Сұлтан Шыңғысхан және Виллевальде

Сондай-ақ!

Нил Уотсон: журналист әрқашан ақпараттың шынайылығы мен сапасына жұмыс істеуі керек

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің журналистика және саясаттану факультетінің студенттеріне британдық журналист, сарапшы Нил Уотсонмен онлайн кездесуде осындай кеңес берді. Халықаралық сауда, бизнес, мәдениет тақырыптары...

Тұтқындар көзі мен ауызын тікті: жаға ұстатар видеодан соң колония тексеріліп жатыр

Әлеуметтік желілерде Жезқазған қаласының АК-159/25 тұтқындары көз-ауыздарын тігіп, колония басшылығының әлімжеттігі мен жәбірі туралы айтқан видео тарап кетті. https://youtu.be/6DFDyisbyPE Сотталғандардың бейнеүндеулері YouTube сайтында да жарияланды. Тұтқындар...

Қостанай облысының әкімі Президент сынына жауап берді

Бүгін Орталық коммуникациялар қызметіндегі баспасөз мәслихаты барысында Қостанай облысының әкімі Архимед Мұхамбетов өңірде коронавирус инфекциясының жаңа жағдайларын жасыру фактісіне қатысты түсініктеме берді. Таяуда Мемлекет басшысы...

Елордалықтар қашанғы көмір жағып, газ баллондарын пайдаланады?

Астананы газдандыру мәселесі бірнеше жылдан бері көтеріліп келеді. Жыл сайын көктемге қарай «Биыл газ келеді екен» деген жылт еткен жаңалық шығады да, күзге салым...

Биыл қазақтың айтулы ұлда­рының бірі, Ресей ар­мия­сының атты әскер генералы (қазіргі генерал-полковник дәре­же­сіне сәй­кес), әскери қолбасшы, Бө­кей ордасының билеушісі Жәңгір ханның ұлы, орданы алғаш құрған Бөкей ханның немересі Ғұбайдолла Шың­ғысхан­ның (Султан Хаджи Губайдулла Джангер-оглы князь Чингисхан) туға­нына 180 жыл толады (6.05.1840 – 28.02.1909). Ол Санкт-Пе­тер­бор­да­ғы Императорлық паж корпусын 16 жасында бітірген. Корнет және князь Ғұбай­долла Жәң­гірханұлы әуелі орыс империясы қарулы күштерінің таң­даулы бөлімінде (Оның Ұлылығы­ның лейб-гвар­диялық казак қосынында) қыз­мет етті. Сосын Орынбор генерал-губернаторы кеңсе­сінде қазақтар, баш­құрттар және қал­мақ­тар туралы істерді қарай­тын арнайы офицер болды. Одан Дон казактары ата­манының қарамағында (ротмистр),  Ресейдің Солтүстік-Ба­тыс бөлігінде қызмет етті (полковник). Орыс-түрік соғысына қа­тысты, Император Свитасы (айрықша тапсырмалар орындайтын топ) құра­мына қабылданды (генерал-майор). Империя армиясы телеграфтарын, Ішкі істер ми­нистрлігінің Телеграф департаментін, министрліктің Қазақтар мен қырым татарлары істері жөніндегі бөлімін басқарды (генерал-лейтенант, генерал-полковник), Азия проблемалары бойынша им­ператордың жеке кеңесшісі  болды. Қазақтардың империя жоғары оқу орындарында оқуына, Ақмолла ақынның түрмеден босатылуына кө­мектесті. Түркістан өлкесін басқару, 1-ші Мемлекеттік дума, оған депутаттар сайлау жайындағы заң жобаларын жасауға атсалысты. Ресей және шетел мемлекеттерінің көптеген марапат белгілерімен, ордендерімен марапатталған. Мәскеу Кремліндегі Георгий залының ақ мәрмәр қабырғасына аты-жөні ойып жазылған. Өмірінің соңғы кезеңінде опера әншісі, актриса Феодосия Велинская (1858—1931) жұ­байы болды. Велинскаяға империяның жоғарғы басшылығы күйеуі қайтыс болғаннан кейін фамилиясын Шыңғысхан деп жаз­ғызуына пұрсат берген. 1920 жылдары Феодосия Шыңғысхан ері Ғұбайдолла Жәңгірханұлының ұлттық-этнографиялық маңызы жоғары бұйымдарын музейге өткізді. Ғұбайдолла сұлтан – жазушы Бейбіт Қойшыбаевтың он дәптерден тұратын «Алашия» рисәләсі кейіпкерлерінің бірі. Төменде ІІ Николай патшаның 1906 жылы алғаш шақырылған Мемлекеттік дума депутаттарына батасын беру үшін өткізген қабылдауы суреттелген төртінші дәптерден үзінді ұсы­намыз.

