Бейбіт Сапаралы: Байтоллаға қазақтың ықыласы ерек

– Бейбіт Төлеубайұлы, қазақ халқы мен саудиттік арабтар арасындағы дипломатиялық байланыстың тамыры тереңде жатыр. Ресми байланыстың орнатылуына келсек, Кеңес Одағының Сауд Арабиясындағы тұңғыш елшісі Нәзір Төреқұлов ханзада Фейсалдың 10 күндік іссапарын жоғары дәрежеде ұйымдастырып, кәсіби дипломат, араб тілінің білгірі ретінде көп еңбек еткен еді. Дипломат қудаланғанға дейінгі бұл тарихи оқиғаларды ресейлік БАҚ-тар да жарыса жазады. Тарихқа қайта шегінсек, бұл оқиғаларға қандай баға берер едіңіз? Оның мән-маңызы бұл күндері қазақ дипломатиясы мен баспасөзінде қаншалықты ескеріледі? Қос тұлға туралы не дейсіз?

– Араб халқы мен қазақ елінің арасындағы байланыс тым әріден бастау алады. Көне дәуірлерді айтпағанда, пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа с.ғ.с. өмір сүрген таңғажайып кезеңдерде Алланың елшісі һәм дін ислам құндылықтары жайындағы әр түрлі әңгімелер, әфсаналар, хадистер көп рулы қазақ сахарасына дүркін-дүркін жетіп жатқан. Көп ұзамай ең алғашқы сахабалар да сонау Мекке мен Мединеден, ислам халифатынан Тұран өлкесіне келіп жеткен. Әннес сахаба р.ғ., Укаша сахаба р.ғ., парсының Сәлмені р.ғ., т.б. сахабалардың ізін ала табиғиндер, онан соң табаға табиғиндер, артынша мың сан болып бабтар легі келген Жидда аймағынан. Құтайба ибн Мүслим, Арыстан баб, Хорасан Ата – Әбдіжәлил баб, Хұсейін баб, бір сөзбен тұжырғанда «Сайрамдағы сансыз баб, Түркістандағы түмен баб» санатына енген дін ғұламалары жер кіндігіндегі араб елімен тікелей байланыстың жарқын куәгерлері болып есептеледі. Демек, мыңдаған жылдар бойына қажылар керуені қалайша толастамаған болса, қасиетті Мекке мен Мединенің қазақ жамағатымен тығыз байланысы да соншалықты сақталып тұрған деген сөз. Әсіресе, Осман империясы қанатын кеңге жайып, қасиетті өлкелерде салтанат құрған тұста қазақ сахарасынан шұбатылған керуен легі алты ғасыр бойына еш үзілмеді десек те ешбір артық айтқандық емес. Араб сахарасында Сауд Арабия мемлекеттігі ресми құрылған күні кешеге дейінгі мыңжылдық кезеңді осылайша қысқаша ғана сипаттап өтсек болады.

Әлбетте, қазақ халқы қызыл террордың тепкісіне ұшырап, Кеңестер Одағының қаныпезер идеологиясына белшеден малшынып, бес миллиондай қазақ ашаршылық зұлматынан жаппай қырылып жатқан тұста, демек 1932 жылы ғана ресми түрде Сауд Арабия өз мемлекеттігін жария еткен кезде шалғайдағы мұсылман елі болып не қуана, не мұңая алмаған алмағайып замандар өтті. Үш ғасырдан астам уақыт бойына Осман империясының қарауында болған Мекке мен Медине енді ат төбеліндей Сауд әулеті мен әл-Уаххаб ұрпақтарының билеп-төстеуіне басыбайлы беріледі дегенде, коммунизм мен капитализмнің ешқайсысына жатпайтын монархиялық тәртіптегі мұның ақыры неге апарып соқтырар екен деп сарыуайымға бөленген еді күллі ислам әлемі. Отызыншы жылдар басында Байтолла айналасы кеңейтілмек жоспар құрылып, жүздеген жылдар бойына қызмет атқарып келген уақыптар мен тәкиелер жабылып, кең ауқымдағы құрылыс жұмыстары қарқын алған тұста қазақ қажылары ұстаған қонақ үй орындары да қиратылуы, сүрілуі тиіс ғимараттар қатарына жатқызылған. Осылайша, жарты ғасырдан астам уақыт бойына көпшілік мұсылманға қызмет атқарып келген Арқадағы Құнанбай қажы мен Сыр бойындағы Мырқы мен Мінәйдар байлардың, Орынбор өлкесіндегі Досжан хазіреттердің тәкиелері қызыл империядағы қуғын-сүргінге ұшыраған тікелей ұрпақтарынан келісім-жауап болмаған соң тез арада құлатылып, орнына әл-Харамның үлкейтілген мешіт аумағының құрылысы бой көтереді. Міне, Неджд және Хиджаз өлкесіндегі бәдауилік тайпалардың басын біріктіру арқылы іргетасы жаңа қалана бастаған Сауд Араб патшалығының жан-жақты өзгерістеріне, қайта құруларына Кеңестер Одағының атынан тағайындалған ресми Елші Нәзір Төреқұлов нақтылы куә болған еді. Нәзір Төреқұлов Сауд Арабия мемлекетінің тұңғыш патшасы Абдул-Әзиз ибн Абдуррахман әл-Саудпен және оның отбасы мүшелерімен өте жақсы қарым-қатынас құрғандықтан шалғайдағы екі мемлекет арасын жақындатудағы барлық дерлік ұсыныс-жоспарлары дереу жүзеге асып жатты. Қанқұйлы 1937 жылы қызыл империяның басшылары Нәзір дипломатты кері шақырып алып, жалған айыптар тағып, көпке ұзамай есіл ерді атқызып жібергенде, қызыл белсенділердің бұл асыра сілтеу сорақылықтарын кешірмеген Саудия патшасы Кеңестер Одағымен қарым-қатынасты бертінге дейін мүлдем үзіп тастаған. Нәзір Төреқұловтың Сауд Араб еліндегі дипломаттық қызметі жайында белгілі мемлекет қайраткері, кәсіби дипломат Тайыр Мансұровтың бірнеше қомақты зерттеу еңбектері арқылы оқып-танысуға мүмкіндік бар. Сөз орайы келгенде айта кетелік, 2000 жылдың басында жеке сапармен Мәскеуде болғанымызда Қазақстанның Ресейдегі Төтенше және өкілетті елшісі Тайыр Мансұров ағамыздың қабылдауында болып, қат-қабат жұмыстары арасында Нәзір мұрағаттарын зерттей-зерделей жүріп, кеңестік және ресейлік мәшһүр саяси тұлға А.Н. Яковлевтің тікелей көмегі арқасында мүлдем құпия құжаттар арасынан 1925 жылғы толтырылған анықтама деректері бойынша Нәзір Төреқұловтың өзін қазақпын деп жазғанын қалайша тауып алғанын өз аузынан естіген едік. Нәзір Төреқұловтың мұралары алдағы уақытта да жас зерттеушілердің жіті назарында болады деп сенеміз.

– 1994 жылы Қазақстан Президентінің ресми делегациясының құрамында Сауд Арабиясына барғаныңызды білеміз. Сол сапарды еске алып, оның екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстардың нығаюына қосқан үлесін қалай бағамдар едіңіз?

– 1994 жылғы қыркүйек айында ҚР тұңғыш Президентінің Италия Республикасы мен Сауд Арабиясы патшалығына ең алғашқы ресми сапары төл тарихымызда алтын әріптермен жазылып қалған айрықша оқиғалардың күнтізбесінен саналады. Дербестіктің туын желбіреткен ол заманда қазіргідей Елбасының жеке ұшағы болмаған еді, Италия мен Саудияда Қазақстан елшілігі де ашылмаған болатын. Кәсіби аудармашылар мен дипломаттар қатары да енді-енді ғана толыға бастаған кез. Президенттік протокол қызметінің де оң-солын енді тани бастаған кезеңі.

