Қазақстан соңғы ондаған жылдағы ең ауқымды саяси реформалардың бірін жүзеге асырып жатыр. Бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына заң шығарушы биліктің жаңа үлгісі – Құрылтай құрылды, деп хабарлайды turkystan.kz.
Енді дәл осы орган заң қабылдайды, республикалық бюджетті бекітеді, Үкіметтің жұмысын бақылайды және ел өміріне әсер ететін өзге де маңызды шешімдерді қабылдайды. 23 тамызда қазақстандықтар алғаш рет Құрылтай депутаттарын сайлайды. Ел бұл реформаға қалай келді және сайлаушыларды не күтіп тұр – негізгі деректер мен күндерге шолу.
Реформадан жаңа парламентке дейін
Билік алдағы өзгерістер туралы 2026 жылдың басында, Конституцияның жаңа редакциясын әзірлеу басталған кезде мәлімдеді. Реформаның басты жаңалықтарының бірі – Парламент құрылымының өзгеруі болды.
Реформаға сәйкес, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Мәжіліс пен Сенат өз жұмысын тоқтатты. Олардың өкілеттігі жаңа заң шығарушы орган – Құрылтайға берілді. Енді Құрылтай заң қабылдап, бюджетті бекітіп, Үкімет қызметіне бақылау жасап және азаматтардың мүддесін республикалық деңгейде қорғайды.
Саяси партияларға жаңа ережелер бойынша алғашқы сайлауға дайындалу, кандидаттар тізімін жасақтау және сайлауалды бағдарламаларын әзірлеу үшін бірнеше ай уақыт берілді.
Өтпелі кезең қалай жүзеге асады?
Реформаның негізгі кезеңдері:
* 2026 жылғы 30 маусымда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауын тағайындау туралы Жарлыққа қол қойды;
* 2026 жылғы 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енді. Осы күннен бастап Орталық сайлау комиссиясы сайлау науқанына дайындықты бастады;
* 2026 жылғы 23 тамызда жаңа заң шығарушы орган депутаттарының алғашқы сайлауы өтеді.
Депутаттар қалай сайланады?
Құрылтай құрамына бес жыл мерзімге 145 депутат сайланады. Сайлау партиялық тізім бойынша өтеді.
Сайлауға Қазақстанда ресми тіркелген барлық жеті саяси партия қатысады. Орталық сайлау комиссиясы олардың кандидаттар тізімдерін тіркеуді аяқтады.
Парламенттен орын алу үшін партиялар 5 пайыздық межеден өтуі тиіс. Партия қаншалықты көп дауыс жинаса, соншалықты көп депутаттық мандатқа ие болады.
Сонымен қатар, әр партияның кандидаттар тізімінің кемінде 30 пайызы әйелдерден, жастардан және мүгедектігі бар азаматтардан тұруы міндетті.
Сайлауға кімдер қатысады?
Сайлау күні белгіленгеннен кейін саяси партиялар кандидаттар тізімін ұсынып, оларды Орталық сайлау комиссиясы тексерді.
145 депутаттық мандат үшін жеті партия бақ сынайды:
* «Ауыл» партиясы – 69 кандидат, оның 29-ы әйелдер, жастар және мүгедектігі бар азаматтар;
* «Ақ жол» партиясы – 63 кандидат, оның 22-сі аталған санаттарға жатады;
* «Байтақ» партиясы – 47 кандидат, оның 18-і әйелдер, жастар және мүгедектігі бар азаматтар;
* Қазақстанның Халық партиясы – 72 кандидат, оның 30-ы аталған санаттағы үміткерлер;
* ЖСДП – 33 кандидат, оның 14-і әйелдер, жастар және мүгедектігі бар азаматтар;
* Respublica партиясы – 75 кандидат, оның 38-і әйелдер, жастар және мүгедектігі бар азаматтар;
* «Әділет» партиясы – 186 кандидат, оның 88-і әйелдер, жастар және мүгедектігі бар азаматтар.
Барлық партиялық тізім заң талаптарына сәйкес тіркелді және әйелдер, жастар мен мүгедектігі бар азаматтарға арналған кемінде 30 пайыздық квотаны сақтады.
Құрылтай депутаты болуға кімнің құқығы бар?
Құрылтай депутаты болу үшін кандидат:
* Қазақстан Республикасының азаматы болуы;
* соңғы 10 жыл бойы ел аумағында тұрақты тұруы;
* кемінде 25 жасқа толуы тиіс.
Өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар азаматтар, сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдар, сондай-ақ сыбайлас жемқорлық қылмысы немесе құқық бұзушылығы бойынша кінәсі сотпен дәлелденген тұлғалар сайлауға қатыса алмайды.
Сайлау науқанының күнтізбесі
23 шілдеден бастап ресми сайлауалды үгіт-насихат кезеңі басталады. Бір ай бойы партиялар сайлаушылармен кездесулер өткізіп, өз бағдарламаларын таныстырады және ашық пікірталастарға қатысады.
Негізгі күндер:
* 23 шілде – 21 тамыз – сайлауалды үгіт-насихат;
* 22 тамыз – тыныштық күні, бұл күні кез келген үгітке тыйым салынады;
* 23 тамыз – дауыс беру күні. Сайлау учаскелері сағат 07:00-ден 20:00-ге дейін жұмыс істейді.
Өзіңізді сайлаушылар тізімінен қалай тексеруге болады?
7 тамыздан бастап азаматтар өздерінің сайлаушылар тізіміне енгізілгенін тіркелген мекенжайы бойынша сайлау учаскесінен тексере алады.
Егер азамат өзін тізімнен таппаса немесе қателік анықталса, оны алдын ала учаскелік сайлау комиссиясына жүгіну арқылы түзетуге болады.
Дауыс беру күні тіркелген жерінен тыс жерде болатын азаматтарға басқа сайлау учаскесінде дауыс беруге мүмкіндік беретін есептен шығару куәлігі қарастырылған.
Барлық азаматқа қолжетімді жағдай жасалады
Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, мүгедектігі бар азаматтардың дауыс беруіне ерекше көңіл бөлінеді.
Сайлау учаскелерінде:
* пандустар;
* Брайль қарпімен дайындалған ақпараттық материалдар;
* көзі көрмейтін және нашар көретін азаматтарға арналған аудионұсқаулықтар болады.
Бұл шаралар барлық азаматтың өз бетінше әрі қолайлы жағдайда дауыс беруіне мүмкіндік береді.
Сайлауды халықаралық бақылаушылар бақылайды
Құрылтайға өтетін алғашқы сайлауды қазақстандық қана емес, халықаралық бақылаушылар да қадағалайды.
Қазіргі уақытта Орталық сайлау комиссиясы ТМД және ЕҚЫҰ миссияларының өкілдерін қоса алғанда 60 халықаралық бақылаушыны аккредиттеді.
Олардың негізгі міндеті – сайлау заңнамасының сақталуын бақылап, дауыс беру процесіне тәуелсіз баға беру.
