ҚАЙРАН АУЫЛ, ҚАЙДА БАРАСЫҢ ?ҚАЙДА БАРАСЫҢ

Осы мәселені арнайы зерттеген ғалымдар енді көбеюдің барысында адамзат тіршілігін сақтап қалу үшін тағы бір осы көлемдегі планета керек деп отыр. Осыдан қырық жыл бұрын дүниежүзі бойынша астық сақтау қорларындағы жинақ 100 күнге жетеді деп есептелсе, енді ол қазірдің өзінде екі есеге қысқарған.

«Дәрменін табар бар ма күн,

Дәурені көшкен даланың?!»

Айнұр Әбдірасылқызы

Бүгінде дүниеде аштыққа ұшыраған­дардың қатары миллиардқа жеткен, өйте берсе енді алдағы шамалы уақыттардан кейін тағы да 600 миллионға көбейеді деген болжам бар. Үрейлі келешектің азық-түлік жөніндегі кескіні осындай. Әрине, мұндай қауіптен шығудың амалдары да іздестіріліп жатқанға ұқсайды. Кейбір ғалымдардың пікірінше дүние шамамен 2018-2060 жылдар арасында қолданысқа енген барлық -нано, -био, – ақпараттық және когнитивтік технологиялардың таңдаулы тәжірибелерін жинақтап, жүзеге асырудан үміт етеді. Ол – жасыл химияға, қуат көздерін қайта жаңғыртуға, қауіпсіз өндіріс істерін нанотехнология арқылы жүргізуге ұмтылу үміті. Ғылымы сара жолдағы аса дамыған елдердің оларды жүзеге асыру мүмкіндігі жоғары секілді, ал аграрлық ел бола тұра ауылда байыпты агроғылымның әліге ұшығы да жоқ біздің ел оны нендей әзірліктерімен қарсы алатындығы ойландырады.

Саланың әсіресе, ел шаруасына етене жақын малмен байланысты деректері мен дәйектеріне назар аударып көрейік. Баршаға мәлім, Одақтық жүйенің ыдырауымен «ұстағанның қолында, тістегеннің аузында» кеткен бұрынғы қоғамдық миллиондаған мал қайтадан көбеюі үшін мемлекет тарапынан әртүрлі шаралар жасалып, оларды жүзеге асырудың жолдары иә, қарастырылып келеді. Олардың қандай шаралар екендігін айтып тарқату бұл материалдың міндеті еместіктен солардың бір ғана мысалын алайық. Мемлекет 2005 жылы ауылды жақсартып, оның шаруасын өркендетудің 6 жылға арналған бағдарламасын жасады, бес жылда осы шараны жүзеге асыру мақсатында 670 миллиард теңге, ғылыми жұмыстар үшін 20 млрд. теңге бөлінді. Сөйтіп, 2011 жылы Астанада өткен агроөнеркәсіп қызметкерлерінің республикалық форумында ел 2010 жылды 6 млн. ірі қара, 18 млн. қой-ешкі, 1,5 млн. жылқы, 200 мың түйе өсіріп аяқтады деген мәлімдеме жасалды.

 Осыдан кейін үш жыл шамасы өткен соң, Ақтөбе облысына келген сапарында республика ауыл шаруашылық министрі А.Мамытбеков, салаға осы кезге дейін 3 триллион теңге бөлінгенін хабар етіп, 2 триллион 245,9 млрд. теңгенің, яғни барлық бағдарламаның 70 пайызы болып табылатын бөлігі тауарларға қолжетімділік, қызмет көрсету істеріне бөлінгенін баяндады. Әрине, аз қаржы емес, алайда министр мал есебіне келгенде: «2013 жылы ірі қара 6 миллион, қой-ешкі 18 миллион» деп әлгі 2010 жылғы көрсеткішті қайталады. Сонда әлгідей триллиондар жұмсалғанда үш жылда бір ірі қара, бір қой түлігі өсіп қосылмағаны ма? Ол ол ма, министр осы сапарында мал есебінің дұрыс жүргізілмейтіндігін, өтірік өсім берудің көптігін еске салып, бір миллион ірі қараның жетіспейтіндігін айтты.

Триллиондар… өспейтін мал… сосын ауыл шаруашылығы құрылымының ел­де­гі коррупциялық деңгейде екінші орын­да тұруы тіпті де тегін еместігін көр­сет­се керек. Мәселе мал шаруасына қатыс­ты­лықтан кейбір салыстырудың реті келіп тұр. Австралия Одағының жер көлемі елі­мізден үш есеге жуық үлкен. Бірақ, тұр­ғындарының санында айтарлықтай айыр­машылық жоқ. Ол алты құрлықтың ең­ құрғақ аймағы болып есептеледі. Елдің бүкіл көлемінің жартысына жуығы шөл және шөлейт жерлер. Сөйте тұра ауыл­ша­руашылығы шикізаттары мен азық-тү­лігін ең көп өндіретін ел де осы. Бүгінде Австралия – экономикалық жағынан қарыш­тап өркендеген индустриалды-аграрлы мем­лекет. Елдің ауыл шаруашылығы эконо­ми­ка бюросының мәліметі бойынша мұнда мәденилендірілген суармалы жайылымның 1 гектарына 25 қой түлігін ұстауға болады екен, ал жартылай шөлейт аймақтарда тек бір қой үшін 40 гектар, кейде одан да арты­ғырақ жер керек көрінеді. Міне, осы ел, 180 мил­лион шамасында қой түлігін өсіріп, әлемдік саудада қыруар пайда табумен келеді. Жер көлемі небәрі 14 мың шаршы шақырым. Израильдің Еуропа елдерін тағам өнімдерімен қамтамасыз етуі қалай? Оның жері тастақты, шөлден тұратын ел.

Ал енді өз елімізге келейік. Бізде де шөл мен шөлейт жерлер жетеді. Бірақ жалпы жеріміз негізінен құнарлы аймаққа жатады. Оның 200 млн. гектарға жуығы жайылымдық жерлер. Осы орасан зор аймақ небәрі 18 млн. қой, 6 млн. ірі қара, 1,5 млн. жылқы, 171 мың түйе тү­лік­терінің өрісі болып тұр. Тағы да реті келгесін салыстыру үшін мысал келтірсек, 3 млн. халқы бар Моңғолияның далаларында тек қойдың өзі 180 миллион шамасында, жылқы 8 миллионға жетті. Ал біз 17 миллион жұрт небәрі 26 миллион малмен озық елдердің қатарына қосылуға дәмеліміз. Түбі қосылудың жолы табылатын да шығар, ал бірақ қазір ет өнімінің төрттен бір бөлігі ғана елде өн­ді­ріледі, негізгі үш бөлігін Австралиядан, Ар­гентинадан, Болгариядан, Панамадан, Кана­дадан, Уругвайдан, Мексикадан… алып отырмыз қыруар қаржыға. Балықты Норвегия, Ресей, Исландия, Вьетнам, Германия береді. Субсидияның қайда кетіп жатқанының енді не құпиясы қалды. Тауық етін де өзге елдерден алуды тоқтата алмай тұрмыз. Біз, қазақ дейтін қадірлі жұрттың бүгінгі ұрпақтары, ұлтымыздың ғасырлар бойғы қорегі – негізгі тағамымыздан көз жазып бара жатқанымызды әлі сезінбейтін секілдіміз. Тек анда-санда еске түсіріп «пай-пай, қымыз, шіркін шұбат, құрт-ірімшік, құрғақ сүт, балқаймақ, сары май…» деп, қиялдап кетеміз. Швейцария – шаруасы өркендеген ел, алайда оның ондаған сортты ірімшігі қазаққа қазақтың өз ірімшігіндей жақпайды. Грекия Фет ірімшігінің қашан пайда болғанын өзі де білмейді. Сірә, Ахейлік дәуірден ерсе керек, Фетті бірде Ахиллдің шешесі дейді, бірде – теңіз құдайы деп те айту бар. Әңгіме тіптен оның қашаннан тағам болғандығы емес, мәселе – ұзақ ғұмырында әйгілі бес өркениет жасаған гректердің одан әлі айрылмай келе жатқандығында. Ал біз қазы-қартамыздан айрылдық, енді кезекте айран мен көже кеткелі тұрған секілді. Кейбір мәліметтерге қарағанда қазақтың киізіне де патент келген сияқты. Сонда ұлттық тағамды, кәсіпті өндіру ісіне бізде нендей зауал туып тұр?! 

 «Время» газеті 2012 жылғы 11 қараша күнгі санында жарияланған «Живы будем иль помрем?» деген материалында былай деп жазған: «Қыркүйектің ортасында ҚР индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің техникалық реттеу мен метрология комитетінің төрағасы Рыскелді Сәтбаев мынадай мәліметтерді хабардар етті: Қазақстандық сөрелерде құрамында қорғасын мен калий бар ресейлік және украиналық тағам өнімдері жиілеген екен. 2012 жылдың 8 айында 4 мың рет тексеру жүргізілгенде 5 мың партия өнімдердің сапасы шүбәлі болып шықты, солардың 1,5 млрд. теңгеге қатысты бөлігі айналымнан алынған». Сырттан жеткізілетін 75 пайыз ет өнімінің шығыны мен шүбәсі тек бұл ғана емес. 

Осы кезге дейін елде қой еттерін ұқсататын небәрі үш зауыт есебі бар екен. Қазір оның да біреуі жұмыс істемейтінге ұқсайды. Бүгінде елде еттің бағасы килограмына мың теңгеден асады. Ал бізді алыстан «жарылқап» келе жатқан әлгі Австралияда ол біздің есебімізбен 225 теңге тұрады. Тұрғындар, әсіресе қалтасы жұқалар әрине, ет тағамының қымбаттығына наразы. Бірақ өзгелер наразы екен деп мал шаруашылығының 200 мыңға жуық құрылымының, азын-аулақ малмен күн көріп отырған жеке меншік иелері өліп-талып дегендей өсіріп отырған малдарын қалай арзан бағаға сатады? Соның өзінде сол «қымбат» еттің құны оны бағып-күтуге кететін шығындарын өтеп жарытпайтыны ауылда мал ұстаған әркімге де мәлім. Он жеті миллион тұрғындар үшін негізінен ұсақ, аулалық құрылымдардағы небәрі 26 млн. малдың жұғын боларлығы шамалы.

 Осы арада тағы да салыстыра кетуді сұранып тұрған бір мысал – 1905 жылдың бір есебінде Маңғыстау уезі бойынша 1 млн. 500 мың қой-ешкі, 92170 жылқы, 80403 түйе, 1370 ірі қара өсірілгені туралы дерек бар (Қ.Қаражанов, «Адай көтерілісі». 1-кітап. 85 б. Алматы, «Нұрлы әлем», 2010 жыл). Осыған уездегі небәрі 79 мың ғана тұрғын иелік еткен. Былай қарағанда орташа екі ауданның тұрғындары. Ал, бұрындары тек қой түлігінің өзі 80-90 кг. тартқандығын ескеріп, биомассамен есептесек, әлгі мөлшер, кем дегенде, үш есеге дейін өсер еді. Сонда 2012 жылы Солтүстік Қазақстан облысына Австриядан 1 миллион 700 мың евроға сатып алынып, келгеннен кейін бағуы-күтіміне 400 млн. теңге шығын жұмсалған, сосын біздің жақта жоқ Шмаленберг вирусына ұшырады деп өртелген 722 тайыншаның құны жоғары, ал салмағы ойыншық болып қалар еді.

