жеделдетеді. Соның нәтижесінде азаматтардың сот ғимаратына жеке бару қажеттілігіне қарамастан, өз құқықтарын қорғау мүмкіндігі арта түседі.