 

 

Генерал Ғұбаш Жәңгірханұлы генералитет (жоғары коман­далық генералдар құрамы) жиылатындай көрінген қанатқа бет алды. Сарыала киімді қолбасылар. Қарасы едәуір. Екі-үштен шоғырланып жәй әңгімелесіп тұрғандары бар, оңаша ақырын аяңдап жүргендері бар, бәрі бір қанатқа жинала бастаған. Тақала бере, жүзі таныстармен бас изеп аман­дасты. Орта тұстан тоқтады да, қайырылып, тағы төрге көз салды. Империя тағы кім-кімді де басын жоғары көтеріп қарауға мәжбүр ететін еңселі биікке орнатылған. Оған етегіндегі баспалдақпен көтерілуге болады. Баспалдақ үстіне күрең қызыл мауыты төселіпті. Он шақ­ты басқышты артқа тастап барып жететін алаңшада – империяның басты орындығы, алтындалған тақыт орнатылған. Ресей патшалығының тақыты. Аңыздық суреттермен шебер безендірілуінің арқасында ғи­ма­раттың көркемсуретпен, сәнді жапсырмамен безендірілген төбесі – плафон көкке ұласып жатқандай әсер береді. Тақыт төбенің сол елес-биіктігімен таласа бой түзеген. Арқа­лығына үлпілдеген ақ тышқан терісінен тігілген жамылғы асып қойы­лыпты. Ал тақтың үстіңгі жағында көктен төгілдіре балдахин (әшекейлі, салтанатты шымылдық) ілінген. Астынан алтындап кестеленген бүр­кіт яки сұңқар, дұрысында – бей­табиғилығымен түсініксіздеу сес көрсететін қос басты самұрық сұл­басы көзге ұрады.

Түрктер тарихы біздің тарихтан көп ілгеріде басталады, бұл шындық, бұл бұлтартпас дә­лелдерді тиянақ етіп отырған ақиқат болып табылады. Петрдің ғұла­малары зерттеулерін тапсыра отырып, оған осылай депті. Сонда патша, ақиқатқа жету жолында талай тер төгілгенін танытатын қалың зерттеу еңбектің үстіне, алақанын саусақ­тарын тарбита, бар күшімен ұра тас­­тапты да: «Бұл – империя мүд­десіне жауап бере алмайтын кесірлі жұмыс. Маған мұндай ақиқаттың керегі жоқ», – депті. Қолжазбаны қос уысымен үстел үстінен жұлқа кө­теріп алып, от лаулап жатқан каминге, алауы бөлме ішінде лаулап жанып тұратын аузы ашық пешке атып ұрыпты… Содан бастап жоқтан бар жасау, орыс атын орайын келтіре аспандату қисындарын дәріптеу, сол жолда ұлы орыстан өзгенің баршасын жоққа шығарып, тұқыртып отыру науқаны айрықша қарқынмен жүргізіліп келеді… Сенімсіздік танытатын әр жайтқа байланысты саяси тұрғыда тергеп-тексеру, тыңшылық жүргізу жүйесін де бірінші болып енгізіп, мемлекетті басқару ісінің қуатты тұтқасына айналдырған да сол. Бірінші Петр. Тұңғыш император. Ұлы Петр. Ол арнайы құпия бө­лім ашты. Ел көзіне көрінбейтін астыртын құрылым түзді. Ал оны императордың бергі ұрпақтары мей­лінше дамытты…