Бізде сүтті бағыттағы малдың да 80 пайызы – үй шаруашылығының иелігінде. Олар өнімсіз, әр қожалықтың өзінен ауысып жарымайтындықтан саудадағы ірімшіктің 90, ал майдың да 60 пайызы сырт елдерден әкелінеді. Ежелден малмен өркендеген, ал қазір аграрлы ел ретіндегі жағдайымыз осы. Бұл өнімдерді жеткізетін шет елдерде тек сүттен ғана тағамның 138 түрін шығарады екен. Астықтан әзірленетін 267 түрдің әңгімесі бөлек. Экономиканың заңдарына сәйкес, тамақ өнімділігінің импорты 30-35 пайыздан асса елдің азық-түлік жағдайына қауіп төнеді деседі. Ал ет жөніндегі қажетіміз қауіпті деңгейден екі есеге өсіп, сұраныс сырттан келетін 75 пайызға, сүттен – 73 пайызға жетіп тұрған қазіргі уақыт туралы үрейден басқа не айтуға болады? Мысалы, 2011 жылы елде 5 млн. тонна сүт сауылған. Алайда, оны өзімізде ұқсатудың жайы шектеулі. Ет, көкөніс, шұжық, консервілері жөніндегі жағдай да осы шамада. Сүтіміздің тек 30 пайызы ғана ұқсатылатындықтан және ол қарапайым, қарадүрсін әдіспен атқарылатындықтан, көп еңбек қажеттілігінен қымбатқа түседі. Бүгінде дамыған шет елдерде тағам өнімдерін даярлау тиімді технологиялық жолға қойылған, тіптен өзіміздің өнертапқыштар арасында азық-түлік шикізатын өңдейтін, ұқсататын технологияларды ұсынудың мысалдары аз емес. Әрине, тек шикізат елі болып қалмауымыз үшін өнеркәсіп салалары дамымай өзге құрылымдарға ойдағыдай даму жоқ. Елдегі ауқымды үдемелі жобалар, негізінен экономиканың осы буынымен байланысты болғандықтан оған озық технологияны ендіру, инвестиция тарту істеріне елеулі артықшылықтар берілуде. Ал тамақ болмаған жағдайда адамның «миынан озатын» компьютердің түкке жарамайтындығы белгілі, сөйте тұра азық-түлік өндіру ісі де неге үдемелі жобаға лайық еместігі таңдандырады.

Ауыл шаруашылық саласындағы елді алаңдатулы аталған мысалдар тек мен біліп, өзгелер біле бермейтін деректер емес. Бұлар ресми жиналыстарда, бұқаралық ақпарат құралдарында, әртүрлі деңгейдегі экономистердің, сала ғалымдарының, осы шаруаның басы-қасында жүргендердің, парламент депутаттарының, жалпы елге алаңдаушылық білдірушілердің пікірлері, ұсыныстары, талаптары арқылы көрініс тапқан деректер. Атынан ат үріккен дейтіндей – анимология ғылыми-зерттеу инс­титутының директоры, ҚР ҰҒА акаде­мигі, а.ш.ғ. академигі, халықаралық індет бюросының (Париж) эксперті, Қазақ Ұлттық аграрлық университетінің профессоры, мал дәрігерлік ғылымдарының докторы Тілеуберді Сайдоллаұлының, ҚР ҰҒА мүше-корреспонденті, а.ш.ғ. докторы, асыл тұқымды және жоғары өнімді мал шаруашылығын өркендету жөніндегі көптеген ғылыми материалдардың авторы Дастанбек Баймұқановтың, а.ш.ғ. докто­ры, мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Ә.Омбаев­тың соңғы кездері баспасөз беттерінде жарияланған материалдары пікір емес, ауыл шаруашылығының жай-күйін жан-жақты талдап, көзі жетіп, сырқатын айқындаған диагноз.

Өкінішке қарай, осы айтулы ғалым­дардың бұлтартпайтын дәйектеріне ресми талдау, назар аударудың көрінбейтіндігі өз алдына, соларды жариялаған кейбір бұқаралық ақпарат құралдары қойылған диагнозды жоқ етерліктей қарсы пікірлерді де жарыққа шығарып, біліп істесін, білмей істесін жұртшылықты адастырумен келе жатқандығы қайран қалдырады.

Бұдан әрине, ауыл мәселесін қалай да тек сын тұрғысынан жазып, қаралай беру керек деген пікір тумаса керек. Мәселе, неше триллион қаржы бөлінсе де мысалы, мал әліге неге 2009 жылдың көрсеткішінде, неге осыншама жайылым мүмкіндігімен ет тағамдарын көптеген шет елдерден, солардың ішінде небәрі 17 миллион тұрғыны бар біз 1,5 миллиард қытай жұртынан сиыр еті деп шошқа етін алуымыз керек? Егер елге жан ашу керек болса, БАҚ осылардың себебін ашып, ол себептер кімге, кімдерге тікелей қатысты, зерттеп, оларды жақсартудың жолдарын көрсетуге тырысуы керек емес пе?! Әйтсе де мен осыны бекерге айтып отырған секілдімін, себебі бүгінгі саясиланған, тәуелді, тәуелсіздігіне қарай жан-жаққа кеткен ақпарат құралдары елдің мүддесі хақындағы салиқалы, сындарлы материал беруге енді жақындамайтын сыңайлы.

 Әрине, мәселе тікелей БАҚ-та емес, бұл бір орайы келгендегі әңгіме ғана. Баспасөздің ардагері ретінде мұны маған кешегі кеңестік жүйе тұсында шопандардың, бақташылардың, механизаторлардың арасында жиі болып, жиі жазып күн кешіп өткізген ғұмыр айтқызып тұрған да болар. Ол уақытта «ауылым – алтын бесік» деген әңгіме сирек естілетін, себебі оны қадірлейтіндіктен белгілі журналистер, жазушылар, мәдениет пен өнер қайраткерлері өз алдына, тіптен Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Сәбит Мұқанов, Ғабиден Мұстафин секілді алыптарымыз бастаған зиялылар елге жиі келіп, көрген-білгендерін тақырыптарға арқау ететін. Ол уақытта мысалы, орыста – деревня, қазақта – ауыл тақырыбы көркем және деректі әдебиетте, әсіресе публицистикада ерекше жарқырап көрінген заманы болғанын аға буын жақсы біледі. Одақ халқы Валентин Овечкин дейтін жазушының «В одном районе» деген очерк кітабын көркем туындыдан кем көрмеген. Әйгілі кітап болды. Қазақтар Әзілхан Нұршайықовты «Алыс ауданда» очерктері кітабы, Әбіш Кекілбайды «Ұйқыдағы арудың оянуы» арқылы кеңінен таныды. Г.Троепольский, И.Васильев, Б.Белов, Ф.Абрамов, В.Распутиндерді классиктік дәрежеге нақ деревня тақырыбына жазған көркем, деректі шығармалары жеткізді. «Өгей шеше бауырсақ – көрде жатып қолын бұлғайды» дегендей, бүгінгі кім мықты, кім сыйлыққа лайық мәселелерін шеше алмай өзара өнбейтін арпалысқа түскен, әрі кеткенде көп болып қол қою хатының ішінде жүруге ғана жарайтын 777 жазушы, сондай-ақ өнер, мәдениет адамдары, ауылдың шаруасына каникулға шыққан кезінде бірер күн қымбат автокөліктер терезесінен ғана қарап, қонақ болып кететін турист-депутаттар қалалардан шықпай, ауылының не күйде екенін білмей «мал өсіру – қазақтың ата кәсібі», «жастар қиындықтан қашып, мал бағуға барғысы келмейді», «ауыл – алтын бесігіміз…» деп, деңгейлі коттедждерде, жұмсақ креслоларда күй кешіп, ақыл айтумен келеді. Енді ол шаруаны «ата кәсіп» деп арқалана беретін заман кетті, ол әлдеқашан бос сөзге айналған ұғым, бұрынғы ауылда бұрынғы малшылар жастар болған жоқ, олар негізінен, әрі кеткенде орта мектептік ғана сауаты бар, көпшілігі мектеп көріп те жарытпаған жасамыс адамдар болатын. Республиканың мал шаруашылығынан сауаттары аз болсын, көп болсын, Одақтың алдыңғы қатарына шығарған, кісіліктері келіскен шеберлері солар еді. Енді ол жүйе де, ондай малшылар да жоқ, ең қауіптісі – ондай ауылдар да міне, жоғалуға қарады.

Мен кәсіп ретінде өзіме жақынырақ болғасын айтып отырмын – БАҚ-тың ауылдың сан-алуан мәселесіне араласуы әлгідей. Ал салаға ресми түрде тікелей жауап беретін ауыл шаруашылығы министрлігінен бастап, оның жүзге тарта құрылымдары неге әліге өліарада жүр? Билік болса ауыл шаруашылығының болашағы қалайда ірі индустриалдық технологияларға тәуелді, мәселенің шешімі осында деп, ауылға әліге жоқ, қашан келері белгісіз тек іріленген агроөнеркәсіптік кешен ретінде қараумен келеді. Сонан сексен пайызы аула қожалығы болып тарыдай шашырап кеткен аулалық ауыл шаруашылығы озық елдер жеткен кешендікке қашан және қалай жетері беймәлім екендігі өз алдына, тіптен ауыл ауыл болудан қалуға айналды ғой. Өліарадағы ісіміз осы. Ғалымдар Қазақстан өзінің мүмкіндігінде ішкі сұранысына қажетті азық-түлік көлемін 3 есе көп бере алады, мал және астық жөнінен әлемдегі алдыңғы қатарлы 5 елдің қатарына енуге мүмкіндігі толық деуді сеніммен айтуы тегін болмаса керек. Әлемдегі бес елдің. Ал қазір ең соңында ілбіп келеміз. Неге? 

