تۇركىستان تاريحىنىڭ قانىمەن جازىلعان كۇندەرى

تاۋەلسىز ەلىمىزدە ءبىز 1 مامىردى قازاقستان حالىقتارى بىرلىگىنىڭ كۇنى رەتىندە مەرەكەلەيمىز. سوۆەتتىك داۋىردە بۇل كۇن ەڭبەك پەن كوكتەم مەيرامى، ەڭبەكشىلەردىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق كۇنى اتالىپ، كەڭ تويلاناتىن. وسى ەڭبەك مەيرامى كۇنىندە 1918 جىلى تاعى ءبىر ۇلى تويعا لايىق وقيعا بولدى: تاشكەنتتە تۇركىستاننىڭ سوۆەتتىك اۆتونومياسى جاريالاندى. ال سول تاريحي وقيعادان ەكى جارىم ايداي ۋاقىت بۇرىن قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان ولكەسىندەگى العاشقى اۆتونوميا قۇردىمعا كەتىرىلگەن ەدى…

1917 جىلعى قاراشانىڭ ورتاسىندا تاشكەنتتە وتكەن جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ ءىىى سەزىندە بولشەۆيكتەر پەتروگرادتا قازاننىڭ 25-ىندە جاسالعان توڭكەرىس ۇلگىسىمەن تۇركىستان ولكەسىندەگى بيلىكتى قولعا الدى، كەڭەس وكىمەتى ورناعانىن جاريا ەتىپ، حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىن قۇردى. مۇسىلماندار ۇيىمدارى اتىنان سەزگە كەلىپ سويلەگەن سەرالى لاپين ەۋروپالىقتاردىڭ تۇركىستان ولكەسىندە بار بولعانى بەس-اق پايىز ەكەنىن ەستەرىنە سالىپ، قۇرىلماق ۇكىمەتتە جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىنىڭ الار ورنى سوعان سايكەس، پروپورتسيونالدى بولۋىن تالاپ ەتتى. الايدا بولشەۆيزم «تۇزەمدىكتەر اراسىندا پرولەتاريات جوق» دەگەن سىلتاۋمەن ەلدى باسقارۋ جۇمىسىنا جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىن جولاتپادى. بۇعان نارازى بولعان مۇسىلمان ۇيىمدارى شۇعىل سەزد شاقىردى. جەر-جەردەن سايلانعان دەلەگاتتار قوقانعا جينالدى دا، 1917 جىلعى 24 قاراشادا مۇسىلمانداردىڭ توتەنشە ءىV قۇرىلتايى ءوز جۇمىسىن باستادى. 28 قاراشادا تۇركىستان اۆتونومياسىن جاريالاپ، اۆتونوميانىڭ ۋاقىتشا ۇلتتىق كەڭەسى مەن ۇكىمەتىن جاساقتادى. وسىلايشا، ورتا ازياداعى تۇڭعىش ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەتتى قۇرۋ قارەكەتى قولعا الىندى. ونىڭ وڭاي بولماسىن ولكەدەگى شورا-ي-يسلاميانىڭ – مۇسىلمانداردىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە مۇستافا شوقاي كىرىسپە سوزىندە ەسكەرتكەن. ءا دەگەننەن تولىققاندى مەملەكەت قۇرۋدىڭ وڭاي بولماسى تۇسىنىكتى ەكەنىن ايتقان. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا ونداي ۇلى ءىستى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت بىلىكتى كادر دا، جەتكىلىكتى تاجىريبە دە جوق دەگەن. «ەڭ باستىسى – اۆتونوميامىزدى قورعايتىن ارميا دا جوق، – دەپ تەرەڭ كۇرسىنگەن. – رۋسيانىڭ بۇگىندە قاتتى السىرەگەنىن كورىپ وتىرمىز، بىراق سونىڭ وزىندە ول بىزدەن الدەقايدا كۇشتى. سوندىقتان دا ءبىز ونىمەن جاۋلاسپاي، دوستىق راۋىشتە ءومىر سۇرۋگە ءتيىسپىز». سوسىن ءوزىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن قابىلداي المايتىنىن، بىراق سوۆەتتەردى بيلەپ تۇرعان بولشەۆيكتەردىڭ قاۋساتقىش كۇشىنىڭ كوپتىگىنە جانە تەگەۋرىندىلىگىنە كوزى جەتەتىنىن ايتتى. تۋرا سولاي: «بولشەۆيكتەردىڭ ءبارىن كۇيرەتەتىن قيراتقىش كۇش-قۋاتقا يە ەكەنىنە كۇمانىم جوق، وعان تولىق سەنەمىن، بىراق ءبارىبىر سوۆەت ساياساتىن ۇناتپايمىن»، – دەگەن ەدى. بولشەۆيكتەردىڭ كۇيرەتكىشتىك قابىلەتى تەز-اق كورىندى. جەلتوقساننىڭ 13-ىندە جۇرت – تاشكەنت تۇرعىندارى مەن اينالاداعى اۋىلداردان كەلگەن سالت اتتى قالىڭ قازاق – ولكەدە ەلدىك تۋى كوتەرىلگەنىنە شاتتانعان، الايدا اۆتونوميا تويىنىڭ شىرقىن بولشەۆيكتەر وڭدىرماي بۇزدى. بەيبىت حالىققا تاسادان پۋلەمەت وعىن جاۋدىردى. جەرگىلىكتى تۇركىستاندىقتاردىڭ ەل بولدىق دەپ قۋانعان مەرەكەسىندە وقشاشارمەن قىرعىن جاساعان قىلىعىن حالقىمىز ەشقاشان ۇمىتپاس تا، كەشىرمەس تە دەپ كىجىنگەن ۇلت قايراتكەرلەرى بولشەۆيزمنىڭ وزبىرلىعىنا قاساقانا، تۇركىستان (قوقان) اۆتونومياسىنىڭ ىرگەسىن ءتۇرلى ساياسي شارالار قولدانۋ جولىمەن نىعايتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە بەرگەن. الايدا اۆتونوميا عۇمىرى بار بولعانى 64 كۇنگە سوزىلدى. ۇكىمەت قۋىلىپ، قوقان حالقى بۇرىن-سوڭدى كوز كورىپ، قۇلاق ەستىمەگەن قىرعىنعا ۇشىرادى، شاھار جەرمەن جەكسەن ەتىلدى.