Сауд Арабиясы мемлекетінің бесінші патшасы Фахд ибн Абдул-Әзиз әл-Сауд Қазақстан Елбасы Н.Ә. Назарбаевты өте жоғары деңгейде қарсы алды. Оңаша екеуара келіссөз алдын-ала белгіленген жарты сағат орнына екі жарым сағатқа созылып кетті. Құшағын айқара ашқан Сауд патшасы Меккедегі әл-Харамда жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқанына қарамастан, осыдан бірнеше күн бұрын Пәкістан мемлекеті басшысына рұхсат бере алмағанын ескерместен, құптан намазынан соң Қағбатолланы аштырып, Қағбаның ішінде құлшылық жасауға ризашылығын білдірді. Саудияның ең ірі компаниялары Елбасымен кездесуге құлшына ықылас білдірді. Жидда мен Алматы арасында тікелей ұшақ қатынасы орнығатындығы да келісілді. Нұрланған Мединеде әуелі барлық делегация мүшелері болып әл-Харамды зиярат етіп, құптан намазынан соң Елбасы қасындағы күзет басшысымен ғана Расул Алланың с.ғ.с. қабірінің жанында отырып дұға жасауға мүмкіншілік алды. Ол жерден шыға салысымен 56 градустық аптап ыстығы басыла қоймаған түнгі Мединенің үстінен нөсер жауын құйып кеп бергені. Саудия сапарынан алған әсерлерімізді, Умра қажылық кереметтерін, есте қаларлық тарихи оқиғаларды осылайша тізбелеп жаза беруге болады. Дей тұрсақ та, маңызды бір мәселені айтумен шектеліп, 1994 жылғы алғашқы сапар қорытындысын жасалық.

Жидда, Мекке мен Мединедегі зияраттардан соң, алып ұшақ Алматыны бетке алғанда бір топ делегация мүшелері оңашаланып, шүйіркелесіп отырғанымызда кенеттен Елбасы жанымызға келіп: «Ежелгі Рим, Ватиканнан бастап, ата-бабаларымыз ғұмыр бойына арман еткен Мекке мен Мединені емін-еркін аралап көрдіңдер. Ендігі уақытта күнәні көп жасамай, жаманшылықтан, теріс әдеттерден бойларыңды аулаққа салып жүріңдер. Ал, Бейбіт, өзің айтқан әнеукүнгі үй мәселесі шешілетін болды, Сауд патшасы қолдады!» – деді. Осы тілектерді айтқан Елбасы басқа  да делегация мүшелерімен аз-кем сөйлесіп, жоғарыдағы өз бөлмесіне көтеріліп кетті. Есін тез жиып, сұрақты дереу жалғастырған Алматы қаласының сол кездегі әкімі Шалбай Құлмаханов ағамыз болды. «Үй» дегеннің құпия түйінін сол арада тарқатып бердік. 1991-1992 жылдары «Құнанбай қажы» деп аталатын зерттеу еңбегімізді жазып жүріп, Меккедегі Құнанбайдың тәкиесін қайта қалпына келтіру мәселесін бірнеше рет көтерген болатынбыз. Елбасыға да ұсыныс білдіріп, өтініш хатымызды 1993 жылы шетелдік сапардан оралған соң, баспасөз мәслихатын өткізгеннен кейін өз қолына табыс еткенбіз. Құнанбай Өскенбайұлының Меккедегі қонақ үйін қазақ қажылары тегін пайдаланатындай етіп қайтадан қалпына келтіруді Фахд патшаға жеке бір сұрақ етіп қойсаңыз деген өтінішімізді де тағы қайтара құлаққағыс еткенбіз. Міне, сол өтінішімізді оңашада Фахд патшаға айтқан Елбасы құптарлық жауап алып, баршамызды жақсы хабармен қуантты. Қазақстанның бас мүфтиі мен Төтенше және өкілетті елшісі бұл мәселені қайта-қайта қаузамаған соң қонақ үйді қалпына келтіру жәйі біртіндеп ұмыт бола бастады. 1998 жылы үлкен қажылыққа барған кезде Сауд Араб мемлекеті патшасының атына ресми хат жазып ала барып, біздің елшіліктің жауапты қызметкері Азамат Бердібаев арқылы табыстағанбыз. 2000 жылы ҚР Сыртқы істер министрлігінде департамент басшысы қызметін атқарып жүрген Азамат Рахманқұлұлы хабарласып, аталмыш мәселенің мән-жайын тағы да бір пысықтап сұраған болатын. Артынша, Астанаға ресми сапармен келген Сауд Араб мемлекетінің Қорғаныс министрі, ханзада Сұлтан ибн Абдул-Әзиз әл-Сауд мырза да Елбасының Құнанбай тәкиесін қайта қалпына келтіруге байланысты сұрағына толымды жауап қатып, толықтай қолдайтындығын білдірген. Амал нешік, Елбасы ең жоғарғы деңгейде екі мәрте мақұлдатқан істі жеріне жеткізіп, өміршеңдендіретін шенеунік елімізде табылмады. Соның салдарынан Құнанбай қажы тәкиясы мәселесі бәз-баяғы қалпында қалуда.

– Жалпы, Сауд Арабиясына Қазақстан делегацияларының құрамында 5-6 рет сапарлағаныңызды білеміз. Қазақ халқы үшін бұл ел қасиетті Мекке мен Медине қалалары орналасқан киелі мекен ретінде қымбат. Бірақ біз білмейтін қандай тұстар бар? Бәлкім, іссапарларда қазақ пен араб елдеріне қатысты тың деректерді естіп-білген боларсыз…

– Аллаға сансыз шүкірлер болсын, 1994 жылдан бері қарай Умра және Үлкен қажылыққа ондаған рет барыппыз. Әр сапардың мәнісі бөлек, рухани олжасы орасан. Елбасымен бірге 1994 жылы алғаш Умраға барған сапарымыз әр кезде жадымызда. 1998 жылы қажылықта болғанымыз көкейде сайрап тұр. 2003 жылы әлемдегі ең таңдаулы 500 журналистер арасынан табылып, Үлкен қажылық кезінде «Азаттық» радиосының қазақ бөлімшесі арқылы Меккеден, Минадан, Арафаттан, Мұздалифадан тікелей репортаждар жүргізгеніміз естен кетпейді. 2003 жылы қазанда дені лауазымды қызметтер атқаратын он жеті адамнан тұратын делегацияны басқарып Умраға барғанымыз естелік жазсақ тіптен ертегі іспетті. Елбасының Фахд патшаға жазған хатын ресми жеткізгенімізде Қос Киенің – Харамайнның сақтаушысы Фахд патшаның дін мәселелері жөніндегі орынбасары шейх Салих Хусейн мырза жоғары деңгейде қарсы алып, әуелі өз үйінде арнайы қонақ етіп, Меккедегі Уммул-Құран университеті мен Қағбаның Кисуасын, Қағбаның ішкі жабуын, сондай-ақ, Мединедегі Расул Алланың с.ғ.с. қабірстаны ішіндегі арнайы жабуларды – жылдар бойына алтынмен зерлеп, қымбат жіптерден қолмен тоқитын жабық өндіріс орнымен таныстырғаны, Меккедегі қадыми Құран үлгілері жинақталған орталық кітапхананы қалауымызша аралатқаны қажылық сапардың қайталанбас жарқын сәттері десек те болады. Мединедегі ардақты пайғамбарымыздың с.ғ.с. мешіт-кешенінің барлық құпия бөлмелерін, мұражайларын, таудың саф ауасын жеткізіп тұратын жер асты туннелдерін, бас имамның отырған бөлмелерін, т.т. армансыз аралатқаны да ұрпақтан ұрпағымызға аңыз болып жетіп жататын оқиғалар. 2004 жылы Елбасының ұстазы, 86 жастағы ардагер Сейітқан Исаев ақсақалды қолынан жетектеп жүріп Үлкен қажылық парызын өтеуге себепші болғанымыз да күні бүгінгідей жадымызда жаңғырып тұр. Ал 2007 жылы жұбайымыз Ләйламен бірге әкбар қажы атанып, Құрбан айттың екінші күні 14 млн қажылардың арасынан шақырылған 600-дей қонақтармен бірге Сауд Арабияның патшасы Абдулла ибн Абдул-Әзиз әл-Саудтың Меккедегі салтанатты сарайында арнайы қабылдауға қатынасып, алқалы жиыннан соң небәрі алпыс шақты сыйлы қонақтардың тізіміне ілігіп, Қос Киенің сақтаушысы Абдулла патшамен қол ұстасып амандасып, араб тілінде қысқаша тіл қатысып, Қазақстан қажыларының дұғай сәлемін жеткізіп, артынша патшаға таяу маңда отырып, алдыға тартылған табақтан қойдың басын ырымдап алып, бірге түстік тамақ ішкеніміз еш естен кетпейді. 2011 жылы Эр-Риядта патша әулетінің мүшесі, миллиардер ханзаданың бірінің сыйлы қонағы болып, Қазақстанмен арадағы ауқымды инвестициялық жобаларды біршама талқылағанбыз. Сол сапарда нұрланған Мединеде ардақты пайғамбарымыз с.ғ.с. зәулім мешітінде құптан намазын бас имам Хусейн бин Абдул-Әзиз әли-Шейхтың аядай жеке бөлмесінде имамның тура арқа жағында тұрып оқу нәсіп болды. Намаздан соң сол жерде отырып, тәжірибелі аудармашы Дирех Самир досымыздың көмегімен шейхпен екі сағаттай жеке сұхбат құрып, ескідегі қазақ қажылары ішінде Құнанбай қажының 1876 жылы Мекке мен Мединеден оралған соң, бір жыл бойына қайтар жолда тері торсықпен әрең сақтап жеткізген азғантай қасиетті Зәмзәм суын көпшілікке қалай тең бөліп беремін деп таза шүберекті Зәмзәмға малып, кезекке тұрған қауымның тек еріндеріне сырттай ғана тигізгенін айтып, жетпіс жастағы бас имамды көзіне жас алғызып жылатқанымыз бар. Әңгіме соңында доктор Хусейн бин Абдулазиз әли-Шейх қазақ еліндегі, Орта Азиядағы дін исламның ахуалын сұрап, тәкпіршілдер мен террорлық пиғылдағы жат ағым өкілдеріне өте қатаң қарауымызды кеңес етті. Қажет болса, Қазақстанға келіп, бірқанша ресми кездесулер өткізіп, қолдан келген көмегін аяп қалмайтынын да жасырмады. Қажылық сапарлар жөнінде осылайша тізбектеп айта беруге болады.