 Ескі кеткенмен, жаңа туа қоймаған біршама мына ұзақ аралықта еркі жоқ, өздігінен мәселе көтере алмайтын, әлеуметтік, экономикалық дәрмені жетпейтін жасық БАҚ былай тұрсын, салаға тікелей жауапты құрылымдар нендей әрекет істеп отыр дегенге келсек, оның мына күйі, оның ресми жай-күйіне қарағанда, мемлекеттік міндет алған жауапты жақтың қызметі арқылы жақын жылдарда жанданып кетеріне күмән көп. Сол бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған, біз мысалға келтірген ғалымдардың материалдарында, ой-пікірлерінде ғалымдарға тән теориялық ұсыныстар болмаса, оларды қалай іс жүзіне асыру керектігі айтылмайды. Тек әйтеуірі мал өсіру керек, жем-шөбі жеткілікті болуға тиіс, ветеринарлық-зоотехникалық жұмыстарды жолға қою қажет, жүні, терісінің пайдасын әңгімелеу, шұбат пен қымыз, қазы-қарта жақсы, мал өнімінің сапасына назар аударылсын… сияқты жұртқа ғылымсыз да белгілі мәселелер бірінен бірі көшірілгендей қайталана береді. Құрамында ондаған ғылыми-зерттеу институттары, тәжірибелік шаруашылықтары бар, жылдық жалпы бюджеті 2 миллирад теңге шамасында «Казогроиновация» акционерлік бірлестігі тарапынан атқарылған істердің шамасы да осы төңіректе. Осы КАИ-дегі орташа жалақы 250 мың, ал оның ғылыми-зерттеу институттарында 50 мың теңге – қандай қайтарымды істердің төлемі? Ал жоғарыда келтірілген мысалда көрсетілгендей ғалым­дар­дың, депутаттардың, институттардың, минис­трліктер мен оның сан-алуан буын­да­рының кеңседе, көлеңкеде отырып ұсы­натын теорияларын далада жүріп жү­зеге асыратын еңбеккерлер алатын 25 мың теңге неге «ауыл үшін аз емес» бо­лады. Ал жұмысы нашар, коррупцияға бел­шесінен батқан ауылшаруашылығы, оның ми­нистрінің 600 мың теңге айлығы сол «ауыл үшін» қалай?!

Рас, ел, оның халқы қуатты болайын десе, алдымен оның азық-түлігі мол, мүмкіндігінше қымбат емес, сапалы және түрлері көбеюі тиіс. Бұл тек бүгінгі күні туындап отырған жағдай емес, бұл адамзат үшін ешқашан да қажеттігін жоймайтын ежелгі мәселе. Әйтпесе, әйгілі философ, жазушы Жан-Жак Руссоның осыдан 300 жыл бұрын: «Мемлекетті қандай да бір тәуелділіктен сақтап ұстаудың жалғыз амалы – ауыл шаруашылығы. Мейлі, бүкіл дүниенің байлығы-игілігіне ие бол, алайда тағамың жоқ болса, өзгеге тәуелдісің» деп қауіптенетіндей несі бар, философ оған бас ауыртпай, ой ойлап жүре берсе де әйтеуірі, өзі тоқ жүретін ұлы тұлға еді ғой…

Сонымен ауыл шаруашылығын, оның ішінде осы материалға өзек болған мал өсірудің соңғы ширек ғасырға жуық мысалы, оның тіпті де триллиондармен, академиялық құрғақ ұсыныстармен, сарғайған сағыныштармен өспейтіндігіне көз жеткізді. Ауылшаруашылығы ауылдың шаруасы екендіктен, ең алдымен, оның тұрақты әлеуметтік базасы болып табылатын ауылды, яғни малды өсіретін, бағып-күтетін, ұқсататын, өңдейтін адамдар қауымын іске бейімдеп, алдымен осы жағын қалыптастыру қажет екені белгілі. Ол және бір немесе біраз адамдарға емес, соған бейімделген тұтастай қауымдық ортаға тәуелділік. Қауым болудың себебі, мал өсірудің жұмыстары сан-салалы екендіктен оның бағым-күтімінде, ұқсатуы мен өңдеуінде жүргендердің жұмыстары бір жақтан келіп, кетумен кезектесіп атқаратын вахталық әдіс емес. Мал шаруашылығының сан-алуан мәселелері оны «агроөнеркәсіп кешені» деп атай салумен жүзеге аспайды. Ол шебер малшы, білікті зоотехник, агроном, мал дәрігері, веттехник, шаруашылық инженері сияқты мамандардың қатысуымен жыл он екі ай бойы демалыс, мерекені білмей жүргізілетін тұрақты шаруа. Бүгінде сол көп шаруаны осылай етіп атқаруды міндетіне алып, оған бүкіл адам, қаржы, техника, саяси, экономикалық ресурстарын, бүкіл инфрақұрылымын жұмылдыра қызмет еткен кешегі 155 совхоздық жүйе енді жоқ. Сенімді делінген буындар сексенге (елдегі малдың 80 пайызы жеке ұсақ қожалықтар – жеке күн көрістің қарекетіне көшкендер) бөлінулі. Капиталдық жүйе шет елдерде ауыл шаруашылығын қалыпты етудің сенімді жолы – фермерлік (шаруа) шаруашылық деп, істі пайдаға шығарудың мүмкіндігін тауып еді. Олар бірақ шаруаны ғылымға, озық техника мен технологияға, өнім алу мен ұқсатып өткізудің үйлесімділігіне негіздеп барып дамытылған салаға айналдырған. Ал біздегі жағдайда олардың атауы бар да, затының бірі жоқ, капиталистік аттыға еремін деумен феодалдық таңы айрылған жаяудың күнін кешудеміз. Феодалдық емей немене, фермерлік немесе шаруа қожалықтарына біреу келіп, біреу кетіп жатады. Келгендер де, кеткендер де мемлекеттік бақылаудың есебінде жоқ, шынын айтқанда, көпшілігі өзге жұмыс жоқтықтан, амалы таусылғандықтан келіп, кететін, күй таңдамайтын жалғыз бастылар. 

Рас, фермерлік те өзінің табиғатында біреудің еңбегін қанау арқылы баю мақсатын көздейтін капиталистік құрылым. Бірақ оны дамыған елдер жалпыға ортақ капиталдық заңның аясында ұстайды. Ал біздегі қарадүрсін фермерліктің, немесе шаруа қожалығының қызметтеріне не экономикалық, не әлеуметтік талдау жасаудың бір мысалын көргендер, әлгі «ауылдық жерде 25 мың теңге еңбекақы аз еместің» пиғылында не жатқанын сірә сезгендер бар ма? 

Фермерге жалданған адамның әлеу­меттік, тұрмыстық жағ­да­йын қорғайтын, араша түсетін кә­сіподағы, партиясы, басқа да ұйымы бар ма? Жоқ. Жоқ болғасын фермер оны феодалдық әдіспен жұмсайды – құл­дықта жасырын ұстаудың елдегі көп мысалы осының дәлелі. Мұндай ауыл шаруа­шылығы жекелей алғанда фермерге ғана белгілі бір шамада табыс әкеледі, елге табыс кіргізуі мүмкін емес. Біздегі шаруа қожалықтары – жабық құрылым. Адам Смит капитализмді табыс әкелудің «көрінбейтін қолы» деп еді ғой, ол бекер екен, ал Карл Маркстің керісінше оны «азап шектірудің қолы» деуі рас болып шықты. Нобель сыйлығының иегері Джозеф Стиглицтің: «Совет Одағында өмір оңай емес еді, алайда кедейлік шектен шықпаған, адамдарда білім алу, медициналық қамту, еңбек ету жөнінен салыстырмалы түрде теңдік бар еді» деуі, сірә, социалистік жүйені мақтау емес, капиталистік құрылымға нара­зылығы болса керек. Енді өткенге оралу жоқ, колхоздар мен совхоздар жоспарлы экономиканың элементтері ретінде жаңа жүйеге үйлеспейтіндіктен қызметтері ыды­рады, алайда алты Англия сиятын осыншама алып территориядан кетпей егін егіп, мал өсіріп, өзін де, күн санап көбейіп бара жатқан қала жұртын да асырап келе жатқан, ұлттың ең жақсы дәстүрлері мен салттарын сіңірумен рухани құндылықтарымыз сақталуының қайнар көзі  ауылдың – ыдырайтындай не жазығы бар.

Қазір республика бойынша тұрғындары елуге жетпеген ауылдар жойылып, олар округтерге орталық болған ірілеу мекендерге қосылуда. Мәселе, жылдар бойы өздерін өздері бағып, бай да емес, жарлы да емес қоңыр тұрмыстың қадірлі мекендеріне айналып, дағдылы ғұмыр кешкен сол шағын ауылдардың тек әйтеуірі жойылуы, қосылуында ғана емес, бірақ сол жойылулар мен қосылулар бұрынғы тұрмысты жақ­сар­та­тындай неге жеткізетіндігінде. Олардың онсыз да жекедегі бес-он малын жердің меншіктігінен алысқа шығара алмай мекен маңына жақын жайып, ауылдың айналасын аздырып отырған жерге келіп, одан әрі аздыра түскеннен басқа не «пайдасы» бар екені белгісіз. Сөйтіп бәрін де нарық жағдайы өзі реттейді, өзі шешеді деумен басталған түсінік бұл реттегі ешқандай да не ғылыми, не тәжі­ри­белік зерттеулер мен талқылаулардың жоқ­тығынан, тактикалық та, стратегиялық та дәйекті бағдарлама жасалмай, «самозанятость», «өз күнкөрісімен» кетіп барады. Әлем­дік тәжірибенің деректеріне қарағанда, дамыған елдерде, «самозанятость» құрылым деген ұғым мүлде жоқ көрінеді. Ал біздегі, түп­теп келгенде, жұмыссыздық екен. ҚР статистика агенттігінің 2009 жылғы дерегі бойынша елде жұмыссыздар 554,5 мың болатын, содан төрт жыл (!) өткенде агенттік оны 469,2 мың деп берді. Сонда жұмыссыздық төрт жылда тек 80 мыңға ғана азайған, сол төрт жылдан кейін «самозанятость» 3 мыңға өсіп, 3 миллионға жеткен. Сонда қашан да нақтылығы жоқ статистикамызға сенсек, жұмыссыздар, кем дегенде, 3,5 миллион адам және олар 16-35 жас аралығындағы қайратты жастар. Бұлар, негізінен ауылдың үлесінде. Жұмыссыз отырған ауыл тұрғындары жалпы халқымыздың 47 пайызын құрайды, елдегі 4 миллион 700 мың жастардың тең жартысы ауылда, 3,5 миллион жұмыссыз ауылдықтар – «алтын бесігіміздің» адамдары емей кімдер?! Қайда, қалай тербелуде?

Соңғы кездері билік тарапынан ресми түрде «Қазақстанда 7232 ауыл бар, соның ішінде 3750 ауыл мықты, аяқтарында тұр, 2500 ауыл – орта, 1 мыңға жуығы – шағын ауылдар. Егер ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттың бірінші деңгейіне шығарғымыз келсе, ауылды қолға алу керек. Қазір бұл үшін ресурс жеткілікті» секілді әңгімелер естіліп жүр. Бұдан шығатын қисын – ауылдың азық-түлік өндіруші ретіндегі мемлекет қауіпсіздігінің негізі екендігіне, азық-түлік мәселесін тек әйтеуір қаржы шешпейтіндігіне, ол алдымен жұмыс істейтін адамдарға, ауылдың материалдық та, рухани да ерекше құрылым ретіндегі орны мен роліне тәуелді екендігіне бұрын назар аударылмай келген. Шаруаның бүгініне қарағанда триллиондаған қаражат ауыл шаруашылығын көтеруге септігі тимей, сөз жоқ, ептілердің қалтасында кетті. Қашан да, соның ішінде есеп-қисап қатаң талап етілетін мына нарық заманында қандай іс те экономикалық ғылымды басшылыққа алуға тиіс. Іске осы тұрғыдан келудің, яғни одан пайда табу, көбейту, жетілдірудің жолы – қызметті тиімділікке жеткізетін тактика мен стратегияны үйлестіре жүргізуді қажет етеді. Ал ауыл шаруашылығының мына жағдайы істі үйлестіру емес, қаржыны есепсіз, бақылаусыз үлестіру арқылы коррупцияға жол ашты да қойды. Мұнда экономика атымен жоқ, бұл экономика емес, бұл – бухгалтерия.

