Бала кездегі жағымды иістердің естелігі мида ерекше жолмен сақталуы мүмкін. Франция ғалымдары тышқандарға жүргізген тәжірибеде туғаннан кейін көп ұзамай қалыптасқан иіс сезу нейрондары ерте жастағы жағымды иіс естелігін кейін қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқаратынын анықтады. Зерттеу PLOS Biology журналында жарияланды, деп хабарлайды turkystan.kz psypost.org-қа сілтеме жасап.
Иістің адамға бұрынғы оқиғаларды ерекше айқын еске түсіретіні бұрыннан белгілі. Оның үстіне иіс арқылы оянған өмірбаяндық естеліктер көбіне басқа сезім мүшелерімен байланысты естеліктерге қарағанда ертерек бала кезден басталады және жағымды эмоциялармен жиі ұштасады.
Ғалымдар алдымен 647 адам арасында сауалнама жүргізген. Қатысушылардан балалық шағымен байланысты ең ерте иісті еске түсіріп, сол сәттегі эмоцияны бағалау сұралған. Нәтижесінде қуаныш пен жағымды сезім ең жоғары көрсеткішке ие болған. Қатысушылардың 73,1%-ы сол иіспен байланысты жағдайдың бес реттен көп қайталанғанын айтқан.
Осы деректерге сүйене отырып, зерттеушілер балалық шақтағы жағымды иіс естелігінің моделін тышқандарда жасаған. 23 күндік жас тышқандар лимонен, цитронеллол немесе камфора сияқты тартымды иістердің бірін ойынға және әлеуметтік қарым-қатынасқа қолайлы байытылған ортада сезген. Тәжірибе он күн ішінде бес рет, әр жолы екі сағаттан қайталанған. Бақылау тобындағы тышқандар дәл сол иісті әдеттегі торда сезген.
Екі айлық жасқа жеткенде жағымды ортамен бірге иісті сезген тышқандар сол иіске бақылау тобындағы жануарларға қарағанда айқын басымдық берген. Ғалымдар олардың миындағы марапат пен есте сақтауға қатысатын жүйелер арасындағы функционалдық байланыстардың да күшейгенін анықтаған.
Ең маңызды жаңалық иіс сезу баданасындағы нейрондарға қатысты болды. Зерттеушілер тышқан туғаннан кейінгі алғашқы тәулікте қалыптасқан түйіршікті жасушалардың кейін балалық шақпен байланыстырылған иіске ерекше белсенді жауап беретінін байқаған.
Ғалымдар бұл нейрондарды жарық көмегімен уақытша өшірген кезде тышқандардың бұрынғы жағымды иіске деген қалауы әлсіреген. Бұл туғаннан кейін ерте қалыптасқан нейрондардың балалық шақтағы иіс естелігін қайта жаңғырту үшін маңызды екенін көрсетті.
Алайда естелік өзгеріссіз өмір бойы сақталмаған. Тышқандар алты айлық жасқа келгенде, егер бұрынғы иіспен ара-тұра қайта кездеспесе, олардың иіске деген қалауы жоғалған. Ал иіс тұрақты түрде қайта ұсынылған жағдайда естелік ұзақ сақталған.
Жануар есейген сайын естелікті сақтау механизмі де өзгерген. Кейінгі жаста бастапқы нейрондардың рөлі азайып, оның орнына иіс сезу және эмоцияға жауап беретін ми аймақтарының арасындағы кең ауқымды байланыстар күшейген.
Зерттеу бала кездегі иістердің неге ерекше эмоционалды әрі ұзақ есте қалатынын түсіндіруге жаңа мүмкіндік береді. Дегенмен ғалымдар нейрондарға қатысты эксперименттердің тышқандарда жүргізілгенін атап өтеді. Адамдарда дәл осындай жасушалар мен ми желілері балалық шақтағы иіс естеліктерін дәл осы жолмен сақтайтыны әзірге тікелей дәлелденген жоқ.