Үстіміздегі жылдың басында да Сауд Араб мемлекетіне шақырту алдық. Ақпан айының басында Эр-Риядта Қос Киенің сақтаушысы Салман бен Абдул-Әзиздің қамқорлығымен жыл сайын өткізілетін дәстүрлі 32-ші Ұлттық мәдени мұра фестивалінің бір апталық жиыны жоспарланған болатын. Мәдени-танымдық шара аясында Азия мен Еуропадан жоғарғы лауазымды шенеуніктер келуі де белгіленіп, Эр-Риядқа таяу маңдағы әл-Жанадрия жазығында бәдауилер салт-дәстүрі насихатталып, көшпелі арабтар арасында ақындар айтысы да өткізіліп, түйелер жарысы да ұйымдастырылып, фольклорлық фестиваль бәдауилер тұрмыс-тіршілігінің қыр-сырларын онан сайын аша түсуге тиісті еді. Дегенмен, түрлі себептер қолбайлау болып бұл үлкен мәдени шараға қатынаса алмай қалдық.

– Кезінде Фейсал ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд өз елін өңірдегі көшбасшы мемлекетке айналдыруға тырысты. Тіпті, 1973 жылы Батыс елдеріне сес көрсетіп, ел мұнайын сатылымнан алып тастап, әлемдік энергетикалық дағдарысқа әкеп соқты. Бүгінде мұнай әрі қару, әрі саудаласудың құралы. Сауд Арабиясы қашанда «мұнай соғыстарында» белсенділік танытып, оның әлемдік бағамына әсер етіп отырады. Бірақ шикізат дәуірі өтіп бара жатқан жоқ па? Онымен қоса Сауд Арабиясының ықпалы да әлсіремей ме?

– Алғаш іргетас қалаған кезеңнен бастап Сауд Арабия мемлекеті батыстың, оның ішінде Ұлыбритания мен АҚШ-тың тікелей әсер-ықпалында болды. Жетпісінші жылдардың басындағы «батыл бұлқыныс» әлем алпауыттарының тарапынан еленбей қалған жоқ. Нәтижеде, Сауд әулетінің батыс топтарына астыртын қызмет еткен, Америка университетін бітіріп келген Фейсал ибн Мусаид есімді тақтан дәмесі зор ханзада ұрпағы ұрымтал сәтін пайдаланып, жетпіс жастағы үшінші ел билеуші Фейсал патшаға қарулы қастандық жасап, 1975 жылы 25 наурызда «еркінсіп кеткен патша» көз жұмады. Бұл тарихтың үлкен бір сабағы.

Сауд Араб патшалығы өткен бұлғақты дәуірлерді айтпағанда бүгінгі таңда аса қиын сынақ кезеңді бастан кешіріп отыр. Бір себептен, тоқсан жылдық монархиялық билік жүйесі тың өзгерістерді, күрделі жаңғыруларды қажетсінуде. Екіншіден, мұнай сату нарығы алдағы он бес-жиырма жыл ішінде балама жасыл энергия көздері пайда болуы себепті күрт тарылатын болса, онда төл экономиканың басқа да салаларын жедел дамыту, жаңа технология негізіндегі мұнай химиясы өндірісін өркендетуге шұғыл бет бұру міндеттері алдыдан шығады. Үшіншіден, соңғы ширек ғасыр көлемінде саудтықтардың саяси өресі биік, жаһандық ғаламтормен тығыз жымдасқан, мүлдем жаңа ұрпақ буыны қалыптасқанын да жадымыздан әсте шығармаған жөн. Төртіншіден, геосаяси тұрғыда Саудияның мұнайлы өлкелерінде дені шиіттік ұстанымдағы мұсылмандар өмір сүретіндіктен, Израиль мен Иран тарапынан болатын саяси әсерлер Сауд билеушілерін бір сәтке де тыныш қалдырмасы анық. Бесіншіден, отыз мыңға жуық мұрагер ханзада, Сауд әулетінің ең бай ұрпақтары арасындағы қым-қуыт қайшылықтар, жасырын текетірестер, құпия топтасулар, елеусіз атыс-шабыстар, міне, мұның барлығы да Сауд Араб мемлекетінде жақын арада болуы мүмкін өте күрделі өзгерістерді жақындата түскендей.

– Бүгінде Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед Бен Салманның бастамасымен ел ішінде тек экономикалық қана емес, идеологиялық реформалар да жүріп жатыр. Сарапшылар бұл елдің қатал діни канондар мен уаһһабизм, сәлафизм идеологиясынан түбегейлі бас тартпаса да, оны жұмсарту бағытында тиісті жұмыстар атқарылып жатқанын алға тартады. Бүгінде Сауд Арабиясында әйелдерге тұңғыш рет көлік жүргізуге рұқсат берілді, сән апталықтары да ұйымдастырылып жатыр. Бұл неден туындаған бастама? Бұған бүкіл араб елдерін шарпыған «араб көктемі» толқулары әсер етпеді ме? Діни ұстанымдары қалай өзгермек?

– Қазіргі алмағайып заманда тұтастай мемлекеттік деңгейде бір дінді ұстап тұру өте қиын. Қасиетті Құран Кәрімнің өзінде Алла субхана уа тағала бірнеше мәрте ескертеді ғой. Бірде аятта дінде зорлық жоқ деп келеді. Яғни, зорлықпен, күш көрсетумен дінді ұстап тұруға болмайды дейді. Ал Саудия мен БАӘ-інде, Кувейт пен Катарда, Иранда дінді күштеп ұстап тұру мысалдары кездесіп жатады. Шариғат шарттары да мемлекеттің барлық дерлік басқару тетіктерін қамтып отыруы тиіс. Саудияда тақтан мұрагер Мұхаммед бен Салман қолдан келгенінше батыл өзгерістер жасап бағуда. Мәселен, былтырғы жылы Сара әл-Сухайми Сауд Арабиясының қор биржасын басқарған ең бірінші әйел болды. Оған дейін 2004 жылы Лубна Олаян есімді ханым «Saudi Hollandi Bank»-нің Директорлар кеңесінің мүшесі болып сайланған ең алғашқы әйел болып еді. Ал ол аз десеңіз, биылғы жылғы қаңтарда Давостағы алқалы жиында Саудия атынан қатынасқан 24 жастағы Эмон Шакур – «Blosson»және «Eventfen» деп аталатын саудтық екі жаңа технологиялық стартаптардың негізін қалаушы болып табылады. Бір апта уақыт бұрын 60 жастағы саудиялық Линн Лаверти Элзенханс есімді, 2008 жылы әлемдегі 100 аса ықпалды әйелдердің арасында 10-орынды еншілеген бизнес ханымды жаһандағы ең алпауыт Сауд Арабиялық «Aramco» мұнай компаниясының Директорлар кеңесінің мүшелігіне тағайындауы, бұл әрине, жасындай жарқ еткен жаңалық еді. Алдағы уақытта Саудияның жоғарғы билік сатысында әйел адамдардың есімін кездестіріп жатсақ, оған еш таңданбай-ақ қоюымыз шарт. Кінәздық Лихтенштейн секілді билік құзыреті күрделі өзгерістерге түссе де, саудиялық достарға еш базына-реніш айта алмаймыз. Қос Кие тұрған мемлекеттің ішкі тұрақтылығы баршамызға ауадай қажет.