Сонымен, мемлекет тарапынан қанша қаржы бөлінсе де, солардың құрдымға кетіп жатқандығынан ауыл пайда көріп тұрған жоқ, басқасы жоғарыда баяндалды, бұған да триллион теңге бөлінгеніне қарамастан тек ауыз судың өзіне 4 мың ауыл, яғни елдегі барлық ауылдың жартысынан астамы зәру болып отыр. «Хабар» арнасының ха­бар­лауы бойынша (24.04.2013) бір Оңтүстік Қазақстан облысында ғана 1 миллиард теңге жұмсалған ауыз су сапасыздықтан ішуге жарамай қалған, 200 миллион теңге талан-таражға түскен.

Осындай жағдайда ауыл ауыл болып тіршілік ете ала ма? Бүгінде тұрғындары 50-ге жетпеген жүздеген шағын ауылдар есептен шығарылып, ит-құстың мекеніне айналып, қаңырап қалды. Тұрғындары елуге жетпесе мекен тіршілігін тоқтатады, ал елуден асып, мысалы алпыс шамасында болса ше, сонда мұның түбегейлі әлеуметтік, экономикалық, құрылымдық қисыны қалай? Түсіну қиын. Жаңа экономикалық жүйеде енді ұсақтарға орын жоқ. Ұрласаң да миллиондап, миллиардтап ұрлайсың. Мұндай жерлерді қоныс қылғандар, негізінен, зейнет жасына жеткен қариялар, азын-аулақ малын бағумен жұмыстанып күн көріп жүрген кәркес, салт адамдар. Енді олар іріленген, алайда өздерінде де жұмыссыздары көп, мекендердің тұрғындары қатарын одан да көбейтуде. Сөйтіп «іріленген» ауылдардың тұрғындары ол жаққа «сыймай», кейін шағын және ірі қалаларға кетеді. Ол жақта да олардың ешкімге керегі жоқ, бәрі меншікте, қариялар әлеуметтік жәрдем күтіп, жастар бүгінде қайда да атышулы «құл базарында» саудаға түсуді көбейтеді. Ал бұлардың арты қандай әлеуметтік кеселдерге апаратыны белгілі. Асылы, ауылдың реформасы өнеркәсіптің, қаржының, мекемелер мен ведомствалардың реформасы емес еді, оны тұтқиылдан, мысалы, шетелден асыл тұқымды мал жеткізумен гүлдендіремін деп дәмелену сірә, ауыл шаруашылығынан, ауыл жайынан білігі төмен, не жоқтардың ісі. Түптеп келгенде, жоғарыда аталғандардың барлығы да тек ішкі қаржыға, сыртқы бағаға тәуелді болғандықтан олар кез келген уақытта дағдарысқа ұшырау қаупі көп салалар. Ал ауыл шаруасы кездессе де өте сирек кездесетін жұтқа, немесе эпизоотиялық індетке жолығуы мүмкін. Ауылда аса баю да сирек. Ол бірақ өзін-өзі асыраумен аштық көрмейтін, қалыпты тіршіліктің мекені. Оған келетін нәубет тек қана қолдан жасалатындығын білу үшін көп ақылдың қажеті жоқ. Кеше «мал баққан, жай жатқан» жұртымыздың 20-30 жылдарды құлақ естіп, көз көрмеген дейтіндей қияметіне ұшырататындай не айыбы болып еді? Әрі кетсе «25 мың теңге айлық» алып, алмаса ол да жоқ, өзінің он-он бес малымен ғұмыр кешіп, бала өсіріп, оқуына ақша тауып, мемлекетке қол жаймай «алтын бесігімізді» тербетіп жүргендердің нарықтық экономика билеген іс пен санаға не жазығы бар, тоз-тоз болып кететіндей? Бұл ретте елдегі қаңыраған ауылдың мысалдарын санамалап, ертелі-кеш айта беруге болады. Сонда да азаматтық ойдың адамы, атақты жазушы Герольд Бельгердің «Дат» газетінде, биылғы жылдың 16 мамыр күнгі шығарылымында жарияланған, «Плетение чепухи» материалына назар аударуды ұсынар едім. Есілдің жағасындағы есіл қалған ауыл туралы пікірі бар ауылға да ортақ қасірет. Соның сәл алдында, сәуір айында ғана, Батыс Қазақстан облысында 6 мың тұрғыны бар «Жалпақтал» ауылы өз шаруамызды өзіміз атқарамыз деумен «Қазтал» ауданына күштеп қосуға елеулі қарсылық көрсетіп, дегендеріне жетті. «Ауылда жастар азайып барады» деп жазды жақында «Егемен Қазақстан» газетінде А.Несіпбай (22.05.2013) Қарағанды облысынан. «Өңірдегі 418 ауылдық елді мекеннің 107-сінің келешегі кең, ал 304-інің дамуы орташа деңгейде. Қалаға ағылушылардың басым бөлігі осындай болашағы бұлыңғыр ауылдардан болып жатыр. 30 мың жастар кеткен. Жергілікті еңбекшілердің денін 45 жастан жоғарылар құрайды. Жастар 9 пайыз ғана. Сонда ертең шаруаны кім істейді? Облысқа 200-ге тарта мал дәрігері керек… қайтпек керек? Ұлтымыздың алтын тамырын сақтай аламыз ба?» деп, уайым айтады. Бәрі рас, егер ауыл шаруасына қажет өзге де мамандықтарды есепке алса, 100 мың адам керек екен. Аграрлы-индустриалды елдің осыншама дәрменсіз болуға хақысы бар ма? Газет қызметкері әлгі жан ауыртатын мәселелердің сұрақтарын кімге қойып отыр, кімге қарата айтылған? Егер білсе, білгеннің міндеті кемшілікті тіркеу емес, соған талдау жасау, пікір түйдіру, жауапты органдарды атап назар аударту. БАҚ-тың күші тек сонымен есептеледі. Ауыл шаруасының ғылыми, техникалық, қаржылық қызметтері осы сала министрлігінің, жауапты буындарының міндеті екені рас. Бірақ әлеуметтік, мәдени, экономикалық, тұрмыстық дербес орта ретіндегі құрылым – министр Мамытбековтің емес, жалпымемлекеттік жауапкершіліктегі міндет. Мамытбеков ауыл шаруашылығын өркендетудің аграрлық қызметтерімен айналысуы тиіс, ал оларды жүзеге асыратын орындар мен ауылдың мүддесі тікелей мемлекет жауапкершілігінде. Ал мына жағдайда ауылдың енді өркендейтіндігіне салаға қатысты шенеуніктердің өздері де сеніп отырған жоқ. Бәрін де нарық өзі реттейді, жекенің иелігіндегі шаруа тез өрлейді, енді азық-түлікке қарық боламыздың аяғы сөйтіп, әсіресе мал шаруашылығын тұралатты. Оның негізгі зардабын ауыл – жеке құрылым тартып отыр. Ауыл жүйесіндегі ыдыраудың қазіргі барысы біздің көршіміз, экономикадағы әріптесіміз, кедендік кеңістіктегі серіктесіміз Ресей деревняларының қаусаған бүгінгі түрі шошындыруы керек. Осы елдегі «Свободная пресса» басылымының авторы Виталий Словецкийдің деректері бойынша, бір ғана Смоленск облысындағы деревнялардың жар­тысынан астамы қазірдің өзінде қаңырап қалған, екі шағын қалалық мекеннің енді бола­шағы жоқ көрінеді, бұларда небәрі 3 мың ғана тұрғын қалған. Ал бүкіл Ре­сей­дегі барлық деревнялардың 36 пайы­зын­да тек ондаған адам қалған. Орталық Фе­дералдық округтегі 20 мың деревняда бір де бір адам жоқ. Псков, Тверь, Тула, Иваново, Рязань облыстарында да осы жағдай. Елдегі маскүнемдер есебі 3-8 мил­лион аралығында. Сөйте тұра, осынша де­ревнясы азған елдің бір Мәскеуінде ғана миллиардерлердің саны 76 екен, бұл капитализм елдерінің «аталары» – Нью-Иорк пен Лондондағылардан едәуір көп. Оның жалпы елдегі есебі – 163 адам, бұл көрсеткіш бойынша дүние жүзінде 2-3 орындарда, ал өмір сүру деңгейі – 70 орын­да.

Бұрын ауыл болды, олар социализмнің жос­парлы экономикасына бағынған дербес колхоз, совхоз атанған.

Бірақ ол кім жүйрік, кім азулы, кім епті, әлеуметтік дарвинизм өршіген жаңа капиталистік құрылыста бәсекелестік үйлесім таппайтын болып, дүниежүзі тәжірибесінде бар фермерлік бағыттағы агроөнеркәсіптік кешенге қарай ауысуы керек болды. Енді содан ауыл да жоқ, кешен де жоқ, түсініксіз тіршілік келгені мынау. Кейде БАҚ тарапынан сырт көзге шаруасы келісіп, бәрі де ойдағыдай өтіп жатыр дегізерліктей ауылдарды көрсету бар. Рас болуға керек, рас болса, неге ол ауыл ғана құлпырады, ал мыңдаған өзгелері, яғни бүкіл ауылдың 80 пайызы қалайша қалт-құлт етіп күн кешуде? Әлгі көркейгендер он сегізінші ғасырда Ресейде көзбояушылықты бейнелейтін «Потемкин деревнясының» 21 ғасырға оралуы емес пе? Фермерлік шаруа жайы капиталдық жүйеде ежелден қалыптастырған тәсіл бойынша отбасылық, жеке немесе топтық қызмет арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіретін, ұқсататын, сатуға шығаратын, ғылымға, техникаға, іскерлікке негізделген әмбебап құрылым болуы тиіс. Осы жағдайда орнықты шет елдерде ауыл шаруашылығымен айналысатындар жалпы тұрғындардың 2,5-5 пайызын ғана құрайды және олар елдің азық-түлік жөніндегі қажеттілігін толық қамтамасыз етуімен бірге артығын экспортқа шығарып, мемлекетке қыруар пайда әкелуде. Ал бізде халықтың 47 пайыз тұрғыны бар ауыл шаруашылығының жалпы ішкі өнімдегі үлесі небәрі 5 пайыздық көрсеткіш. Оның да басым бөлігі – тәуекелді сала – егіншіліктен келетінге ұқсайды. 2011 жыл егіншілік үшін қолайлы келіп, бұрын-соңды болмаған өнім алынды. Сол кездегі ауыл шаруашылығынан ІЖӨ-дегі үлес не бәрі 4,12 пайыз болған. Статистика агенттігінің алдын ала мәліметтеріне қарағанда, ауыл шаруашылығы өнімдері 2012 жылы, бір жылдың ішінде, 18 пайызға төмендеген. Мал өнімдері туралы тіптен әңгіме жоқ. Сонда бізді экономика жөнінен алдыңғы қатарлы елдердің санына қосып тұрған 95 пайыздың азық-түлікке қатысы жоқ игілік болуы ойландырмай ма? Ойландырады емес, жоғарыда айтылып өткен, осыдан 300 жыл бұрынғы Жан-Жак Руссоның сөзін еске түсіре береді. Дүниеде ауыл шаруашылығынан пайда көрмеген елдердің қуатты аталған бір мысалы жоқ. Көп жылдар бойы ауыл шаруашылығымен өркендеген Мексика бүгінде берекесіздікке ұшырап, жүгеріні экспорттайтын бай елден енді импорттаушыға шығып титықтауда. Ұзақ жылдар бойы Африканың бүкіл оңтүстігін астықпен үздіксіз қамтамасыз еткен Зимбабве аш, жалаңаш жұртқа айналды. Бүкіл дүниежүзілік азық-түлік қауіпсіздігіне арналған Рим конференциясында профессор Роберт Уотсонның: «Бизнес енді бұрынғыдай бола алмайды. Ол кедейлік пен байлық арасындағы шыңырауды тереңдете түседі. Егер біз әлгі «бұрынғы бизнеспен» жүре берсек, ешкім де өмір сүруге ықыласы жоқ тіршілікке тірелетін боламыз» деуі әр елге де, әлемге де ескерту.