Генерал тітіркеніп кетті. Туған-туысқандарының талай бетке ұстары бұл дүниеден жұмбақ жағ­дайда көшті емес пе? Олардың құпия өлімі Ұлы Петрден бастау алатын жасырын жүйенің жымысқы ісінің салдары екеніне қазір Ғұбаш сұлтан Жәңгірханұлы Шыңғысхан еш шәк келтірмейді… Құпия полицияның астыртын әрекеттерінен алынған сабақ: тірі қалудың жалғыз жолы – тек Ресей тәжіне адал қызмет ету…
Ал Россияға қызмет етуге өміріңді арнау – орыс қаруы бағындырып, орыс отары еткен өз еліңді ұмыту деген сөз емес. Сондай-ақ орыс отары­на айналдырылған өз еліңді ұмытпау – Россияға беріле қызмет етуден айну деген сөз емес… Жоқ. Ғұбайдолла Жәңгірханұлының қандастарының талай буыны Ресейді өз Отанындай көрді. Ұлы Ресейге жан-тәнімен қызмет көрсетті. Сырт жаумен жан аямай соғысып, «Россия-ана» үшін қан төкті. Мұны озық ойлы орыс адамдары білетін және дәріп­тейтін. Солай ойлауы мұң, генерал Жәңгірханов-Бөкейханов Шың­ғысханның көз алдына сонау алып қабырғаны жапқан суреттен – Полтавадағы виктория, айтулы жеңіс кескінделген картинадан әлдеқайда бедерлі де импозантты (айбынды, маңғаз, сымбатымен сұсты) полот-но – майлы бояумен салынған алып картина елестеді. Ол қазақ сарбаз­да­рының Наполеон әскерін шабуыл­даған бір сәтінен елес беретін қылқа­лам туындысы еді. Өңкей тұлпар мінген далалықтар ақбоз арғымақты жетекшілерінің соңынан қиқулата құйғытып, француз лагерін тапап барады… Өр жасақ. Ер жасақ. Ата-баба аруағымен арқаланған жігіт­тердің орыс дұшпанын түре қуысқан бір мезеті. Орыстарды өздерінің қандыкөйлек тумасына балап, орыс армиясы қатарында Наполеон бас­қыншыларына қарсы жүргізген шайқастарының, Отан соғысы майдан­дарында Ресейдің бел баласы тәрізді ұрыс салып жүргендерінің бір көрінісі. Қандай сәт, қандай ғаламат мезет сол картинада мәңгі өшпес қа­лыпта бейнеленіп қатып қалған десеңізші!

Қадірменді Виллевальде қарт (1818–1903 жылдары өмір сүр­ген орыс қылқалам шебері, баталист, ресми академиялық өнер өкілі), неткен құдіретті жан едің! Қылқа­ламмен алуан бояуды осынша ойнату… Оның сексенді орталап, тоқсанда алқымдап барып дүниеден озғаны­нан бері де үшінші жылға аяқ басыпты-ау… Қайран Богдан Павлович, мықты шал, асыл адам!.. Ол Ғұбай­долла Жәңгірханұлына қарап тіл қатқанында, міндетті түрде «Султан Чингисхан» деп сөйлейтін еді. Майдан тіршілігі жайында, әсіресе қазақ сарбаздарының әрекеттерінің табиғаты туралы көп әңгімелескен­діктен бе екен, ол Ғұбаш Жәңгірха­нов – Бөкейханов сұлтанды аты-жөнімен сирек атайтын. Ылғи осылай, генералдың шыққан тегін императордың өзі мақұлдағаннан кейінгі ресми аты-жөнін, соғыста әскери жанама есімі секілденіп кеткен ныспысын «Сұлтан Шыңғысхан» деп жымия қайталап айтқанды ұнататын. Бірде Ғұбайдолла Жәңгір­ұлы жастық шағында ротмистер шенімен Дондағы казак әскерінде қызмет атқарғанын, онда өзінің тайпаластарының да көп болғанын тілге тиек еткен. Сонда Виллевальде сол кезеңге айрықша қызығушылық білдірген-ді. Казачество қатарында әскери қызмет жасаған қазақтардың өмір салты хақында көп нәрсені шұқшия сұрастырған. Себебін де айтқан. Ол өзінің Отан соғысы та­қырыбына арнаған, көркемсуретте майдан даласы бейнеленетінін білдіретін терминмен айтқанда, бата­лиялық жұмыстарында Наполеонды астанасы Парижге дейін тықсырыс­қан жеңімпаз киргиз, яғни қазақ жасақтарын да бейнелемекші екен. Сол мақсатпен, сонау 1812 жыл нау­қаны жөнінде нешеме естелік, күн­делік оқыды, сонда да солардың қасында Сұлтан Шыңғысханның өз туыстары жөніндегі әңгімесі бір төбе көрінеді.