بۇل قايعىلى جاعدايعا بايلانىستى قوعامدىق ومىرمەن بىرگە تىنىستايتىن «بىرلىك تۋى» گازەتىن شىعارىپ جۇرگەن سۇلتانبەك قوجانوۆ پەن حايرەتدين بولعانباەۆ باسىلىم بەتتەرىندە ناقتى كۋالىكتەر قالدىردى. سۇلتانبەك قوقان قىرعىنىنا دەيىن جاريا ەتكەن ماقالاسىندا مۇددە قايشىلىقتارىن تانىتقان سەزدەردى شولىپ شىقتى. ايماق بيلىگىن بولشەۆيكتەر پارتياسى زورلىقپەن قولعا العاندا، كەلىسىممەن ءىس قىلا المايتىندارىنا كوزدەرى جەتكەن مۇسىلمان ۇيىمدارى «قوقان شاھارىندا سيەز جاساپ، اۆتونوميا ىعلان ەتىپ ەدى»، الايدا بولشەۆيكتەر «بۇل اۆتونوميانى تانىمايمىز، ويتكەنى ول تۇركىستاننىڭ بايلارى ءھام مولدالارى جاساعان ءىس، وعان كەدەيلەردىڭ قاتىسى جوق» دەگەن جەلەۋ ايتتى دەپ جازدى ول. سوندا مۇحتاريات (اۆتونوميا) ۇكىمەتى 25 جەلتوقساندا «جۇمىسكەرى بار، ەگىنشىلەرى بار، تاعى سيەز جاسادى، سيەزدە تۇركىستان اۆتونومياسىن جاقتاپ، بولشەۋيكتەرگە قارسى قاۋلى» الىندى. بۇعان بولشەۆيكتەر: «بۇل – كەدەيلەردىڭ بايلاردان قورقىپ، جالتاقتاعانى»، «شىن كەدەيلەر بۇل ءسوزدى ايتپايدى»، «مۇنىڭ ۇستىنە تۇركىستان ايماعىندا… قازاق-قىرعىز اۆتونومياسى تۋرالى ءبىر ءسوز دە ايتىلعان جوق. سونىڭ ءۇشىن دە ءبۇتىن تۇركىستان اتىنان ىعلان ەتىلگەن دەۋگە بولمايدى. بايلاردىڭ ەتىپ جۇرگەن قۋلىعى ەكەنى وسىدان ءبىلىنىپ تۇر» دەگەن ەكەن. ولاردىڭ وسى جالاسىنا جاۋاپ رەتىندە «…ء;بۇتىن سىرداريا وبلىسى قازاق-قىرعىزى عينۋاردىڭ 6-سىندا تۇركىستان شاھارىندا سيەز جاساپ، بۇل سيەزدە تۇركىستان اۆتونومياسىن جاقتاپ، بولشەۋيكتەرگە قارسى قاۋلى جاسادى. …ەندى بولشەۋيكتەردىڭ ءسوزى تاۋسىلدى عوي دەپ ەدىك، تاعى: «بولعان سيەزدەردىڭ بارلىعى دا بايلاردىكى. ىشىندە كەدەيلەر بولسا، كوبى – بايلاردىڭ قاسى مەن قاباعىنا قاراعاندار. …ء;بىز ءوزىمىز شىن مۇسىلمان كەدەيلەرىنىڭ باسىن قوسىپ، «مۇسىلمان سوۆەتىن» اشامىز. سولار اۆتونوميا كەرەك دەسە، شىن قاۋلى سولاردىكى بولادى. سولارعا عانا بەرەمىز» …دەپ جالتارىپ شىعا كەلدى». …23-عينۋاردا: «اۆتونوميانى جوعالتۋ ءتيىس. مۇسىلماندار وزدەرىن باسقارىپ جۇرەتىن شەككە جەتكەن جوق»، – دەپ قاۋلى جاسادى. ون ميلليوننان استام مۇسىلمانداردى، …ء;بۇتىن تۇركىستاندى 5-6 بولشەۋيك بيلەۋگە بەل بايلاپ وتىر. …جۇرە-بارا تۇزەلىپ كەتەر دەگەن اۆتونوميامىز… بۇعان قول كوتەرىلەيىن دەپ تۇر، قارسى ءىس ىستەلەيىن دەپ تۇر…». وسىنداي قاۋىپ بىلدىرگەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ ماقالاسى «بىرلىك تۋىندا» 1918 جىلعى 29 قاڭتاردا جاريالانعان ەدى، ال جورامال ز ۇلىمدىق 31 قاڭتاردا انىققا شىقتى…