Біздің бүгінгі жағдайымызда байлық бұрынғы аға буын көрмеген аса байлықпен, ал кедейлік өте кедейлікпен ерекшеленуде. Аға буын күні кешегі социализмді бастан өткергендер, ол уақыт өзіне тән кемшіліктерімен, жетістіктерімен, әрине, әлі есте. Социализмдегі «байлық» туралы бір мысал келтірудің реті келіп тұр.

Кеңестер Одағы Коммунистік пар­тия­сының Орталық Комитеті «бастаушы және бағыттаушы», елдегі теңдесі жоқ саяси күш болғандығы белгілі. Оның Мәскеудегі Саяси Бюро мүшелері мен кандидаттары тұрған көп қатарлы ортақ үйінен Одақтың ыдырауымен байланысты күзет алынып, ондағы ортақ есіктің қызметін енді өз қаржыларымен өздері ұйымдастыруға тиіс болғанда Саяси Бюроның мүшесі Русаковтың жесірі консерьжге төлейтін ақшасы болмағандықтан күзет кезегіне өзі тұрған. Әрине, ол кезде де ауқаттылар бар еді, бірақ социализмдегі «байлықтың» шамасы әлгідей-ді. Ал байлықтың бүгінгі деңгейінің қандайлығы баршамыздың көз ал­дымызда. Енді ресейлік мына дерек­ке назар аударыңыз. «Табыс туралы дек­ла­рацияда көптігінен адамның басы айнал­ған­дай жеке қаржы есебі көлбеңдейді. Вице-премьер Игорь Шувалов әйелімен бірге 2012 жылы тәулігіне 1 млн. 230 мың рубль, немесе сағатына 51 мың рубль табыс тауып отырған» («Литературная газета». «Джентльмены, вам не стыдно?» Евгений Ельшов, участник Отечественной войны. №18-19. 8-14 мая, 2013 г.). Шынында да ұят қайда? 2012 жылдың мамыр айында Білім және ғылым министрлігі әлеуметтік бағытталған экономикалық институты теориялық орталығының меңгерушісі А.Қошанов аса бай адамдар мен өте кедейлердің табыс айырмашылығы 30 есе деңгейде деп көрсетті. Кейбір мәліметтерге қарағанда, Қазақстанның бүкіл байлығы,  игілігі – 38 бай, бизнестегі адамдардың меншігінде екен. Мұның ұяты туралы не айтуға болады? Жуықта кәсіпкерлер кеңесінің отырысында Президент Нұрсұлтан Назарбаев бизнесмендердің соңғы жылдары атасына, әжесіне, әкесіне салған мешіттерін санап шығуға болатындығын, бірақ өз есеп­терінен мәдениет орталықтарын, өлкетану музейлерін салудың, жөндеудің мысалдары өте-мөте сирек екендігін айта келіп, мәселе әр тұрғынға шаққандағы ІЖӨ – ді ұлғайтуда емес, бастысы бұл емес. Бізде кедейлер қанша, байлар мен кедейлердің айырмасын көруде. Ал ол елеулі, деді. Жоғарыда А.Қошановтың ресмиленген есебінде ол 30 есе деп көрсетілген. Бұл деңгей, әрине, «Егемен Қазақстан» жазғандай «25 мың теңге ауыл үшін аз емес» жұртымызға қатысты екендігін дәлелдеу қажет етпейді. Социализмде «өмір сүру деңгейінен төмен» дейтін, тек кедейшілікке қатысты ұғым болған емес. Өкінішке қарай, осы «деңгей» бүгінде жалақыны өзге салалардың қандайынан да ең аз алатын ауылда, әсіресе мал шаруасымен айналысатын өңірлер мен аудандарда орын алған. Табысы елеусіз, қаржы ресурсы мен материалдық игіліктер жөнінен шығыны көп, кірісі жоқтың қасында, құрылымдық тағдыры тек демеу қаржыға қарап қалған ауылдар мен аудандарға енді өздігінен аяғынан нық басып тұрып кету жоқ. Оңалып кету үшін, сірә, біріншіден, бүгінгідей жаңа экономикалық қатынас жағдайының талаптарына жауап беретіндей ғылыми, экономикалық, саяси әлеуметтік сындарлы сараптамадан өткен бірегей жалпымемлекеттік бағдарлама қажет. Екіншіден, ауыл шаруашылығы саласының ғалымдары, әлеуметтанушылар, фи­лософтар, мәдениет пен өнер қай­рат­керлері, жазушылар алыста отырып «ауыл – алтын бесігіміз» деп тамсануды қойып, құрдымға кетіп бара жатқан «бесікті» сақтап қалу үшін ауылды жаңа жағдайға сәйкестендіріп, жетілдірудің заманға сәйкесті жаңа моделін (тұрпатын) іздес­тіруге қатысуы тиіс. Үшіншіден, ауыл­дың шаруасын көтеру ісіне оның маман­дарын тартудың белсенді шаралары қолға алынуы керек. Бүгінде ауылдың ша­руасы оның тұтқасы болып табылатын 100 мыңнан астам зоотехниктерді, мал дәрі­гер­лерін, агрономдарды, инженерлерді қажет етуде. Бұларсыз мал өспейді, егін шықпайды. Ауылдың инфрақұрылымы малды бағып-күтетін адамдардың, оларға қызмет ететін сан-алуан буындарының әлеуметтік, мәдени, тұрмыстық тіршілігін қана­ғат­тандыратындай жағдайды талап етеді.

Биыл елде ауыл, округ әкімдерін сайлау өтеді. Жоғарыда аталған мәселелер сол, әкімдерге тікелей қатысты. Алайда, оларды жүзеге асыруға салық жинаудан өзге шаруасы шектеулі, жаңа Заң бойынша жанама табысты жарнама арқылы табуы керек округтік әкімдердің қабілеті жетер ме екен?

Жаңа экономикалық құрылымға сәйкесті жаңа тұрпатты ауылға жаңа міндетті ат­қа­руға басшылық жасау үшін азаматтық өресі биік, іскер, ауылдың тұрмысы мен шаруасын жақсы білетін, олардың оң-солын терең танып, түсініп игерген, керек болса, жоқтан бар жасауға да қабілетті кешегі жетісулық Нұрмолда Алдабергенов секілді ой-өрісі биік, қажырлы кадр керек. Кешегі дегеннен шығады, өткен 60-жылдары Ақтөбе облысының Ойыл ауданында партия комитетінің бірінші хатшысы болып Байсалбай Жолмырзаев деген азамат қызмет етті. Ойылдың облыстың өзге аудандарынан ерекшелігі – басқа барлық аудандар не темір жолдың, не ірі елді мекендермен байланысатын ұзын жол­дың бойында да, ал бұл Атырау, Батыс Қазақстан, Ресейдің Орынбор облыстарының далалық қиыр шекаралары қысқан қуыста, жан-жақпен байланыс, қатынас мүмкіндіктерінен жырақта жатқан шағын өңір. Аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Байсалбай Жолмырзаев сонда сол шалғайдағы жұрттың шаруасы мен тұрмысын жақсарту үшін тікелей өзінің күнделікті басшылығы, бақылауымен жүріп, 60-жылдардың ортасында ауданнан май айыратын, шұжық, балмұздақ, лимонад сусынын шығаратын цехтар ашып, сауда, шаруашылық тауарларын, құрал-жабдықтар өндіріс орнын ашып, жылдар бойы қатынауы азап болып келген Шұбарқұдық кентімен аралыққа асфальт жол төсетті. Ол уақытта бүгінде елде кеңінен тараған «жұмыссыздық» деген сөз жоқ-ты, оның есесіне «жұмыс күші керек» көп еді. Бірінші хатшы сонау отызыншы жылдардың аштығы мен қуғын-сүргінінде көрші Орынбор, Астрахань облыстарына пана іздеп кеткен ойылдықтардың ұрпақтарын іздестіріп, тауып туған жеріне қайтарған. Сол Ойыл 60-70 жылдары облыстағы шаруасы мен тұрмысы келіскен ең мақтаулы өңірлердің біріне айналды. Жоспарлы экономика бір сомды емес, бір тиынды қайда, неге жұм­сал­ғаны есептегі сол уақытта ардақты азамат, сөз жоқ, әлгідей игіліктердің күрделі мәселелерін бюджеттің қаржысымен емес, азаматтық, іскерлік жолдармен жүзеге асырды. Ол адамдық капиталды өрістетіп, іскерлікке жұмылдыра білудің үлгісі болған. Ал енді триллиондаған қаржы капиталына сүйенген жағдайдағы күніміз мынау – жоғын тауып келістіру емес, барды ұқсата алмауға келді. Ауыл әкімі ауыл тек мал, тек егін емес, жалпы еңбек пен тұрмыстағы қордаланған мәселелер, оларды шешуге қаншалықты қабілетті? Игіліктің қандайын да саяси қызмет пен қаржылық қызметтер өздігінен жүзеге асыра алмайды, ауыл әкімдерінің құзырына белгілі бір шамада қаражат мүмкіндігі берілер де, алайда мәселені ақша емес, жаңа жүйедегі әлеуметтік-мәдени терең өзгерістерді түсінген қоғам – тұтас ауыл, ауылдастардың жұмыла кіріскен ынтымақты істері шешеді. Ал оны ынтымаққа жұмылдыратын ауыл тұрмысының саяси, шаруашылық, әлеуметтік және мәдени қажеттерін білетін, түсінетін, соларға сәйкесті шешім қабылдап, жүзеге асырудың мүмкіндіктерін іске қосатын – әкім. Сайлау осы тұрпатты әкімді таба ала ма, тапса – ауылдың болашағынан дәме бар, таппаса – «алтын бесігіміз» тербелуден қалады. Қазір кімнің кім екендігін анықтаудың тәсілі – тест делініп жүр. Ол, негізінен, толып жатқан заңдар мен ережелер, қаулы-қараларды білудің деңгейі. Бұған әрине, ешкімнің қарсылығы болмаса керек, бірақ заңдарды жаттап алу – сенімге кепілдік емес. Кепілдік – адамның адамгершілік, азаматтық, ізгілік қасиеттерінің тұрақтылығында, жалпыға ортақ қадірлі заңдардың көкесі осылар. Осы қадір, қасиеттерге тест емес, азаматтық сынақ-байқау жасалуы тиіс. Кешегі шағын ауылын бүкіл елге әйгілеген жарықтық Нұрмолда Алдабергенов бүгінгі тесттен өте алмауы әбден мүмкін, алайда адамзат сан ғасырлар бойы жасаған иман-игілік сынағынан мүдірмей өткен тұлға еді. Мәселе меншіктің түрінде емес, соған иелік ететін адамның түрінде, тек басқаруға емес, азаматтығы, кісілігі келіскеннің жетекшілігіне тәуелді. Ал әзірге ұлттың ұлттық сипатының ұясы қайран ауылдың қайда, қалай бара жатқанын алдымен биліктің өзі түсініп отырған жоқ. Ауыл әкімі түсіне ме? Елге қуатты ауыл керек! Ол әлі перзенттерін ұзақ «тербетуі керек» – Жаратқанмен жақындықты сезініп өмір кешудің бір жолы осы. 