Құрметті профессордың мұн­дай ағынан жарылуы тебірентерлік жәйт-тін. Жәңгірханұлы оған бірі башқұрт, енді бірі ноғайбақ, келесісі киргиз, яғни қазақ аталып кеткен қандас майдангерлер туралы көп әңгіме айтты. Кутузов әскеріне өзінің атасы Бөкей ханның да Ішкі ордадан қазақ атты сарбаздары қосындарын жібергенін сөз арасына қыстыра кетті. Француздарды түре қуып, Еуропа төсінде ат ойнақтатқан, сөйтіп Париж шеруінен аман орал­ған сарбаздар мол-ды. Ресей туы астында жасалған ұлы жорықтан келгеннен кейін, олардың көпшілігі талай жыл Дон, Орынбор казак әс­керлері қатарында қызмет еткен еді. Соғыстағы ерліктері үшін патша ағзам атынан түрлі лауазым, марапат, сый алған болатын. Кейін бір­қатары орыс арасында қалып, пра­­­вославие шіркеуіне мойынсұнған. Ал көбі ел арасына кеткен еді. Далалық тек, қыр қаны далаға тартып тұратын болса керек, үйреншікті орта, даланың табиғи тіршілік қалыбымен, яғни қыр стихиясымен қайта бауырлас­қан. Солардың кейбірінің әрәдік осында ат басын тіреп қап жүретіні бар. Қалап тұр екен, орыс намысын қорғаған нағыз қазақ сарбазын Сұл­тан Шыңғысхан суретші ақсақалға сөз жоқ көрсетеді.

Уәдесінде тұрды. Араға аз ғана уақыт салып, Сұлтан Шың­ғыс­хан баталиялық кескіндеме ше­берінің есігін қақты. Оны сан түсті майлы бояу тамшысы шоғырланған палитрасы мен қылқаламын қолы­нан тастамаған Виллевальде қуана қарсы алды. Султан Чингисхан көр­кемөнер профессорының шеберханасына орыс-француз соғысының ардагерін ертіп әкелген еді. Орынбордан Санкт-Петербургке қыды­рыстай келген, қазақы саптама етік, шапан мен түлкі тымақ киген, кезінде атын Сенада суарып қайтқан байырғы сарбаз. Таныстырды. Әңгі­мелестірді. Профессор шексіз ри­зашылық сезімін жасырмады. Со­ғыстан кейін де әлденеше ондаған жыл өткенмен, қарт майдангердің жас шағындағы Наполеонмен майдандасуда бастан кешкен ұрыс эпизодтарын тап қазіргідей көз алдына елестете отырып еске алуы бір ғала­мат еді. Бұл қарт сарбаз аты аңызға ай­налғалы талай заман өткен Қобы­лан­ды батырдың ұрпағы болатын. Ол орыс туы астында сонау батыр ба­басының аруағына арқа сүйеп шай­қасқанын, батыс өлкеге жасаған қаһармандық жорық жайын ықы­ластана еске түсірген. Қазақтардың атты жасағының әскери қимыл­дарын, ұрыс шақтарындағы жүрек жұтқан өр де ер әрекеттерін, шайқасу сәт­терін, франктерді еліне қарай түре қуғандағы лепірген көңілдерін қол­мен қойғандай айқын әңгіме­леген. Оның Ресейді азат етіп, бас­қын­шыларды алыс Парижге шейін тықсырған жорықтары жайынан сондағы айтқандары суретшіге қатты әсер етті. Виллевальде орыс-француз со­ғысы аяқталғаннан соң ғана дү­ние­ге келген-тін. Сол соғысқа қа­тысу­шы қарт қазақтың сөзі оның та­нымын кеңейтті. Танымын кеңей­тіп қана қойған жоқ, даңқты шай­қастарды тек оқыған естеліктері ар­қылы ғана елестетіп, солардың бір кө­рінісін картинасында жаңғыртып бей­нелемек болған қылқалам ше­берінің кәдесіне асты. Және қандай дәрежеде асты десеңізші!..