– Бүгінде Батыс БАҚ-тары мен саясаткерлері Сауд Арабиясы мен Катарды сырттағы кейбір экстремистік ұйымдарды қаржыландырып отыр деп айыптайды. Ирактағы соғыстан кейін, сондай-ақ, 2011 жылғы «араб көктемі» жүріп өткен Шығыс елдеріндегі жағдайдан кейін сүнниттік қозғалыстар радикалды идеологияға ұрынды деп санайды. Осындай пікірлермен қаншалықты келісуге болады әрі сүнниттер мен шииттердің өзара қырқысы кімге тиімді?

– Әрине, мұсылмандар сүннит пен шиіт болып екіге бөлініп, өзара қырықпышақ болып жатса, ол ең алдымен батыс алпауыттарына тиімді. Арабтар мен түркілер, күрдтер, тәжіктер, дұңғандар, әлемдегі өзге де мұсылман елдері өз іштерінде мызғымас біртұтастықты ұстанып, ислам өркениеті жаңаша серпінмен дамитын болса, жер-жаһанға билік жүргізу аз ғана алпауыт топтарға аса қиынға соғатыны белгілі. Сол себепті де батыстағы зерттеу орталықтары жүздеген жылдар бойына мұсылман үмметі арасында жік тудыратын теріс ағымдарды ойлап табумен әбігер болды. Сауд мемлекетіндегі тақ мұрагері Мұхаммед ибн Салман әл-Саудтың бір ай бұрынғы ресми мәлімдеуінше, 1947-1991 жылдар аралығындағы «қырғиқабақ соғыс» кезінде Шығыс блогына төтеп беру үшін де АҚШ Эр-Риядтан уаххабизмді жер-дүниеге кеңінен насихаттауды талап етіп отырған. Біреудің қолымен «от көсеген» мұхиттың арғы жағындағы теріс пиғылдылар осылайша жарты ғасырдан астам уақыт бойына өз дегендерін болдыртумен келген. Қазақстан мұсылмандары да мазхабсыздық пен уаххабизмнің, сәлафизмнің уытын ойланбастан, талғамастан жұта беретін болса, түптің түбінде орасан қиыншылықтарға ұрынары анық.

Елбасы жіті аңғарып, дін істері жөніндегі министрлікті құрып, діни сенім бостандығы туралы заңды дер уағында жаңадан қабылдатып, діни содырлармен аяусыз күрес жарияламағанда, мұндай жайбарақаттылықтың арты қандай апаттарға апарып соқтырарын кім білсін?!

– Мұрагер ханзада ел экономикасының мұнай өндірісіне тәуелділігіне аса алаңдаулы. Сауд Арабиясы технологиялық даму жолына түсе ала ма? Бұл жолда инвесторларды тарту қаншалықты қиын?

– Саудияның ішкі мүмкіншіліктері өте зор. Күні кеше АҚШ Президенті Д.Трамппен өткен екеуаралық келіссөз барысында таққа мұрагер ханзада, Қорғаныс министрі Мұхаммед ибн Салман әл-Сауд 200 млрд доллардан асып жығылатын инвестиция жөнінде әңгіме қозғады. Мұнай өндіру саудиялықтар үшін басты табыс көзі болып қала тұрғанмен, жаңа тақ иегерлері мұнайға тәуелді болып қалмау іс-шараларын да жедел түрде күн тәртібіне қоюда. Сауд Араб елінде саяси реформалар қаншалықты нәтижелі жүргізілетіндігіне сіздер мен біздер таяу арада нақтылы куә болмақпыз.

– Бұл елде сыбайлас жемқорлықпен күрес те қатал жүріп жатыр. Тіпті, мұрагер ханзаданың бастамасымен бірқатар саудиттік мұрагерлер мен шенді-шекпенділердің қылмысы әшкереленіп, жымқырылған қаржы ел бюджетіне қайтарылды. Бұл науқандық шара ма, әлде Сауд Арабиясы шын мәнінде ашықтыққа бет алды ма?

– Қазіргі таңда Сауд Арабия мемлекетінде өте күрделі өзгерістер қарқын алуда. Әсіресе, жиырма мыңнан астам таққа мұрагер өзара қырбайлыққа түскен уақытта, кімнің ақ, кімнің қара екенін тіпті де біліп болмайсың. Ең бастысы, ниетте. Жеке бір мемлекет жаһандық үрдістерден шеттеп қалуы мүмкін емес. Саудия зиялылары жаһанды емін-еркін кезіп жүрген болса, ал әлем мұсылмандарының озық өкілдері күн құрғатпай Саудияға жүз мыңдап келіп жатқан болса, жергілікті құндылықтар қалайша өзгермесін?! Жетпісінші жылдардағы Саудия басқа, қазіргі Саудия басқа. Өйткені ғаламтор миллиондар санасын байлап-матап алған уақытта оқшаулануға, жабық болуға, «өз қазаныңда өзің қайнауға» еш мүмкіндік жоқ. Сол себепті мұның барлығын жаһанданудың жанды әсерлері деп ұққан жөн. Күрделі өзгерістер күтпеген төңкерістерге алып келуі мүмкін бе? Жоқ деп үзілді-кесілді айтуға болмайды. Саудия бірнеше бөліктерге бөлініп кетеді екен деген сәуегейлер де жетерлік. Қалай дегенде де, АҚШ пен Израиль, Иранның құрған торына түспеймін деп бұлқынған Сауд Араб мемлекеті араб елдерінің тура ортасында тіршілік кешіп, аса күрделі саяси өзгерістерге батыл бағыт ұстауда. Сәттілік тілейміз әрқашан саудиялық бауырларға!

– Кезінде мұсылман үмметі бүкіл ғылым мен білімнің ордасы боп, математика, алгоритм, медицина, т.б. ғылым түрлерін әлемге әкелді. Ал қазір Құранда айтылған аяттардың, Пайғамбарымыздың (с.ғ.у.) хадистерінің сырын Батыс ғалымдары ғылыми жаңалық ретінде ашып отыр. Мәселен, эмбриология, астронавтикаға қатысты соңғы жаңалықтарды айтсақ болады. Неге мұсылман үмметі тек діни канондармен шектеліп, Алладан келген Қасиетті Құранды іштей біле тұрып, оның потенциалын ғылым жолында пайдалана алмай отыр?

– Ислам және ғылым деген өте терең мәселе. Құран Кәрімде құпия сырлары ашылмаған аяттар жетерлік. Мұсылман баласы адамзат өркениетінде кенжелеп артта қалған болса, оған ең алдымен өзіміз кінәліміз. Іштарлық, көре алмастық, жалқаулық, керенаулық, тәкаппарлық, тоқмейілсушілік, мұнан басқа да толып жатқан жаман мінездер өн-бойымызды мықтап жаулап алған. Араб пен түркі әлемі мұсылмандары бас біріктірер болса, алынбайтын қамал жоқ. Ал отызға жуық Нобель сыйлығының лауреаттары Құран аяттарынан ғылыми ақиқат тауып, артынша мұсылмандық қабылдап жатса, мұнда да муслим бауырлардың шешуші үлесі бар екенін әсте ұмытпаған жөн. Эр-Риядтың жанында әлемдік талаптарға сай халықаралық университет қалашығы бой көтеруі де ғылым мен білімге қатты көңіл бөлген сүйіспеншілікті танытса керек. Саудияның жаңа басшылары жаһанда бұрын-соңды болмаған технология негізінде өндіріс ошақтарын ашып, тіпті, мемлекет­аралық деңгейде 200 млрд АҚШ доллары көлеміне дейін инвестициялық жоба дайындауда. Бұл, әрине, зор мүмкіншілік!

– Сауд Арабиясы болашақта туризм кластерін де жан-жақты дамытпақ. Сіздің ойыңызша, бұл елде қандай туризм түрлерін дамытуға болады?

– Сауд Арабиясына жыл он екі ай бойына келушілер легі еш толастамайды. Ең басты мәселе Үлкен және Кіші қажылық. Құрбан айт кезінде жергілікті халықты қосқанда ондаған миллион мұсылмандар Қағбатолланы жеті мәрте айналып, тәуап жасап жүргенін көргенде, немесе Арафатта соншама жамағат бір мезгілде дұға жасап жатқанын анықтап қарағанда, қасиетті рамазан айында 2-3 млн-ға дейін қажылар нөпірі Мекке мен Мединені басып алғанда «діни туризмнің» құдыреті мен мүмкіншілігін айқын сезінгендей боласың. Былайынша алып қарағанда, 2 миллиондай тұрғыны бар меккеліктер бір тоқтам көрместен 365 күн бойына шетелдік қонақтарды күтіп алып, шығарып салуда. Мединеліктер де бұдан ешбір қалысар емес. Сауда-саттық қарқыны да өте жоғарғы деңгейде. Пайғамбар с.ғ.с. елінен Зәмзам мен құрмадан, миск пен мисуәктан басқа толып жатқан заттарды бағасына қарамастан сатып ала береді.