Ақтөбе қаласы. 

Редакция таңдауы

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...
604318aa3f0bf406053231

Қарағандыда көлік ішіндегі арыстан жұртты таңдандырды

Қарағандыда көлік терезесінен қарап тұрған арыстанның суреті БАҚ пен әлеуметтік желілерде резонанс...
1d7caaf50d5accc6a22bdda79660dc50

Индонезияда сегіз жасар бала қолтырауынның асқазанынан шығарылды

Индонезияда сегіз жасар баланың денесі қолтырауынның асқазанынан алынды, деп жазады The Sun. Берілген...
1280x720 cmsv2 4c223b9e 858b 54f3 b9c1 a2cc1faca987 5395116

Женевада адам құқығы туралы ең жақсы фильмдер іріктелмек

Биыл 19-шы Халықаралық кинофестиваль және Женевадағы адам құқықтары жөніндегі форум виртуалды форматта...

Жаңалықтар

Қарағандыда көлік ішіндегі арыстан жұртты таңдандырды

Қарағандыда көлік терезесінен қарап тұрған арыстанның суреті БАҚ пен әлеуметтік желілерде резонанс тудырды, деп хабарлайды NewTimes.kz. Экология министрлігі бұл оқиғаның мән-жайын анықтап, арыстан Қарағанды хайуанаттар...

Индонезияда сегіз жасар бала қолтырауынның асқазанынан шығарылды

Индонезияда сегіз жасар баланың денесі қолтырауынның асқазанынан алынды, деп жазады The Sun. Берілген ақпаратқа сәйкес, баланың еш жеріне зақым келмесе де, аман қалмады. Бала әкесімен бірге...

Женевада адам құқығы туралы ең жақсы фильмдер іріктелмек

Биыл 19-шы Халықаралық кинофестиваль және Женевадағы адам құқықтары жөніндегі форум виртуалды форматта өтеді. Жыл сайын іс-шараға 40 мың көрермен қатысатын. Онымен қоса 25 елден 300-ге...

Атырауда автотұрақтағы 5 автобус өртеніп кетті

Оқиға салдарынан қаза болғандар мен зардап шеккендер жоқ. Атырау облысындағы Теңіз кенішінде 5 автобус өртеніп кетті, деп хабарлайды inbusiness.kz Оқиға 5 наурызда сағат 19:30-да Жылыой...

Елімізде 2021 жылғы алғашқы екі айда 120 адам жемқорлыққа қатысты сотты болған

2021 жыл басталғалы бері  шамамен 120 адам жемқорлық ісіне қатысты сотты болған. Бұл жөнінде ҚР сыбайлас жемқорлыққар қарсы іс-қимыл агенттігінің Telegram каналында хабарланды. Cотталғандардың ішінде 28...

Экстремистік идеология жақтастарын райынан қайтару – басты міндет

Қазақстанда  жат діни ағымдарды түбегейлі ауыздықтау мүмкін болмай отыр. Діни ахуалдың тереңдеуіне қауіптің  алдын алу жұмыстарының жеткіліксіздігі себеп болуда. Бұл туралы Алматыда Абай атындағы...

Әлемде адам тіршілігі үшін қажетті негізгі тауарлардың бірі таусылуға жақын

Дүние жүзінде адам тіршілігі үшін маңызды тауарлардың бірі — құмның тапшылығы сезіле бастады. Құм судан кейінгі ең көп сұранысқа ие ресурс болып саналады, деп...

Бас санитардың жаңа қаулысы шықты

ҚР ДСМ Бас мемлекеттік санитар дәрігері Ерлан Қиясовтың жаңа қаулысы жарияланды.  Жаңа қаулыға сәйкес, қылмыстық-атқару мекемелерінде санитариялық-дезинфекциялық режимді сақтау алгоритмі» атты 24-қосымшада 4-тармақ өзгертілді. «4. Маскаларды...

Дәрігер әйел адамның денсаулығына қауіп төндіретін ең зиянды өнімдерді атады

Ресейлік диетолог Наталья Круглова әйел адамның денсаулығы мен сұлулығы үшін ең қауіпті тағам түрлерін атады, деп хабарлайды Lenta.ru. Дәрігердің сөзінше, әйелдер жейтін тағамының калориясына мән...

Елорда асханаларының бірінде өрт шықты (видео)

"5 наурыз күні сағат 11.48-де өрт сөндіру бөлімнің қызметкерлері шұғыл түрде Достық көшесінде орналасқан "Избушка" дәмханасына аттанды", – делінген астаналық төтенше жағдайлар департаментінің хабарламасында. Тұрғын...

«Қазақалтын» кенішінен 122 миллион теңгенің алтыны қолды болды

Ақмола облысында «Қазақалтын» кенішінен 122 миллион теңгенің алтыны ұрланды, деп хабарлады zakon.kz. «Ақмола облыстық полиция қызметкерлері 2 наурызға қараған түні «Қазақалтын» АҚ-қа тиесілі катодты алтынды ұрлау...

Орыс тілінде сөйлеген депутат партия қатарынан қуылды

Украинада Харьков облыстық кеңесінің депутаты Александр Дорошенко орыс тілінде сөз сөйлегені үшін  партия қатарынан шығарылды, деп хабарлайды РИА Новости. "Еуропалық ынтымақтастық" партиясы баспасөз қызметінің мәліметінше, ...

Жамбылда 38 елді мекенді қызыл су басуы мүмкін

Жамбыл облысында 38 елді мекен су астында қалуы мүмкін. Олардың басым көпшілігі су қоймаларының маңайында орналасқан. Егер көктемде күн күрт жылып, таудағы қар ерісе...

Елімізде жаңа мереке пайда болды

ҚР Премьер-Министрі Асқар Мамин «Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы № 689 қаулысына толықтыру енгізетін бұйрыққа...

«Алаяқтардың қолына түсуі мүмкін»: Маман телефоннан қандай хабарламаларды жойып отыру керегін айтты

"Цифрлық платформалар" автономды коммерциялық емес ұйымының бас директоры Арсений Щельцин смартфоннан қандай хабарламаларды өшіріп отыру керегін айтты, деп хабарлады РИА Новости.     Маманның айтуынша, телефоннан...

Алматылық оқушы халықаралық математика лигасында топ жарды

Алматы қаласындағы «Білім-Инновация» мамандандырылған лицейінің 9-сынып оқушысы Нұрасыл Бейсенбай  The Math League – Халықаралық математика лигасында топ жарды, деп хабарлайды Алматы арнасы.  Олимпиадаға әлем бойынша...

Өр тұлғалы өңір басшысы

Күрделі кезеңдерде республикамыздың бес облысының әкімі болған, Елбасының сенімді сардарына айналған Бердібек Сапарбаевтың атқарған еңбегін, көзбен көріп, көңілге түйген сол облыстардың халқы әлі күнге...

Қасым-Жомарт Тоқаев түрік халқына көңіл айтты

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Кугар» әскери тікұшағының апатқа ұшырап, бірнеше адамның қаза болуына байланысты Түркия Президенті Реджеп Тайип Ердоғанға Қазақстан халқының және жеке өзінің...

8 наурызға 18 кітап

Көктемнің алғашқы шуақты мерекесі жақындаған сайын көпшілігімізді, әсіресе ер-азаматтарды жақындарыма «не сыйласам?» деген сауал мазалайтыны белгілі. Кітап сыйлаңыз. Жақсы таңдалған құнды кітап басқа жанның...

Елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыт салынады – министр

Энергетика министрі Нұрлан Ноғаев 2025 жылға дейін елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыттың құрылысы аяқталатынын айтты. Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында мұнай және газ-химия...

Қазақстанда әйелдер мемлекеттік қызметтерді алуға аз жүгінеді

Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Азаматтарға арналған үкімет мемлекеттік қызметтерге қанша әйел жүгінетінін есептеп көрді. Белгілі болғандай, 2020 жылы мемлекеттік корпорацияға түрлі қызметтерді алу үшін 6,2...

8 наурыздан бастап Өзбекстанға жаңа әуе рейсі ашылады

2021 жылғы 8 наурыздан бастап «SCAT» әуе компаниясы Ақтау және Үргеніш қалалары арасында аптасына 2 рейс орындай бастайды, – деп хабарлады ҚР ИИДМ баспасөз...

АҚШ ғалымдары коронавирус инфекциясын қоздыратын қан тобын анықтады

АҚШ ғалымдарының зерттеуі бойынша, ІІ қан тобының иелері коронавирус инфекциясының жұқтыруға «бейім» келеді. Гаврард медициналық мектебінің «Бригэм энд уименз» клиникасында қызмет ететін ғалымдардың бұл...

Коронавирус: 226 адамның жағдайы ауыр

5 наурыздағы мәлімет бойынша, Қазақстанда 18 882 адам короновирус инфекциясынан (13 236 КВИ+ және 5 646 КВИ-) емделіп жатыр. Денсаулық сақтау министрлігінің Telegram каналында олардың...

Ауа райының бұзылуына байланысты 7 өңірде көлік қозғалысы шектелді

ҚР ИИДМ баспасөз қызметінің мәліметінше, республикалық маңызы бар жолдардың төмендегідей учаскелерінде қозғалысқа шектеу енгізілді. Ақмола облысында: 1. 03.03.2021 ж. сағат 16.00 «Жезқазған-Петропавл» автожолының 377-536 шақырымында,...

Ақылы автожолдарда көлігі бұзылған жүргізушілерге тегін көмек көрсетіледі

«ҚазАвтоЖол» Ұлттық компаниясы ақылы автожолдарда жанармайы таусылған немесе автокөлігі бұзылған жүргізушілерге көмек тегін көрсетілетінін мәлімдеді. Павлодар облысының Павлодар, Екібастұз, Ақсу, Аққулы, Железин және Тереңкөл аудандарында...