Сонау алыс заманда, көпші­лік­ке императордың суретті зал­дарын аралап тамашалауға 1852 жы­лы тұңғыш пұрсат берілгенде, өрімдей Ғұбаш сұлтан паж ретінде, бір­ге оқитын құрбыларымен бірге, 1764 жылы ІІ Екатерина патшайым жинаған туындылар негізінде пайда болып, әлемдегі ең ірі көркемсурет және мәдени-тарихи музейлердің біріне айналған Эрмитаж табал­дыры­ғын жүрегі қобалжи аттаған болатын. Көрме залдарын Жәңгір­ханұлы – Бөкейханнемересі одан бері сан аралады, небір ғажайып өнер туындыларын көрді. Дегенмен оның назарын әрдайым ұрыс, шай­қас, майдан ұғымын беретін көнер­ген сөзбен «баталия» деп аталған жанрда орындалған картиналар тартып тұратын. Олардың ішінде Виллевальде жұмыстары ылғи әскери өнердің қыр-сырын дәл де әсерлі бейнелейтіндігімен оны тәнті ететін. Ал солардан көп бертінде жұрт назарына ұсынылған әлгі картина, әйгілі баталист Виллевальденің француздар лагерін шабуылдаған қазақ сарбаздарын бейнелеген туын­ды­сы алғаш көрген беттен-ақ генерал Ғұбайдолла Сұлтан Шыңғысханның са­насын мәңгіге жаулап алды. Көр­кем­сурет 1812 жылғы Отан соғы­сын­да қол жеткен тамаша жеңісті еске алудың бір айтулы мүшелді датасына орай император музейіне қойылып, ел назарына ұсынылған болатын.

Сұлтан Шыңғысхан және Виллевальде

Ғұбайдолла сұлтан көз алдына он құлаштық зор картинаны жаңа көріп тұрғандай елестетті. Ға­ламат полотно. Қазақ жігіттерінің қылышты жарқ-жұрқ ойнатып, найза кезеніп, француз астанасына қа­рай ұрандата, желмен жарыса шап­қанын профессор қалай дәл ұстаған десейші! Ах, Богдан Павлович, кам­панияның киргиз-ветеранымен сұх­баттасу сізге қандай жемісті пайдасын тигізген! Даланың еркін ұлының айбарын соншалықты түсініп бейнелеу сіздің ғана қолыңыздан келді, баталиялық кескіндеменің айтулы шебері, әділ де адал қарт! Картинаға қарағаннан-ақ көз алдыңа олардың күндей күркіреп: «Ұр-р-р-ра! Ұр-р-р! Ұр-р-р-ра!» деп ұрандатқаны келеді. Тым-тырақай қашқан дұшпанды бас­тан асыра көтерген қылыш­та­ры­мен шауып өлтіру ойларында жоқ тәрізді. Мақсаттары – селдей ағып, то­пан судай таси жөңкіліп, мыстарын басу ма екен дейсің. Көздеген-дері – құдды басқыншының жігерін құм қылып, келген жағына иттей қуалап, тым-тырақай етіп қуып жіберу ғана тәрізді. «Нападение киргизов на французский лагерь», қазақ­ша­лағанда: «Қазақтардың француз лагерін шабуылдауы» – сонау ғаламат тарихи кескіндеме-суретін Виллевальде осылай атапты. Оның бұл ең­бегі – орыс әскерімен бірге әсем де айбатты, әлем астанасы саналатын Париж шаһарын жаулап алысып, француздардың атақты өзенінен аттарын суарып қайтқан қазақ жігіттеріне қылқаламның алып шебері қойған үлкен ескерткіш.