Саудия туризмнің этнотуризм саласына да қатты көңіл бөлсе болады. Түйемен сахараны кезіп, табиғат кереметтерін тамашалап, жыртқыш құстармен аңға шығып, бәдауилердің тұрмысын тамашалап, көшпелілер өркениетінің мүшесі болуға ұмтылатындар болса – ашық аспан астындағы қызық-тамашалар жетерлік. Қазіргі заманауи туризм түрлері де айрықша сұранысқа ие. Мәселен, бұл ретте Қызыл теңіздің жағалауын ерекше туризм аймағына айналдыру мүмкіндіктері зор.

– Кең көлемді сұхбатыңызға көп рақмет!

 

Сұхбаттасқан

Кәмшат ТАСБОЛАТ

Редакция таңдауы

Римдегі турнирден қазақ балуандары 11 медаль алды

Италия астанасы Рим қаласында Маттео Пелликонаны еске алуға арналған күрес түрлері бойынша халықаралық рейтингтік турнир басталды. Оған 32 елден 350-ден астам спортшылар қатысуда. Қазақстан...

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...
1 1

Алма ҚҰНАНБАЕВА, Стэнфорд университетінің профессоры: Америкалықтар қазақтың киіз үйіне келіп, күйін тыңдауға құмар

АҚШ-тағы әлемге әйгілі Стэнфорд университетінің профессоры Алма Құнанбаева көп жыл бойы америкалық...
balaeva scaled 1

Ақпарат министрі кәсіби журналистиканы дамыту туралы жоспарын айтты

Еліміздің жоғары оқу орындарындағы журналистика факультеттерінің оқу бағдарламалары зерделенеді. Бұл туралы ҚР...
imgonline com ua resize zut2tfnle74gt 1

Мессидің шоуына қатысқан қандасымыз «Дю Солейде» өнер көрсетеді

«Дю Солей» циркі (Cirque du Soleil) – әлемдік цирк өне­рін­­де көш бастап...

Жаңалықтар

Алматы облысының дәрігер қыз-келіншектері марапатталды

Алматы облысының әкімі Амандық Баталов Талдықорған көп салалы ауруханасына барып, облыстағы денсаулық сақтау саласында еңбек етіп жүрген, індетпен күресте алдыңғы шепте болған бірқатар нәзік...

Дзюдодан париждегі Grand Slam турнирі қазан қаласына ауыстырылды

Дзюдодан 5-7 мамыр күндері Парижде өтуі тиіс Grand Slam турнирі Қазан қаласына ауыстырылды. Бұл туралы Халықаралық дзюдо федерациясының (IJF) баспасөз қызметі хабарлайды.  Франция тарапының...

Жансай Смағұлов Grand Slam турнирінің күміс медалын иеленді

Дзюдодан Ташкентте өтіп жатқан Grand Slam турнирінің финалында бақ сынаған Қазақстан балуаны Жансай Смағұлов турнирдің күміс жүлдегері атанды деп хабарлайды Olympic.kz. 73 келіде сынға түскен...

Бас санитар дәрігерінің жаңа қаулысы шықты

Қазақстанның бас мемлекеттік санитар дәрігері Ерлан Қиясовтың жаңа қаулысы жарияланды. Қаулы бойынша, 2020-2021 оқу жылының үшінші тоқсанында мыналарға рұқсат етіледі: оқушылар саны 300-ге дейін контингенті...

Қарағандыда көлікте отырған арыстан туралы Экология министрлігі не дейді?

Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Қарағандыда арыстанды көлігімен тасымалдағандардың оқиғасына пікір білдірді - деп хабарлайды Tengrinews.kz. "Облыстық жануарлар дүниесі инспекциясының мамандары бұл мәселені талқылады....

Римдегі турнирден қазақ балуандары 11 медаль алды

Италия астанасы Рим қаласында Маттео Пелликонаны еске алуға арналған күрес түрлері бойынша халықаралық рейтингтік турнир басталды. Оған 32 елден 350-ден астам спортшылар қатысуда. Қазақстан...

Ақмола облысының қыздары 4 алтын медаль иеленді

ШҚО Өскемен қаласында жалауын көтерген әйелдер арасындағы еркін күрестен Қазақстан чемпионаты өз мәресіне жетті. Бәсекеде Ақмола облысының төрт қызы төрт алтын медаль жеңіп алып, жалпыкомандалық...

Қарағандыда көлік ішіндегі арыстан жұртты таңдандырды

Қарағандыда көлік терезесінен қарап тұрған арыстанның суреті БАҚ пен әлеуметтік желілерде резонанс тудырды, деп хабарлайды NewTimes.kz. Экология министрлігі бұл оқиғаның мән-жайын анықтап, арыстан Қарағанды хайуанаттар...

Индонезияда сегіз жасар бала қолтырауынның асқазанынан шығарылды

Индонезияда сегіз жасар баланың денесі қолтырауынның асқазанынан алынды, деп жазады The Sun. Берілген ақпаратқа сәйкес, баланың еш жеріне зақым келмесе де, аман қалмады. Бала әкесімен бірге...

Женевада адам құқығы туралы ең жақсы фильмдер іріктелмек

Биыл 19-шы Халықаралық кинофестиваль және Женевадағы адам құқықтары жөніндегі форум виртуалды форматта өтеді. Жыл сайын іс-шараға 40 мың көрермен қатысатын. Онымен қоса 25 елден 300-ге...

Атырауда автотұрақтағы 5 автобус өртеніп кетті

Оқиға салдарынан қаза болғандар мен зардап шеккендер жоқ. Атырау облысындағы Теңіз кенішінде 5 автобус өртеніп кетті, деп хабарлайды inbusiness.kz Оқиға 5 наурызда сағат 19:30-да Жылыой...

Елімізде 2021 жылғы алғашқы екі айда 120 адам жемқорлыққа қатысты сотты болған

2021 жыл басталғалы бері  шамамен 120 адам жемқорлық ісіне қатысты сотты болған. Бұл жөнінде ҚР сыбайлас жемқорлыққар қарсы іс-қимыл агенттігінің Telegram каналында хабарланды. Cотталғандардың ішінде 28...

Экстремистік идеология жақтастарын райынан қайтару – басты міндет

Қазақстанда  жат діни ағымдарды түбегейлі ауыздықтау мүмкін болмай отыр. Діни ахуалдың тереңдеуіне қауіптің  алдын алу жұмыстарының жеткіліксіздігі себеп болуда. Бұл туралы Алматыда Абай атындағы...

Әлемде адам тіршілігі үшін қажетті негізгі тауарлардың бірі таусылуға жақын

Дүние жүзінде адам тіршілігі үшін маңызды тауарлардың бірі — құмның тапшылығы сезіле бастады. Құм судан кейінгі ең көп сұранысқа ие ресурс болып саналады, деп...

Бас санитардың жаңа қаулысы шықты

ҚР ДСМ Бас мемлекеттік санитар дәрігері Ерлан Қиясовтың жаңа қаулысы жарияланды.  Жаңа қаулыға сәйкес, қылмыстық-атқару мекемелерінде санитариялық-дезинфекциялық режимді сақтау алгоритмі» атты 24-қосымшада 4-тармақ өзгертілді. «4. Маскаларды...

Дәрігер әйел адамның денсаулығына қауіп төндіретін ең зиянды өнімдерді атады

Ресейлік диетолог Наталья Круглова әйел адамның денсаулығы мен сұлулығы үшін ең қауіпті тағам түрлерін атады, деп хабарлайды Lenta.ru. Дәрігердің сөзінше, әйелдер жейтін тағамының калориясына мән...

Елорда асханаларының бірінде өрт шықты (видео)

"5 наурыз күні сағат 11.48-де өрт сөндіру бөлімнің қызметкерлері шұғыл түрде Достық көшесінде орналасқан "Избушка" дәмханасына аттанды", – делінген астаналық төтенше жағдайлар департаментінің хабарламасында. Тұрғын...

