Әлем экономикасында ең қымбат ресурс біртіндеп өзгеріп келеді. Табиғи байлық пен өндірістік қуаттың маңызы сақталғанымен, елдің ұзақ мерзімді мүмкіндігін айқындайтын басты факторлардың бірі – білімді адам және сол білімді іске жарата алатын орта. Жасанды интеллект, цифрландыру, технологиялық жаңалықтар экономиканың ғана емес, мемлекеттің жұмыс істеу тәсілін де өзгертуде. Бұл өзгеріс мемлекетке және мемлекеттік қызметке де жаңа талаптар қояды. Экономика мен технология қаншалықты өзгерсе, мемлекеттік басқару да соншалықты жаңаруы керек. Бүгінгі мемлекеттік қызметші тек қолданыстағы тәртіпті орындаушы емес, күрделі мәселелерді түсініп, дерекке сүйеніп шешім қабылдайтын, жаңа технологияларды меңгеретін және нәтижеге жауап беретін кәсіби маман болуға тиіс.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың бірінші сессиясында білім мен ғылымға сүйеніп, нақты іске басымдық беру қажеттігін атап өтуі қазіргі мемлекеттік басқарудың маңызды бағдарын көрсетеді. Мемлекеттік қызмет үшін білімнің шынайы құндылығы оның көлемімен емес, қаншалықты қолданылатынымен өлшенеді. Экономикалық реформаның салдарын бағалау, бюджет шығыстарының тиімділігін талдау, әлеуметтік бағдарламалардың нәтижесін өлшеу, өңірдің даму әлеуетін анықтау немесе жасанды интеллект құралдарын мемлекеттік басқаруға енгізу – мұның барлығы жаңа білім мен жаңа құзыреттерді талап етеді.
2026 жылға арналған цифрландыру жоспарларында мемлекеттік қызметшілердің кемінде 80%-ын Gov Workspace цифрлық жұмыс орындарымен қамтамасыз ету, жасанды интеллект негізінде кемінде 50 мемлекеттік қызметті іске қосу және мемлекеттік ақпараттық жүйелердің кемінде 30%-ын QazTech платформасына көшіру міндеттері белгіленген. Бұл сандар цифрлық трансформацияның енді жекелеген жобалар деңгейінен мемлекеттік аппараттың күнделікті жұмысына өтіп жатқанын көрсетеді. Алайда технологияның өзі мәселені шешпейді. AI құралын қолдана алатын, бірақ оның нәтижесін сыни бағалай алмайтын қызметші жаңа тәуекелдерге тап болуы мүмкін. Сондықтан мемлекеттік қызметшінің цифрлық сауаттылығына аналитикалық ойлау, деректерді түсіну, этикалық жауапкершілік және шешімнің салдарын бағалау қабілеті қосылуы тиіс.
Осы тұрғыдан Президенттің «Бізге жауапкершіліктен қашпайтын, батыл, белсенді, білімді басшылар, нақты өзгеріс жасай білетін азаматтар қажет» деген сөзі де осы жаңа талаптардың мазмұнын ашады. Қазіргі жағдайда білімділік пен жауапкершілікті бір-бірінен бөлуге болмайды. Білім шешімнің сапасына әсер етеді, ал жауапкершілік сол шешімнің нәтижесін мойындауды талап етеді. Батылдық белгісіздік жағдайында шешім қабылдауға, белсенділік оны жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Бұл қасиеттер мемлекеттік қызмет үшін бұрынғыдан да маңызды. Себебі қазіргі мемлекеттік басқару тұрақты әрі алдын ала болжанатын ортада ғана жұмыс істемейді. Экономикалық өзгерістер, технологиялық жаңалықтар, геосаяси тәуекелдер және қоғамның өсіп келе жатқан талаптары мемлекеттік қызметшіден жылдам бейімделуді талап етеді. Мұндай жағдайда тек нұсқауды орындауға бағытталған тәсіл жеткіліксіз. Мемлекеттік қызметші мәселені көріп, оның себептерін талдап, бірнеше шешімнің ықтимал нәтижесін бағалап, қажет болған жағдайда бастама көтере алуы тиіс.
Құрылтай құрамына ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының алты түлегінің сайлануы белгілі бір ұйымның жетістігі ретінде ғана емес, мемлекеттік қызметте қалыптасқан кәсіби тәжірибенің қоғамдық пікірталас пен елдік деңгейдегі мәселелерді талқылауға қатысуы ретінде қарастырған жөн. Мемлекеттік қызмет тәжірибесі бар азаматтардың осындай алаңдарда болуы мемлекеттік басқару мен қоғам арасындағы байланысты күшейтуге ықпал етеді. Мемлекеттік қызметші азаматтардың сұранысын естіп, оны мемлекеттік саясаттың тіліне айналдыра білуі, қабылданған шешімнің тиімділігін бағалап, қажет болса оны өзгерте алуы тиіс.
Сандардың өзі бұл өзгерістердің ауқымын көрсетіп отыр. Бір жағынан, Қазақстанның инновациялық рейтингтегі 81-орны мен ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жалпы ішкі өнімнің 0,14%-ы көлеміндегі шығыны ғылым мен инновация әлеуетін күшейту қажеттігін көрсетеді. Екінші жағынан, жылына 54 миллионнан астам цифрлық мемлекеттік қызметтің көрсетілуі және мемлекеттік аппаратты AI мен цифрлық платформаларға көшіру жөніндегі мақсаттар мемлекеттік қызметтің жұмыс мазмұнының өзгеріп жатқанын аңғартады.
Сондықтан білім экономикасының дәуірінде мемлекеттік қызметке қойылатын басты талаптардың бірі – білімді нақты нәтижеге айналдыра білу. Ғылым мен білімге сүйенетін, кәсіби пікірді бағалайтын, бастамаға мүмкіндік беретін және нәтижеге жауапкершілікпен қарайтын мемлекеттік қызмет қана жаңа экономикалық шындықтың талаптарына толық жауап бере алады.
Регина АНДЕКИНА,
PhD докторы,
ҚР Президентінің жанындағы
мемлекеттік басқару академиясының доценті