Әттең, көптен бері ол картина көпшілік назарына қайта ұсы­ныл­ған емес. Эрмитаж қойма­лары­ның бірінде шаң басып жатқан болар. Шіркін-ай, Хан ордасындағы әкесі ашқан музейге қойғызар ма еді?.. Сонда қарт Виллевальде генерал Жәңгірхановтың қиялдағанына риза боп күлген. Неткен әдемі арман деген. Бір кездерде, Сұлтан Шыңғыс­хан­ның елінде еңселі көрме залы бой көтерген шақта, император музейі өзінің мол экспонаттарының кей бөлігін сонда жіберіп алмас деймісіз, туады ондай күн! Сондай ұлағатты іске мұрындық болар жастарды Султан Чингисханның өзі де Әулие Петр шаһарында оқытып жатқан жоқ па?! Ана жылы өзі оң көзін салған бір қандасы (Бақытжан Қаратаевты айтып тұр) Сенатта бірер жыл қызмет атқарып, Кавказға лауазымды жұ­мысқа тағайындалды емес пе? Ол ұзамай, еліне пайда тигізе алатын бір билік тұтқасына ие болып қалуға керек. Ғұбаш Жәңгірханұлы күлді. Ол жігіт бүгінде еліне қайтып барған, хал­қының қамын ойлап қилы іс жа­сап та жүр, бірақ қолына елеулі би­лік тұтқасы әзірге тимеген сияқты… Ештеңе емес. Уақыты келеді әлі. Бәрі дұрыс болады. Сол жігіттен кейін де Сұлтан Шыңғысхан талай туысына септесіп келеді ғой. Солардың арасынан да осынау әсем арман-аңсауды жүзеге асыруға қабілет танытатын қайраткерлер шығып қалуы ғажап емес… Қадірменді орыс зиялысынан мұн­дай үмітті сөз есту жан дүниесіне өте жағымды тиген-ді… Топырағың торқа болғыр, ол бүгінгі таңдағы революциялық өзгерістерге ілікпеді ғой. Сәл ғана жетпей үзілді. Егер жет­кенінде, бәлкім, осынау халық өкіл­дері мәжілісіне генерал Жәң­гір­хан­ұлы секілді үміт артып отырар ма еді, қайтер еді?..

«Айтпақшы, Губаш Джангиревич, ме­нің баталиялық көріністерімнің кеңесшісі әрі елгезек бағалаушысы», – деген-ді ол бірде бұған, ұмытпаса, бұдан бір мүшелдей ілгеріде, 1894 жылы. Қаратпа сөзін: «Қарт кескінде­меші жүрегінен айрықша орын алған генерал Сұлтан Шыңғысхан!» – деп үстемелеген. Сосын сырлы үнмен: «Сіз мынаны біліңіз: өзіңіз сонша ұнатқан картинаны жақында алыс даладағы тумаларыңыз да тамашалай алатын болады», – деген. Артынша: «Түсінемісіз?» – деп, жұмбақ са-уал қойған. Қарт кескіндемешінің жүре­гінен айрықша орын алған генерал Сұлтан Шыңғысхан қасын керді. Кескіндемешіге таңырқай көз тастады. Түсіне алмағаны рас. Оның қалайша жүзеге асуы ықтимал? Иығын көтеріп, қолын жайды. Қарт ба­талист оған күлімдей қарады, сынай қарады. Қалайша дей ме? Сосын түсіндірді. Былай, мынандай тәсілмен: Сұлтан Шыңғысханның рухани жәрдемін сезінген «Нападение киргизов на французский лагерь» полотносынан бір тамаша су­рет­ші ғажайып гравюра жасады. Ойма бедермен өрнектеліп жасалған тамаша көшірме-сурет. Виллевальде разы – өте сәтті шыққан. Шын мә­нінде таңғажайып гравюра. Ал Каспари мырза оны өзінің әйгілі «Родина» («Отан») журналында жарияла­мақ. Осы жақында. Келер айдағы санында. Қалай? – Суретші оған кү­лімдей көз салды. Мұндай жұмыс­тың ықтимал нәтижесін генерал түсініп тұр ма? Іс жүзінде Каспари мырзаның журналында басылған гравюра арқылы полотно мыңдаған таралыммен көбейтіліп, империя қалала­ры­ның бәріне кетеді. «Отан» журналына жазылушылардың географиясы өте кең. Қарт Виллевальде сұрастырып біліп алған, журнал киргиз өлке­сін­дегі қалаларға да барады. Не керек, Эрмитраж залының тұтас қабыр­ғасын бір-ақ алып тұрған орасан зор картина дәптердің қос бетіндей жер­ге сыйғызылады. Сөйтіп алыста­ғы қалың көпшілік назарына ұсыны­лады. Сұлтан Шыңғысхан шау тарт­қан Богдан Виллевальденің айтпақ сырын ұқты ма екен енді?