«Қазақалтын» кенішінен 122 миллион теңгенің алтыны қолды болды

Ақмола облысында «Қазақалтын» кенішінен 122 миллион теңгенің алтыны ұрланды, деп хабарлады zakon.kz. «Ақмола облыстық полиция қызметкерлері 2 наурызға қараған түні «Қазақалтын» АҚ-қа тиесілі катодты алтынды ұрлау...

Орыс тілінде сөйлеген депутат партия қатарынан қуылды

Украинада Харьков облыстық кеңесінің депутаты Александр Дорошенко орыс тілінде сөз сөйлегені үшін  партия қатарынан шығарылды, деп хабарлайды РИА Новости. "Еуропалық ынтымақтастық" партиясы баспасөз қызметінің мәліметінше, ...

Жамбылда 38 елді мекенді қызыл су басуы мүмкін

Жамбыл облысында 38 елді мекен су астында қалуы мүмкін. Олардың басым көпшілігі су қоймаларының маңайында орналасқан. Егер көктемде күн күрт жылып, таудағы қар ерісе...

Елімізде жаңа мереке пайда болды

ҚР Премьер-Министрі Асқар Мамин «Қазақстан Республикасындағы мерекелік күндердің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 31 қазандағы № 689 қаулысына толықтыру енгізетін бұйрыққа...

«Алаяқтардың қолына түсуі мүмкін»: Маман телефоннан қандай хабарламаларды жойып отыру керегін айтты

"Цифрлық платформалар" автономды коммерциялық емес ұйымының бас директоры Арсений Щельцин смартфоннан қандай хабарламаларды өшіріп отыру керегін айтты, деп хабарлады РИА Новости.     Маманның айтуынша, телефоннан...

Алматылық оқушы халықаралық математика лигасында топ жарды

Алматы қаласындағы «Білім-Инновация» мамандандырылған лицейінің 9-сынып оқушысы Нұрасыл Бейсенбай  The Math League – Халықаралық математика лигасында топ жарды, деп хабарлайды Алматы арнасы.  Олимпиадаға әлем бойынша...

Өр тұлғалы өңір басшысы

Күрделі кезеңдерде республикамыздың бес облысының әкімі болған, Елбасының сенімді сардарына айналған Бердібек Сапарбаевтың атқарған еңбегін, көзбен көріп, көңілге түйген сол облыстардың халқы әлі күнге...

Қасым-Жомарт Тоқаев түрік халқына көңіл айтты

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Кугар» әскери тікұшағының апатқа ұшырап, бірнеше адамның қаза болуына байланысты Түркия Президенті Реджеп Тайип Ердоғанға Қазақстан халқының және жеке өзінің...

8 наурызға 18 кітап

Көктемнің алғашқы шуақты мерекесі жақындаған сайын көпшілігімізді, әсіресе ер-азаматтарды жақындарыма «не сыйласам?» деген сауал мазалайтыны белгілі. Кітап сыйлаңыз. Жақсы таңдалған құнды кітап басқа жанның...

Елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыт салынады – министр

Энергетика министрі Нұрлан Ноғаев 2025 жылға дейін елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыттың құрылысы аяқталатынын айтты. Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында мұнай және газ-химия...

Қазақстанда әйелдер мемлекеттік қызметтерді алуға аз жүгінеді

Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Азаматтарға арналған үкімет мемлекеттік қызметтерге қанша әйел жүгінетінін есептеп көрді. Белгілі болғандай, 2020 жылы мемлекеттік корпорацияға түрлі қызметтерді алу үшін 6,2...

8 наурыздан бастап Өзбекстанға жаңа әуе рейсі ашылады

2021 жылғы 8 наурыздан бастап «SCAT» әуе компаниясы Ақтау және Үргеніш қалалары арасында аптасына 2 рейс орындай бастайды, – деп хабарлады ҚР ИИДМ баспасөз...

АҚШ ғалымдары коронавирус инфекциясын қоздыратын қан тобын анықтады

АҚШ ғалымдарының зерттеуі бойынша, ІІ қан тобының иелері коронавирус инфекциясының жұқтыруға «бейім» келеді. Гаврард медициналық мектебінің «Бригэм энд уименз» клиникасында қызмет ететін ғалымдардың бұл...

Коронавирус: 226 адамның жағдайы ауыр

5 наурыздағы мәлімет бойынша, Қазақстанда 18 882 адам короновирус инфекциясынан (13 236 КВИ+ және 5 646 КВИ-) емделіп жатыр. Денсаулық сақтау министрлігінің Telegram каналында олардың...

Ауа райының бұзылуына байланысты 7 өңірде көлік қозғалысы шектелді

ҚР ИИДМ баспасөз қызметінің мәліметінше, республикалық маңызы бар жолдардың төмендегідей учаскелерінде қозғалысқа шектеу енгізілді. Ақмола облысында: 1. 03.03.2021 ж. сағат 16.00 «Жезқазған-Петропавл» автожолының 377-536 шақырымында,...

Ақылы автожолдарда көлігі бұзылған жүргізушілерге тегін көмек көрсетіледі

«ҚазАвтоЖол» Ұлттық компаниясы ақылы автожолдарда жанармайы таусылған немесе автокөлігі бұзылған жүргізушілерге көмек тегін көрсетілетінін мәлімдеді. Павлодар облысының Павлодар, Екібастұз, Ақсу, Аққулы, Железин және Тереңкөл аудандарында...

5 наурыз: еліміздің тарихында қандай айтулы оқиғалар болды

Осыдан 25 жыл бұрын, яғни 1996 жылы 5 наурызда Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры «Ақан сері-Ақтоқты» пьесасының (режиссер Ж. Омаров) қойылымымен ашылды. Сол жылы...

Елордада ауа райының бұзылуына байланысты оқушылар қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы бүгін ауа райының күрт бұзылуына байланысты мектеп оқушылары мен колледж студенттері қашықтан оқыту форматына көшірілгенін хабарлады. «Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы хабарлайды:...

ШҚО-да дүкенге маскасыз кірген адамға айыппұл салынды

Шығыс Қазақстан облысының 5 ауданында карантиндік шектеуді бұзғандар тіркелді. ШҚО Ақпарат орталығының мәліметіне сүйенсек, мониторингілік топтар Шемонаиха ауданында 74 нысанға тексеру жүргізіп, ереже бұзудың 1...

Өткен тәулікте 857 адам коронавирус жұқтырды

Қазақстанда өткен тәулікте 857 адамнан коронавирус анықталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 132, Алматы қаласы - 134, Шымкент қаласы - 27,...

Еліміздің басым бөлігінде қар аралас жаңбыр жауады – Қазгидромет

5 наурыз күні Қазақстанның басым бөлігіне әлі де Солтүстік-Батыс циклонның әсері сақталады, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын күтіледі, – деп хабарлады «Қазгидромет» РМК. Республиканың оңтүстік...

Абай атындағы университет үздіктер қатарына енді

Абай университеті екі бағдарлама бойынша QS World University Ranking by Subject-2021 рейтингінде топ-250 үздіктер қатарына енді. Абай атындағы ҚазҰПУ алғаш рет «QS World University Ranking...

Кремль: «Cанкцияның әсері де, мағынасы да жоқ»

АҚШ-тың "Навальныйдың ісі" бойынша жаңа санкциялары екіжақты қатынастарға "қатты әсер етеді", қазірдің өзінде "жағдай нашар". Бұл туралы Кремльде айтылды. АҚШ-та Ресейдің жаппай қырып-жоятын қару бағдарламасын...

«Құтадғу біліктің» жаңа аудармасы оқырманға тарту етілді

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Отырар» кітапханасында Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» еңбегінің жаңа аудармасының таныстырылымы өтті. Қарахандар дәуірінде 1069 жылы жазылған құнды жәдігер...

Министрлік коронавирус «гүл арқылы жұғады» деген ақпаратқа түсінік берді

Коронавирус инфекциясы гүл арқылы жұғады деген ақпарат жалған. Бұл туралы Денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитеті өкілдері айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі. Департамент мәліметіне қарағанда, Желіде...

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Бішкекте қандасымызға арналған музыкалық кеш өтті

1 наурызда  Бішкектегі К.Молдобасанов атындағы Қырғыз ұлттық консерва­тория­сында Қыр­ғыз Республикасындағы қазақтардың арасынан шық­қан талантты әнші, қырғыз елінің  мә­дениетіне еңбек сіңірген қайраткер Ержан Му­синді еске...