5 наурыз: еліміздің тарихында қандай айтулы оқиғалар болды

Осыдан 25 жыл бұрын, яғни 1996 жылы 5 наурызда Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры «Ақан сері-Ақтоқты» пьесасының (режиссер Ж. Омаров) қойылымымен ашылды. Сол жылы...

Елордада ауа райының бұзылуына байланысты оқушылар қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы бүгін ауа райының күрт бұзылуына байланысты мектеп оқушылары мен колледж студенттері қашықтан оқыту форматына көшірілгенін хабарлады. «Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы хабарлайды:...

ШҚО-да дүкенге маскасыз кірген адамға айыппұл салынды

Шығыс Қазақстан облысының 5 ауданында карантиндік шектеуді бұзғандар тіркелді. ШҚО Ақпарат орталығының мәліметіне сүйенсек, мониторингілік топтар Шемонаиха ауданында 74 нысанға тексеру жүргізіп, ереже бұзудың 1...

Өткен тәулікте 857 адам коронавирус жұқтырды

Қазақстанда өткен тәулікте 857 адамнан коронавирус анықталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 132, Алматы қаласы - 134, Шымкент қаласы - 27,...

Еліміздің басым бөлігінде қар аралас жаңбыр жауады – Қазгидромет

5 наурыз күні Қазақстанның басым бөлігіне әлі де Солтүстік-Батыс циклонның әсері сақталады, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын күтіледі, – деп хабарлады «Қазгидромет» РМК. Республиканың оңтүстік...

Абай атындағы университет үздіктер қатарына енді

Абай университеті екі бағдарлама бойынша QS World University Ranking by Subject-2021 рейтингінде топ-250 үздіктер қатарына енді. Абай атындағы ҚазҰПУ алғаш рет «QS World University Ranking...

Кремль: «Cанкцияның әсері де, мағынасы да жоқ»

АҚШ-тың "Навальныйдың ісі" бойынша жаңа санкциялары екіжақты қатынастарға "қатты әсер етеді", қазірдің өзінде "жағдай нашар". Бұл туралы Кремльде айтылды. АҚШ-та Ресейдің жаппай қырып-жоятын қару бағдарламасын...

«Құтадғу біліктің» жаңа аудармасы оқырманға тарту етілді

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Отырар» кітапханасында Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» еңбегінің жаңа аудармасының таныстырылымы өтті. Қарахандар дәуірінде 1069 жылы жазылған құнды жәдігер...

Министрлік коронавирус «гүл арқылы жұғады» деген ақпаратқа түсінік берді

Коронавирус инфекциясы гүл арқылы жұғады деген ақпарат жалған. Бұл туралы Денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитеті өкілдері айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі. Департамент мәліметіне қарағанда, Желіде...

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Бішкекте қандасымызға арналған музыкалық кеш өтті

1 наурызда  Бішкектегі К.Молдобасанов атындағы Қырғыз ұлттық консерва­тория­сында Қыр­ғыз Республикасындағы қазақтардың арасынан шық­қан талантты әнші, қырғыз елінің  мә­дениетіне еңбек сіңірген қайраткер Ержан Му­синді еске...

Енді WhatsApp-тың компьютерлік нұсқасында бірнеше адаммен видео арқылы сөйлесуге болады

WhatsApp мессенджерінің компьютер арқылы қосылатын нұсқасында бірнеше адам видео және аудио байланыс арқылы сөйлесе алады, - деп хабарлайды Tech Crunch. Аудио және видео қоңыраулар шифрлау арқылы...

Ауылдағы іскер әйелдерге 4000 доллар қайтарымсыз грант беріледі

Ауылды жерлерде кәсіпкерлікпен айналысатын әйелдердің 4000 доллар қайтарымсыз грант ұтып алу мүмкіндіктері бар, деп хабарлайды Аtameken Business.     https://youtu.be/rIWRXS-QT2Q Ол үшін өз ісіңізді ашуға деген...

2020 жылы Қазақстанда 48 ірі сүт фермасы іске қосылған

Өткен жылы ауыл шаруашылығы саласында импорттық өнімдерді алмастыру жоспары бойынша Қазақстанда 48 тауарлы сүт фермасы, 3 ет комбинаты іске қосылды. Бұл туралы Ауыл шаруашылығы...

Пандемия кезінде гендерлік теңсіздік күшейді – ДДСҰ

Пандемия Еуропадағы гендерлік теңсіздікті күшейтті. Бұл туралы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) Еуропалық аймақтық бюросының директоры Ханс Клюге бейсенбі күні Facebook-те жарияланған Копенгагенде өткен...

Украина коронавирустың үшінші толқынына дайындалуда – Премьер-министр

Украина премьер-министрі Денис Шмыгаль елде COVID-19 үшінші толқынының басталғанын мәлімдеп, келесі локдаунның мүмкіндігін жоққа шығармайтынын айтты.  Укринформ сайтының мәліметінше, Денис Шмыгаль жағдайды бейімделген карантин құралдарымен...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Еліміздегі мешіттер қазақы стильде болуы керек – Бас мүфти

Елордада Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының төрағалығымен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан құрылған Қазақы стильдегі мешіт құрылысы бойынша жұмыс тобының алғашқы мәжілісі өтті, –...

«Nur Otan»: Түркістанның тазалығына жауапты көпбалалы аналар ардақталды

Бүгін «Nur Otan» партиясының Түркістан облыстық филиалында 8 Наурыз – әйелдердің халықаралық мерекесіне орай, бір топ көпбалалы анаға құрмет көрсетілді. Партияның «Бақытты отбасы» жобасы...

Жаңа орда құратын ұрпақ тәрбиелегіміз келеді

Парасат ТАНЕН, Orda Gen жобасының директоры: Тәуелсіздіктің ақ таңында дүниеге келген сәбилердің емін-еркін ойланып, жан-жақты дамып, қазақы мінез қалыптастыруына ертегі арқылы жол ашу – Orda...

Жасотандықтар мереке қарсаңында жас аналарға құрмет көрсетті

8 наурыз қарсаңында жасотандықтар Нұр-Сұлтан қаласындағы №2 көпбейінді орталық аурухананың акушерлік бөлімнің нәзік жанды қызметкерлері мен аналарын құттықтады. «Jas Otan» ЖҚ жетекшісі Нұржан Жетпісбаев: «Әйелдер күнімен...

Өскеменде баланы еденге лақтырған тәрбиешіге іс қозғалды (видео)

Өскемен қаласындағы «Арман» балабақшасының тәрбиешісіне қатысты қылмыстық іс қозғалды. ШҚО әкімдігінің баспасөз қызметі мәлімдегендей, 3 наурызда облыстық білім басқармасына хабарласқан ата-ана «Арман» балабақшасындағы «Еркетай» тобы...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...

Алма ҚҰНАНБАЕВА, Стэнфорд университетінің профессоры: Америкалықтар қазақтың киіз үйіне келіп, күйін тыңдауға құмар

АҚШ-тағы әлемге әйгілі Стэнфорд университетінің профессоры Алма Құнанбаева көп жыл бойы америкалық студенттерге қазақ мәдениеті туралы лекция оқыған. Сонымен қатар ол Беркли қаласында Орта...

Ақмола облысында шахтада топырақ басып қалған жұмысшылар құтқарылды

Ақмола облысында шахтада топырақ үйіндісінің астында қалған екі жұмысшы құтқарылды. Oблыстық ТЖД баспасөз қызметінің мәліметінше, оқиға 4 ақпан күні Астрахан ауданындағы «Айна – ресурс» ЖШС...

Сарқылмас сезім бұлағы

Өнер атаулы сұлулықты дәріптеуден тұрады десек, сол дәріптеудің таусылмас кені, сар­қыл­­мас шабыт көзі – әйелдер. Және бұл өнер­­дің барлық түріне тән. Ежелгі дәуірден бері...

Ақұштап БАҚТЫГЕРЕЕВА: Ақынның мақсаты – әлдекіммен қылыштасу емес, ақиқатқа көз жеткізу

8 наурыз Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Túrkistan басы­лымы арқылы қазақ қыздарына өз ақыл-кеңесімді айтқым келеді. Басылымдарыңызды замандастарыммен қатар оқитын жас қыз-келіншектер пайдалысын көңіліне тоқып,...

Рухани жаңғыру − рух тазалығына ұмтылу

Әр дәуір өз жаңалығымен келеді десек те, ұлт ретінде қалып­тас­қан халықтың өзгермейтін бір талабы болады, ол − ру­хани тұрғыдағы біртектіліктен ажырамау. Елді ел ететін...

Енді педагогтер жұмысқа конкурс арқылы қабылданады – министр

Бүгін Парламент Сенатында депутаттар білім саласына қатысты бірнеше маңызды жаңа нормаларды қамтитын заң жобасын қарастырып, мақұлдады. Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов осы құжатта...

Қазынаның шығыны көп, кірісі аз

2020 жыл әлем экономикасы үшін сынақ жылы болды. Көрсеткіштердің бәрі кері кетті. Алыс-беріс азайып, барыс-келістің тоқтауы көп елдің қазынасын ортайтып, қарызын еселеді. Пандемия  Қазақстан...

Тәж-Махалдан мыңнан астам турист эвакуацияланды

Бейсенбі күні таңертең Үндістанның Агра қаласындағы Тәж-Махал кесенесі аумағынан кем дегенде мыңнан астам турист эвакуацияланды, – деп жазды Hindustan Times газеті. Басылымның мәліметінше, жергілікті полицияға...

Жоғарғы соттың екі судьясы қызметінен босатылды

Парламент Сенатының жалпы отырысында ҚР Жоғарғы сотының судьялары қызметінен босатылды. «Сіздердің қарауыңызға Анатолий Сергеевич Смолинді және Серік Қазбекұлы Әбнәсіровті Жоғарғы Сот судьясының қызметінен босату туралы...

Қаржы министрлігі аппаратының жаңа басшысы тағайындалды

ҚР Қаржы министрінің бұйрығымен Абзал Бейсенбекұлы Қаржы министрлігі аппаратының басшысы қызметіне тағайындалды, – деп хабарлады осы ведомствоның баспасөз қызметі. Абзал Бейсенбекұлы 1985 жылы Жамбыл облысында дүниеге...

Австралияда «жұмбақ рейстерге» билет сатыла бастады

Австралиялық Qantas әуе компаниясы бағыты беймәлім рейстердің ашылғаны туралы хабарлады. Компания "жұмбақ рейстер" деп атаған тасымалдың бұл түрі – шекаралар жабық кезде ішкі рейстерді...

Шетелден 500 млн доллардан астам қаржыға сатып алған малдың пайдасы болды ма?

Қазақстан соңғы жылдары шетелден 153 мыңнан астам асыл тұқымды мал сатып алған. Оған барлығы 500 миллионнан астам доллор жұмсалған. Бірақ сатып алып келген малдан...

Оралда көпірдің астынан жас жігіттің мәйіті табылды

Азиат пішіндес жас жігіттің мәйіті бүгін сағат 07.01-де Орал қаласына қарасты Деркөл кентіндегі көпірдің астынан табылған. Бұл туралы БҚО денсаулық сақтау департаменті хабарлады.  Жасы шамамен...