Қарт кескіндемешінің балаша шаттанып тұрғаны қызық еді. Оның қуанышты хабары Ғұбаш Жәңгірханұлы сұлтанның да көңілін шалқытқан. Басылып шығуын асыға тосып жүргенде ақыры, «Родина» қолына тиген бетте, ақсақалға кіріп шыққан. Журналдың айқара бетіне басылған картина көшірме болса да, түпнұсқа рухын титтей де түсірмеген секілді көрінеді Ғұбайдолла сұлтанға. Ол қадірменді Богдан қартқа солай деді. Богдан қарт разы боп қалды. «Ре­дакция тарапынан түсіндірме берілгені тіпті оңды болған, – деп үстемеледі Жәңгірханұлы. – Кішкене ғана, бірақ мағынасы зор ақпарат. Та­маша, Богдан Павлович!» «Сіз солай ойлаймысыз, Сұлтан Шыңғыс­хан?» – Богдан Павлович балаша мәз болды. Сонда Сұлтан Шыңғысхан сол кішкене ғана, бірақ мағынасы зор ақпарат мәтінін қартқа мәнерлеп тұрып дауыстап оқып берді. Богдан Павлович журнал беттерінен өзінің картинасының көшірмесін көріп қана қоймай, оған қосып берілген шағын түсінікті Султан Чингисхан келгенше-ақ әлденеше мәрте оқыған болуы ғажап емес. Әйтсе де соны, бәрібір, жаңа естіп-біліп тұрғандай сезіммен, қуана тыңдады.

Қарт суретшінің қарапайым жұ­мысын іздеп жүріп көру­шілер қатарына байырғы жауынгер Сұлтан Шыңғысханның жерлестері де қосылғаны қандай керемет… Виллевальде шал мұны былай түсінеді: хас батырларды өмірге келтірген халық көрсемсуретті неге жатсынсын?.. Сөз реті келгенде Сұлтан Шың­ғысханның қаперіне сала кетсінші: профессордың академиясындағы шәкірттері – өздері де сан шәкірт тәр­биелеп жүрген ұстаздар – ауыздарынан тастамайтын бір оң пікір бар. Олар Сұлтан Шыңғысхан көмекші-үйренуші болуға жіберген балалар ше­берханаларда елгезек те зерек жәр­демші, қабілетті шәкірт ретінде та­нылуда деп айтып жүр… Ауыздарына май, деген-ді сонда Ғұбаш Жәң­гірұлы, далада жоқ өнерді тым болмаса біреуі игерсе ғой… Біреуі емес, бірнешеуі игереді, талайынан тамаша суретші шығады деп сендірді оны сол кезде құрметті-құрметті Богдан Павлович қария. Жаның жәннатта бол­ғыр орыс зиялысы…

Паркетке дүркіндете мөр бас­қандай, тақ-тұқ еткен аяқ ды­бысы шықты: қарауыл ауысып жат­ты. Ғұбайдолла сұлтанның ойы сейі­ліп кетті. Салтатты ұлы Петрдің жеңімпаз кейіптегі өр суреті бір сәт көз­ден таса болды…

 

Бейбіт ҚОЙШЫБАЕВ,

жазушы, тарих ғылымдарының кандидаты

Редакция таңдауы

Көреалмаушылықтың көрігін басу кімге керек?