Енді WhatsApp-тың компьютерлік нұсқасында бірнеше адаммен видео арқылы сөйлесуге болады

WhatsApp мессенджерінің компьютер арқылы қосылатын нұсқасында бірнеше адам видео және аудио байланыс арқылы сөйлесе алады, - деп хабарлайды Tech Crunch. Аудио және видео қоңыраулар шифрлау арқылы...

Ауылдағы іскер әйелдерге 4000 доллар қайтарымсыз грант беріледі

Ауылды жерлерде кәсіпкерлікпен айналысатын әйелдердің 4000 доллар қайтарымсыз грант ұтып алу мүмкіндіктері бар, деп хабарлайды Аtameken Business.     https://youtu.be/rIWRXS-QT2Q Ол үшін өз ісіңізді ашуға деген...

2020 жылы Қазақстанда 48 ірі сүт фермасы іске қосылған

Өткен жылы ауыл шаруашылығы саласында импорттық өнімдерді алмастыру жоспары бойынша Қазақстанда 48 тауарлы сүт фермасы, 3 ет комбинаты іске қосылды. Бұл туралы Ауыл шаруашылығы...

Пандемия кезінде гендерлік теңсіздік күшейді – ДДСҰ

Пандемия Еуропадағы гендерлік теңсіздікті күшейтті. Бұл туралы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) Еуропалық аймақтық бюросының директоры Ханс Клюге бейсенбі күні Facebook-те жарияланған Копенгагенде өткен...

Украина коронавирустың үшінші толқынына дайындалуда – Премьер-министр

Украина премьер-министрі Денис Шмыгаль елде COVID-19 үшінші толқынының басталғанын мәлімдеп, келесі локдаунның мүмкіндігін жоққа шығармайтынын айтты.  Укринформ сайтының мәліметінше, Денис Шмыгаль жағдайды бейімделген карантин құралдарымен...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Еліміздегі мешіттер қазақы стильде болуы керек – Бас мүфти

Елордада Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының төрағалығымен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан құрылған Қазақы стильдегі мешіт құрылысы бойынша жұмыс тобының алғашқы мәжілісі өтті, –...

«Nur Otan»: Түркістанның тазалығына жауапты көпбалалы аналар ардақталды

Бүгін «Nur Otan» партиясының Түркістан облыстық филиалында 8 Наурыз – әйелдердің халықаралық мерекесіне орай, бір топ көпбалалы анаға құрмет көрсетілді. Партияның «Бақытты отбасы» жобасы...

Жаңа орда құратын ұрпақ тәрбиелегіміз келеді

Парасат ТАНЕН, Orda Gen жобасының директоры: Тәуелсіздіктің ақ таңында дүниеге келген сәбилердің емін-еркін ойланып, жан-жақты дамып, қазақы мінез қалыптастыруына ертегі арқылы жол ашу – Orda...

Жасотандықтар мереке қарсаңында жас аналарға құрмет көрсетті

8 наурыз қарсаңында жасотандықтар Нұр-Сұлтан қаласындағы №2 көпбейінді орталық аурухананың акушерлік бөлімнің нәзік жанды қызметкерлері мен аналарын құттықтады. «Jas Otan» ЖҚ жетекшісі Нұржан Жетпісбаев: «Әйелдер күнімен...

Өскеменде баланы еденге лақтырған тәрбиешіге іс қозғалды (видео)

Өскемен қаласындағы «Арман» балабақшасының тәрбиешісіне қатысты қылмыстық іс қозғалды. ШҚО әкімдігінің баспасөз қызметі мәлімдегендей, 3 наурызда облыстық білім басқармасына хабарласқан ата-ана «Арман» балабақшасындағы «Еркетай» тобы...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...

Алма ҚҰНАНБАЕВА, Стэнфорд университетінің профессоры: Америкалықтар қазақтың киіз үйіне келіп, күйін тыңдауға құмар

АҚШ-тағы әлемге әйгілі Стэнфорд университетінің профессоры Алма Құнанбаева көп жыл бойы америкалық студенттерге қазақ мәдениеті туралы лекция оқыған. Сонымен қатар ол Беркли қаласында Орта...

Ақмола облысында шахтада топырақ басып қалған жұмысшылар құтқарылды

Ақмола облысында шахтада топырақ үйіндісінің астында қалған екі жұмысшы құтқарылды. Oблыстық ТЖД баспасөз қызметінің мәліметінше, оқиға 4 ақпан күні Астрахан ауданындағы «Айна – ресурс» ЖШС...

Сарқылмас сезім бұлағы

Өнер атаулы сұлулықты дәріптеуден тұрады десек, сол дәріптеудің таусылмас кені, сар­қыл­­мас шабыт көзі – әйелдер. Және бұл өнер­­дің барлық түріне тән. Ежелгі дәуірден бері...

Ақұштап БАҚТЫГЕРЕЕВА: Ақынның мақсаты – әлдекіммен қылыштасу емес, ақиқатқа көз жеткізу

8 наурыз Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Túrkistan басы­лымы арқылы қазақ қыздарына өз ақыл-кеңесімді айтқым келеді. Басылымдарыңызды замандастарыммен қатар оқитын жас қыз-келіншектер пайдалысын көңіліне тоқып,...

Рухани жаңғыру − рух тазалығына ұмтылу

Әр дәуір өз жаңалығымен келеді десек те, ұлт ретінде қалып­тас­қан халықтың өзгермейтін бір талабы болады, ол − ру­хани тұрғыдағы біртектіліктен ажырамау. Елді ел ететін...

Енді педагогтер жұмысқа конкурс арқылы қабылданады – министр

Бүгін Парламент Сенатында депутаттар білім саласына қатысты бірнеше маңызды жаңа нормаларды қамтитын заң жобасын қарастырып, мақұлдады. Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов осы құжатта...

Қазынаның шығыны көп, кірісі аз

2020 жыл әлем экономикасы үшін сынақ жылы болды. Көрсеткіштердің бәрі кері кетті. Алыс-беріс азайып, барыс-келістің тоқтауы көп елдің қазынасын ортайтып, қарызын еселеді. Пандемия  Қазақстан...

Тәж-Махалдан мыңнан астам турист эвакуацияланды

Бейсенбі күні таңертең Үндістанның Агра қаласындағы Тәж-Махал кесенесі аумағынан кем дегенде мыңнан астам турист эвакуацияланды, – деп жазды Hindustan Times газеті. Басылымның мәліметінше, жергілікті полицияға...

Жоғарғы соттың екі судьясы қызметінен босатылды

Парламент Сенатының жалпы отырысында ҚР Жоғарғы сотының судьялары қызметінен босатылды. «Сіздердің қарауыңызға Анатолий Сергеевич Смолинді және Серік Қазбекұлы Әбнәсіровті Жоғарғы Сот судьясының қызметінен босату туралы...

Қаржы министрлігі аппаратының жаңа басшысы тағайындалды

ҚР Қаржы министрінің бұйрығымен Абзал Бейсенбекұлы Қаржы министрлігі аппаратының басшысы қызметіне тағайындалды, – деп хабарлады осы ведомствоның баспасөз қызметі. Абзал Бейсенбекұлы 1985 жылы Жамбыл облысында дүниеге...

Австралияда «жұмбақ рейстерге» билет сатыла бастады

Австралиялық Qantas әуе компаниясы бағыты беймәлім рейстердің ашылғаны туралы хабарлады. Компания "жұмбақ рейстер" деп атаған тасымалдың бұл түрі – шекаралар жабық кезде ішкі рейстерді...

Шетелден 500 млн доллардан астам қаржыға сатып алған малдың пайдасы болды ма?

Қазақстан соңғы жылдары шетелден 153 мыңнан астам асыл тұқымды мал сатып алған. Оған барлығы 500 миллионнан астам доллор жұмсалған. Бірақ сатып алып келген малдан...

Оралда көпірдің астынан жас жігіттің мәйіті табылды

Азиат пішіндес жас жігіттің мәйіті бүгін сағат 07.01-де Орал қаласына қарасты Деркөл кентіндегі көпірдің астынан табылған. Бұл туралы БҚО денсаулық сақтау департаменті хабарлады.  Жасы шамамен...

Терезеден құлап кеткен баланы құтқарған павлодарлық 1 млн теңге сыйақы алды

Павлодар қаласының тұрғыны Александр Жұмабаевқа терезеден құлаған баланы құтқарғаны үшін миллион теңге берілді. Ер адам биіктен құлап кеткен қызды қағып алуға үлгермей қалды, алайда...

Туысының үйінен соғым етін ұрлаған жамбылдық бас бостандығынан айрылуы мүмкін

Соғым етін ұрлаған жамбылдық тұрғын бас бостандығынан айрылуы мүмкін,  деп хабарлайды Polisia.kz. Ағымдағы жылдың 1 наурызында Т.Рысқұлов аудандық полиция бөліміне Көгершін ауылының тұрғыны xабарласып, үйінің...