سوۆەتتەر بيلىگىن مويىنداۋدان باس تارتقان تۇركىستان (قوقان) اۆتونومياسىنىڭ ۇكىمەتىن تاۋبەسىنە كەلتىرۋ ءۇشىن تاشكەنت بولشەۆيكتەرى ورتالىقتان جاردەم سۇراعان-دى. كومەك كەشىككەن جوق. ماسكەۋدەن وقشاشارى مەن زەڭبىرەگى مول، مۇزداي بوپ قۇرسانعان اسكەر تيەلگەن ون ءبىر ەشەلون تەمىرجولمەن كەلىپ جەتتى. وعان قوسا، ولكەنى پاتشا اسكەرى جاۋلاپ العالى بەرى فەرعانا القابىنداعى قالالارعا كەلىپ قونىستانىپ، «داشناكتسۋتيۋن» ساياسي پارتياسىنا ۇيىسىپ العان ارميانداردى بولشەۆيكتەر قارۋمەن ارنايى جابدىقتادى. داشناك-ارمياندار بولشەۆيزم اسكەرىنىڭ قاتارىندا قوقاندى ايرىقشا وشپەندىلىكپەن تالقاندادى. حالىقتى اياۋسىز قىرىپ، قاتىگەزدىكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى. 1918 جىلعى 31 قاڭتاردان 10 اقپانعا دەيىن سوزىلعان سۇراپىل شابۋىل بارىسىندا تۇركىستان مەملەكەتى مۇلدەم قۇرتىلدى. سودان قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن رەسەي ارمياسى جويعان قوقان حاندىعىنىڭ استاناسىن ەندى بولشەۆيكتەر ارمياسى تاس-تالقان ەتتى. وسىلاي، اينالدىرعان جارتى عاسىر ىشىندە تۇركىستاندى اۋەلى يمپەريا مۇددەسىن كوزدەگەن پاتشا اسكەرى، ەندى مىنە، ەكىنشى رەت، تاپ سول يمپەريالىق مۇددەنى تاپتىق جالاۋمەن بۇركەمەلەگەن سوۆەت اسكەرى جاۋلاپ الدى. 120 مىڭداي حالقى بار شاھار قيراپ، حالقىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا قىزىل قىرعىننان امان قالدى. (سوۆەت وكىمەتىنىڭ تىنىش جاتقان شاھارعا باسىپ كىرىپ، ويران سالۋى، بەيبىت جۇرتتى قانعا بوكتىرۋى، جەكە يەلىكتەگى دۇنيە-م ۇلىكتى توناپ، تالان-تاراجعا ءتۇسىرۋى تۇركىستاندىقتاردىڭ ىزاسىن تۋعىزدى. كەڭەستىك بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ قانقۇيلى وزبىرلىعىنا قارسى بارشا ورتا ازيا حالىقتارى قارسىلىق قوزعالىستى ورىستەتتى. جەر-جەردە پارتيزاندىق قيمىلدارعا كوشتى. وتار تاۋەلسىزدىگىن اڭساعان كوتەرىلىسشىلەرگە بولشەۆيزم تاراپىنان، «باسماشىلار» دەگەن ايدار تاعىلىپ، ولاردى باسىپ-جانشۋعا كەڭەس وكىمەتى كوپ جىلدار بويى ۇگىت-ناسيحاتپەن قاتار اسكەري كۇش قولداندى).