Қай қоғамда болса да жиі айтылатын, жиі талқыға түсетін нәрсенің бірі − көреалмаушылық, яғни қызғаныш. Содан болар, өмірінде қызғаныштың құрбаны болғанын, көреалмаушылықтың кесірінен көп...

Ұлы көштің ұйытқысы

1 желтоқсан – Қазақстанның Тұңғыш Президенті күні. Ел тарихы үшін елеулі күн болғандықтан, Тәуелсіз мемлекетіміздің буынын бекітіп, қанатын қатайтқан Елбасының ерен еңбегін екшеп айтуымыз...

Бокстан Иран ұлттық құрамасындағы қазақ: Олимпиадаға қазақ елінің атынан қатысқым келеді

Бала кезінен 2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасының чемпионы Данияр Елеусіновке еліктеп өскен қандасымыз Абдулхаким Бектұр бокстан Иран ұлттық құрамасының белді мүшесі. Бүгінде Иранның негізгі құрамасында...

Сапарғали Бегалин − жас ұрпақтың сүйікті жазушысы

ХХ ғасырдың басында дүниеге келіп қилы кезеңдерді бастан кешкен, солай болса да бар өмірін сөз өнеріне арнап өткен Сапарғали Ысқақұлы Бегалин әдебиеттің көптеген жанрларында...
Марадона

Марадонаның ұлы жансақтау бөлімінде жатыр

Диего Марадонаның ұлы коронавирустан емделіп жатыр. Ол әкесінің қайтыс болғанын өзіне хабарласқан...

Нил Уотсон: журналист әрқашан ақпараттың шынайылығы мен сапасына жұмыс істеуі керек

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің журналистика және саясаттану факультетінің студенттеріне британдық журналист,...

Тұтқындар көзі мен ауызын тікті: жаға ұстатар видеодан соң колония тексеріліп жатыр

Әлеуметтік желілерде Жезқазған қаласының АК-159/25 тұтқындары көз-ауыздарын тігіп, колония басшылығының әлімжеттігі мен...

Түркістан облысында жөндеуден өткен жолдар сапасыз – Жемқорлыққа қарсы агенттік

Түркістан облысы, Бәйдібек ауданыда жуырда ғана жөнделген жолдар сапасыз болып шықты. Мұндай...

Қостанай облысының әкімі Президент сынына жауап берді

Бүгін Орталық коммуникациялар қызметіндегі баспасөз мәслихаты барысында Қостанай облысының әкімі Архимед Мұхамбетов...

Көп оқылды

Коронавирустың жаңа белгілері пайда болды

Коронавирус жұқтырған науқастардың бойындағы ауру белгілері денге қызбасының белгілеріне ұқсас болуы дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіруде. Аталмыш белгілерді анықтаған Сингапур ғалымдары арнайы баяндама жасады....

Қазақ Тәуелсіздігіне – 25 жыл

2016 жылдың үлкен мерейтойы – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы. Айтулы мерекеге республикамыздың түкпір-түкпірінде қызу дайындық жұмыстары жүргізілетіні бесенеден белгілі. Ал ақтөбеліктер егемендігіміздің ширек...

Ертеңнен бастап мас күйінде көлік жүргізгендер 10 жылға сотталады

Көлікті мас күйінде тізгіндеп, жол ережесін бұзғандар 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Президент осындай өзгеріс енгізілген заң жобасына бұған дейін қол қойған,...

Мемлекет басшысы коронавирустың екінші толқынына не себеп болғанын айтты

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев телевизиялық үндеуінде елде коронавирустың және пневмония дертінің өршуіне не себеп болғанын айтты.  «Коронавирус қаупіне байланысты пандемия басталғалы біз елдегі вирустың таралуына шектеу...