Қазақстанда төлқұжаты жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды

Қазақстанда жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды. Бұл жайында Мәжіліс депутаттарының сауалына ҚР Премьер-Министрі Асқар Маминнің жауабында айтылған. «2020 жылғы қыркүйек...

Apple саңылаусыз iPhone шығарады

Apple физикалық порттарсыз жұмыс істейтін смартфон өндірісін қолға алды. Бұл туралы Appleosophy басылымы хабарлады. Дереккөздердің хабарлауынша, америкалық компанияның инженерлері iPhone-ды компьютермен синхрондаудың жаңа әдістерін жасауда....

Алматыда «Рахат» базарының 300-ге жуық саудагері наразылыққа шықты

Алматыда "Рахат" базарының 300-ге жуық саудагері өздері жан бағып отырған сауда орнының жабылуына қарсылық білдіріп, наразылыққа шықты. Айтуларынша, орнына жиһаз фабрикасын салуға рұқсат беріпті,...

Жұмыс істеуге ең қолайлы мемлекет анықталды

Әлемдегі еңбек мигранттарының ширек бөлігіне жуығы жұмыс істеу үшін Канадаға қоныс аударуды құп көреді екен. Бұл туралы BCG және The Network-тің бірлескен зерттеуінде айтылған,...

Ақмола облысының күре жолдарында көлік қозғалысы шектелді

Ауа райының қолайсыздығына байланысты Ақмола облысының күре жолдарында көліктің барлық түрлерінің қозғалысына шектеу қойылды.  4 наурыз күні сағат 07.00-де Ақмола облысында ауа райының нашарлауы (жел,...

Коронавирусты «мәңгілікке» жұқтырған алғашқы науқастар тіркелді

Америкалық дәрігерлер коронавирусты "мәңгілікке" жұқтырудың алғашқы жағдайларын анықтады, деп хабарлайды medRxiv.  Оңтүстік Калифорния университетінің мамандары вирустың іздері алты ай бойы ақ қан ауруымен ауыратын бірнеше...

4 наурыз: атаулы күндер, есте қалар оқиғалар

4 наурыз Тәуелсіз Қазақстан тарихында қандай оқиғалармен есте қалды? Еске түсіріп көрейік... 1993 жылы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы» ҚР Заңы күшіне енді. 1997 жылы ҚР...

WhatsApp арқылы 20-ға жуық адамға 70 млн теңгеден астам залал келтірген әйел ұсталды

Ақмола полицейлері интернет-ресурстардың көмегімен пирамида ұйымдастырған алаяқты анықтады, деп хабарлайды Polisia.kz. 2021 жылдың 1 наурызында Көкшетау қаласының ПБ кезекші бөліміне Көкшетау қаласының 65 жастағы тұрғынынан...

Тұман, көктайғақ, жел: Синоптиктер ел өңірлерінде ауа райы қандай болатынын айтты

Бүгін Қазақстанның басым бөлігінде Солтүстік-Батыс циклонының өтуімен құбылмалы ауа райы сақталып, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын болады. Еліміздің оңтүстігінде қатты жауын-шашын күтіледі, кей жерлерде...

28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі

Шығыс Қазақстан облысында 8 наурыз – Халықаралық әйелдер күніне орай 28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі. Мереке қарсаңында көпбалалы аналар 5 АЕК (14...

Елімізде темекі бағасы қымбаттайды

Ұлттық экономика министрі 2024 жылға дейін темекі бағасын кезең-кезеңмен көтеру жоспарын жариялады. Мәжілісте ЕАЭО-ға мүше елдердің темекі өнімдеріне акциздер саласында салық саясатын жүргізу қағидаттары туралы...

Моңғолия 1 мамырдан бастап шекарасын ашады

Бүгін Моңғолияның министрлер кабинеті 1 мамырдан бастап шекараны ашу туралы шешім қабылдады деп хабарлайды pavlodarnews.kz сайты. Мемлекеттік төтенше комиссия басшысы С.Амарсайханның айтуынша, премьер Л.Оюун-Эрдэнэ өткен...

Этнограф Болат Бопайұлы «Мәдениет саласының үздігі» атанды

Бүгін «Отандастар қоры» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен белгілі жазушы, этнограф Болат Бопайұлының салт-дәстүрі туралы 10 кітабының таныстырылымы өтті. Салтанатты жиынға жазушы, түрколог-ғалым Тұрсынхан Зәкенұлы,...

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға және үлкен мерекелер өткізбеуге кеңес берді. «Үлкен мерекелік іс-шаралар өткізбей, Наурыз мейрамын отбасымен...

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында Әзірбайжанның өз аумағында жүзден астам армян азаматын әлі де тұтқында ұстап отырғанын...

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады, деп хабарлайды ҚР Білім және ғылым министрлігі. Ведомствоның мәлімдеуінше, бұл – білім беру...

Нұр-Сұлтанда тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті

Елорданың сол жағалауында тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті. Бұл туралы Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаменті хабарлады. «Бүгін сағат 15:50-де Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаментінің құрамында...

Курьер жігіт 12-қабаттан құлаған сәбиді қағып алды (видео)

Курьер болып жұмыс істейтін вьетнамдық жігіт 12-қабаттан құлаған бүлдіршінді қағып алды, деп хабарлайды Daily Mail.  Нгуен Нгок Ман 12-қабаттың терезесінен құлап кеткен екі жасар бүлдіршіннің...

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен құттықтады. Бұл туралы Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің Instagram-дағы парақшасында хабарланды.  Құттықтауда КСРО Тұңғыш президентінің...

Саша Барон Коэн Қазақстанға келуге ниетті

Сценарист және актер Саша Барон Коэн өзінің ойдан шығарылған кейіпкері — Бораттың отаны Қазақстанға келуге дайын екенін мойындады. Бұл туралы ол "Известия" басылымына берген...

Бішкекте «Астана» халықаралық қаржы орталығының филиалы ашылуы мүмкін

Қырғызстан Президентінің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының соңында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров «Астана» халықаралық қаржы орталығын аралап көрді, деп хабарлады Ақорданың ресми сайты. Мемлекет басшылары...

Қазақстан Қырғызстанға әскери-техникалық көмек көрсетеді

Қазақстан мен Қырғызстан қорғаныс министрлері әскери ынтымақтастық туралы құжаттарға қол қойды, деп хабарлайды ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі. Қазақстанның Қорғаныс министрі генерал-лейтенант Нұрлан Ермекбаев Қырғызстан...

Жомарт Ертаев тағы да 9 жылға сотталды

Алматыда «Bank RBK», «Qazaq Banki» және «Eurasian Bank» банктерінен 188 миллиард теңгеден астам қаражатты жымқыру ісі бойынша сот үкімі шықты. ҚазАқпараттың хабарлауынша, айыптылардың қатарында экс-банкир...

Кардиолог инфаркт алу қаупін азайтатын үш жаттығуды атады

Кардиолог және жүрек-тамыр хирургі Владимир Хорошев инфаркт қаупін азайту үшін үш жаттығуды ұсынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Маман бірінші кезекте көбірек жаяу жүруге кеңес берді:...

Алматы облысында мас жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті

Алматы облысында мас көлік жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті. Әртүрлі дене жарақаттарын алған үш бала ауруханаға жатқызылды. «Оқиға 2 наурызда сағат 18:40-та Еңбекшіқазақ ауданында болған....

Илон Маск өз қаласын салуға кірісті

Америкалық кәсіпкер, Tesla және SpaceX компанияларының негізін қалаушы Илон Маск Техаста жаңа қала құрылысын қолға алды. Бұл туралы ол өзінің Twitter-дегі парақшасында мәлімдеді. "Мен Техаста...

Айға саяхат: жапон кәсіпкері бұл сапарға 8 адамды таңдап алмақ

Жапон кәсіпкері Юсаку Маэдзава сәрсенбі күні «өзін әртіс деп есептейтін» қоғамның 8 өкілін 2023 жылы Ай орбитасына алып кететінін мәлімдеді. Бұл – SpaceX фирмасы...

Алматыда Роза Бағлановаға ескерткіш қойылады

Алматы қаласы Мәдениет басқармасының хабарлауынша, Қабанбай батыр көшесінің оңтүстік бөлігі мен Байсейітова көшесінің шығыс жағында Роза Бағланованың құрметіне ескерткіш орнатылады. «12 наурызға дейін Роза...