Терезеден құлап кеткен баланы құтқарған павлодарлық 1 млн теңге сыйақы алды

Павлодар қаласының тұрғыны Александр Жұмабаевқа терезеден құлаған баланы құтқарғаны үшін миллион теңге берілді. Ер адам биіктен құлап кеткен қызды қағып алуға үлгермей қалды, алайда...

Туысының үйінен соғым етін ұрлаған жамбылдық бас бостандығынан айрылуы мүмкін

Соғым етін ұрлаған жамбылдық тұрғын бас бостандығынан айрылуы мүмкін,  деп хабарлайды Polisia.kz. Ағымдағы жылдың 1 наурызында Т.Рысқұлов аудандық полиция бөліміне Көгершін ауылының тұрғыны xабарласып, үйінің...

Қазақстанда төлқұжаты жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды

Қазақстанда жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды. Бұл жайында Мәжіліс депутаттарының сауалына ҚР Премьер-Министрі Асқар Маминнің жауабында айтылған. «2020 жылғы қыркүйек...

Apple саңылаусыз iPhone шығарады

Apple физикалық порттарсыз жұмыс істейтін смартфон өндірісін қолға алды. Бұл туралы Appleosophy басылымы хабарлады. Дереккөздердің хабарлауынша, америкалық компанияның инженерлері iPhone-ды компьютермен синхрондаудың жаңа әдістерін жасауда....

Алматыда «Рахат» базарының 300-ге жуық саудагері наразылыққа шықты

Алматыда "Рахат" базарының 300-ге жуық саудагері өздері жан бағып отырған сауда орнының жабылуына қарсылық білдіріп, наразылыққа шықты. Айтуларынша, орнына жиһаз фабрикасын салуға рұқсат беріпті,...

Жұмыс істеуге ең қолайлы мемлекет анықталды

Әлемдегі еңбек мигранттарының ширек бөлігіне жуығы жұмыс істеу үшін Канадаға қоныс аударуды құп көреді екен. Бұл туралы BCG және The Network-тің бірлескен зерттеуінде айтылған,...

Ақмола облысының күре жолдарында көлік қозғалысы шектелді

Ауа райының қолайсыздығына байланысты Ақмола облысының күре жолдарында көліктің барлық түрлерінің қозғалысына шектеу қойылды.  4 наурыз күні сағат 07.00-де Ақмола облысында ауа райының нашарлауы (жел,...

Коронавирусты «мәңгілікке» жұқтырған алғашқы науқастар тіркелді

Америкалық дәрігерлер коронавирусты "мәңгілікке" жұқтырудың алғашқы жағдайларын анықтады, деп хабарлайды medRxiv.  Оңтүстік Калифорния университетінің мамандары вирустың іздері алты ай бойы ақ қан ауруымен ауыратын бірнеше...

4 наурыз: атаулы күндер, есте қалар оқиғалар

4 наурыз Тәуелсіз Қазақстан тарихында қандай оқиғалармен есте қалды? Еске түсіріп көрейік... 1993 жылы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы» ҚР Заңы күшіне енді. 1997 жылы ҚР...

WhatsApp арқылы 20-ға жуық адамға 70 млн теңгеден астам залал келтірген әйел ұсталды

Ақмола полицейлері интернет-ресурстардың көмегімен пирамида ұйымдастырған алаяқты анықтады, деп хабарлайды Polisia.kz. 2021 жылдың 1 наурызында Көкшетау қаласының ПБ кезекші бөліміне Көкшетау қаласының 65 жастағы тұрғынынан...

Тұман, көктайғақ, жел: Синоптиктер ел өңірлерінде ауа райы қандай болатынын айтты

Бүгін Қазақстанның басым бөлігінде Солтүстік-Батыс циклонының өтуімен құбылмалы ауа райы сақталып, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын болады. Еліміздің оңтүстігінде қатты жауын-шашын күтіледі, кей жерлерде...

28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі

Шығыс Қазақстан облысында 8 наурыз – Халықаралық әйелдер күніне орай 28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі. Мереке қарсаңында көпбалалы аналар 5 АЕК (14...

Елімізде темекі бағасы қымбаттайды

Ұлттық экономика министрі 2024 жылға дейін темекі бағасын кезең-кезеңмен көтеру жоспарын жариялады. Мәжілісте ЕАЭО-ға мүше елдердің темекі өнімдеріне акциздер саласында салық саясатын жүргізу қағидаттары туралы...

Моңғолия 1 мамырдан бастап шекарасын ашады

Бүгін Моңғолияның министрлер кабинеті 1 мамырдан бастап шекараны ашу туралы шешім қабылдады деп хабарлайды pavlodarnews.kz сайты. Мемлекеттік төтенше комиссия басшысы С.Амарсайханның айтуынша, премьер Л.Оюун-Эрдэнэ өткен...

Этнограф Болат Бопайұлы «Мәдениет саласының үздігі» атанды

Бүгін «Отандастар қоры» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен белгілі жазушы, этнограф Болат Бопайұлының салт-дәстүрі туралы 10 кітабының таныстырылымы өтті. Салтанатты жиынға жазушы, түрколог-ғалым Тұрсынхан Зәкенұлы,...

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға және үлкен мерекелер өткізбеуге кеңес берді. «Үлкен мерекелік іс-шаралар өткізбей, Наурыз мейрамын отбасымен...

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында Әзірбайжанның өз аумағында жүзден астам армян азаматын әлі де тұтқында ұстап отырғанын...

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады, деп хабарлайды ҚР Білім және ғылым министрлігі. Ведомствоның мәлімдеуінше, бұл – білім беру...

Нұр-Сұлтанда тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті

Елорданың сол жағалауында тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті. Бұл туралы Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаменті хабарлады. «Бүгін сағат 15:50-де Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаментінің құрамында...

Курьер жігіт 12-қабаттан құлаған сәбиді қағып алды (видео)

Курьер болып жұмыс істейтін вьетнамдық жігіт 12-қабаттан құлаған бүлдіршінді қағып алды, деп хабарлайды Daily Mail.  Нгуен Нгок Ман 12-қабаттың терезесінен құлап кеткен екі жасар бүлдіршіннің...

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен құттықтады. Бұл туралы Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің Instagram-дағы парақшасында хабарланды.  Құттықтауда КСРО Тұңғыш президентінің...

Саша Барон Коэн Қазақстанға келуге ниетті

Сценарист және актер Саша Барон Коэн өзінің ойдан шығарылған кейіпкері — Бораттың отаны Қазақстанға келуге дайын екенін мойындады. Бұл туралы ол "Известия" басылымына берген...

Бішкекте «Астана» халықаралық қаржы орталығының филиалы ашылуы мүмкін

Қырғызстан Президентінің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының соңында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров «Астана» халықаралық қаржы орталығын аралап көрді, деп хабарлады Ақорданың ресми сайты. Мемлекет басшылары...

Қазақстан Қырғызстанға әскери-техникалық көмек көрсетеді

Қазақстан мен Қырғызстан қорғаныс министрлері әскери ынтымақтастық туралы құжаттарға қол қойды, деп хабарлайды ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі. Қазақстанның Қорғаныс министрі генерал-лейтенант Нұрлан Ермекбаев Қырғызстан...

Жомарт Ертаев тағы да 9 жылға сотталды

Алматыда «Bank RBK», «Qazaq Banki» және «Eurasian Bank» банктерінен 188 миллиард теңгеден астам қаражатты жымқыру ісі бойынша сот үкімі шықты. ҚазАқпараттың хабарлауынша, айыптылардың қатарында экс-банкир...

Кардиолог инфаркт алу қаупін азайтатын үш жаттығуды атады

Кардиолог және жүрек-тамыр хирургі Владимир Хорошев инфаркт қаупін азайту үшін үш жаттығуды ұсынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Маман бірінші кезекте көбірек жаяу жүруге кеңес берді:...

Алматы облысында мас жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті

Алматы облысында мас көлік жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті. Әртүрлі дене жарақаттарын алған үш бала ауруханаға жатқызылды. «Оқиға 2 наурызда сағат 18:40-та Еңбекшіқазақ ауданында болған....

Илон Маск өз қаласын салуға кірісті

Америкалық кәсіпкер, Tesla және SpaceX компанияларының негізін қалаушы Илон Маск Техаста жаңа қала құрылысын қолға алды. Бұл туралы ол өзінің Twitter-дегі парақшасында мәлімдеді. "Мен Техаста...

Айға саяхат: жапон кәсіпкері бұл сапарға 8 адамды таңдап алмақ

Жапон кәсіпкері Юсаку Маэдзава сәрсенбі күні «өзін әртіс деп есептейтін» қоғамның 8 өкілін 2023 жылы Ай орбитасына алып кететінін мәлімдеді. Бұл – SpaceX фирмасы...

Алматыда Роза Бағлановаға ескерткіш қойылады

Алматы қаласы Мәдениет басқармасының хабарлауынша, Қабанбай батыр көшесінің оңтүстік бөлігі мен Байсейітова көшесінің шығыс жағында Роза Бағланованың құрметіне ескерткіш орнатылады. «12 наурызға дейін Роза...

COVID-19: елімізде ПТР тест бағасы арзандап жатыр

Қазақстанның клиникалық-диагностикалық зертханаларымен жасалған монополияға қарсы іс-шаратшеңберінде КВИ ПТР бағасы арзандап жатыр. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2021 жылғы 1 наурызда КДЗ ОЛИМП COVID-19...

Семейде жер үйден өрт шығып, 2 адам қаза тапты

ШҚО Төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, 3 наурыз сағат 05:00 шамасында Белибаев көшесіндегі жеке тұрғын үй отқа оранған. Оқиға орнына шұғыл келіп жеткен өрт сөндірушілер...

Нұр-Сұлтанда қашықтан оқыған оқушылар коронавирусты көбірек жұқтырған

Нұр-Сұлтан қаласының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері Сархат Бейсенова елорда мектептеріндегі коронавирус статистикасы туралы айтты. «2021 жылдың 1 наурызындағы жағдай бойынша, оқу жылының басынан бері мектеп...

3 наурыз: атаулы күндер мен тарихи оқиғалар

2018 жылы 3 наурызда Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болуының 26 жылдығы аясында БҰҰ штаб-пәтерінде Қазақстанның Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қою...

Екібастұзда жолаушылар вагонынан өрт шықты

Екібастұзда жолаушылар вагонының темірден өзге бөлшектерінің барлығы жанып кетті. Әзірге өрт салдарынан келген шығынның мөлшері белгісіз. «2 наурыз күні сағат 13:04-те нөмірі 2-ші мамандандырылған өртке...

Өткен тәулікте елімізде 717 адам коронавирус жұқтырған

Қазақстанда өткен тәулікте 717 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлайды coronavirus2020.kz. Аймақ бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 68, Алматы қаласы - 105, Шымкент қаласы - 12,...

Сарыағашта халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды

Түркістан облысы Сарыағаш ауданында халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды. Былтыр мал ұрлаған азамат осы күнге дейін жасырынып жүрген. Облыстық ПД баспасөз қызметінің мәліметінше, күдікті «Мал ұрысы»...