حايرەتدين بولعانباەۆ بۇل كۇندەردى تۇركىستان ولكەسى حالقىنىڭ ەسىنەن ومىرىندە شىقپاس دەپ جازدى. ويتكەنى وسى ون كۇندە «ادام ءپىشىندى جىرتقىشتار» زەڭبىرەك، وقشاشار وتىمەن قوقان كوشەلەرىندە كارىنى، جاستى، ەركەكتى، ايەلدى تالعاماي، قۇتىرعان قاسقىرداي قىردى. نەشە مىڭداعان بەيبىت حالىقتى قامىستاي جاپىرىپ، شاھاردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. بەيكۇنا مۇسىلمان حالقىنىڭ قانى سۋداي شاشىلدى. «بۇرشاقتاي جاۋعان پۋلەمەت وقتارى استىندا تۇلا بويلارى قالش-قالش ەتىپ، ەكى كوزدەرى بىلەۋدەي بولىپ، ق ۇلىنداعى داۋسى قۇراققا شىعىپ شىڭعىرعان جاس سابيلەردىڭ»، «قۇشاعىنا بالاسىن قىسىپ، ەكى كوزى ۇياسىنان شىعىپ قايدا تىعىلارىن بىلە الماي، دۋالدان دۋالعا سەكىرىپ جۇرگەن مۇسىلمان ايەلدەرىنىڭ»، «اياق-قولدارى تالتىرەكتەگەن، اپپاق باستارى سەلكىلدەگەن سورلى كەمپىر-شالداردىڭ» كورگەن قورلىقتارى، «تىرىدەي وتقا تاستالعانى» ەشقاشان ۇمىتىلماس. «ادام-حايۋان» ەسەپسىز مۇسىلمان حالقىنىڭ قانىن سۋداي شاشىپ، «ءوسىپ كەلە جاتقان بوستاندىق گ ۇلىن» تابانىنا تاپتادى. بۇل ون كۇن «تۇركىستان تاريحىندا سيامەن ەمەس، قانمەن جازىلاتىن كۇندەرگە اينالدى». سول كۇندەرگى قانتوگىستى جۇرەگى جىلاي وتىرىپ جازعان حايرەتدين «رۋسيانىڭ ۇلكەن وزگەرىسىنىڭ بۋىنا جەلىگىپ»، «قاشانعى جوعالتقان ەركىندىگىنە تالپىنعان» «سورلى تۇركىستاندى» الداندىڭ دەيدى. اقىلعا شاقىرادى. ولگەن تەڭدىكتىڭ شەتتەن كەلگەن بۋمەن تىرىلمەيتىنىن ايتىپ، شىن تەڭدىكتى اڭساساڭ – «وزگەرىس بۋى وزىڭنەن شىقسىن» دەيدى. «ادام ءپىشىندى جىرتقىشتاردىڭ تۇلا بويلارى قان ساسيدى»، سولاردىڭ حايۋاندىعىنان «كوز الدىڭدا سۋداي اققان كىناسىز قاندار» بويىڭا نامىس وتىن جاعىپ، «باياعى ايبىنى كۇشتى تەمىرىڭ مەن اقىلى دانا بابىرلارىڭدى» ەسىڭە سالۋعا ءتيىس دەيدى. «ۇلتىن ساتىپ، دىنىنەن بەزگەن بۇرالقىلار»، بىلىڭدەر، «دوستارىڭنىڭ قولدارىنداعى جوساداي قىزىل بوياۋ» – ءوز «باۋىرلارىڭنىڭ قانى» دەيدى، ءدىني كىتاپتاعى ءابىل مەن قابىل اڭىزىن ەسكە سالىپ، «الدە سەندەر قابىلدىڭ سارقىتىن ءىشىپ، ءوز باۋىرىن ءوزى باۋىزداعان، ءوز ۇلتىنان ءوزى بەزگەن شوقىندىسىڭدار ما؟!» دەگەن اۋىر سۇراق قويادى. حايرەتديننىڭ بۇل ماقالاسى «بىرلىك تۋى» گازەتىنىڭ 1918 جىلى 15 ناۋرىزداعى سانىندا جاريالانعان-تىن…

***

تۇركىستان اۆتونومياسىن قاتىگەزدىكپەن جويعان جاۋىنگەرلىك وپەراتسيانىڭ قايعىلى سالدارى ماسكەۋدى قاتتى الاڭداتتى. سوندىقتان باسماشىلارعا قارسى سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزە وتىرىپ، «ءتاتتى كۇلشەمەن» حالىقتىڭ اۋزىن الۋدى دا مۇقيات ويلاستىردى. شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشپەك ويىنان شىعۋ ءۇشىن ولكەنى كەڭەستىك نەگىزدەگى اۆتونوميا ەتىپ قۇرۋعا پۇرسات بەرىپ، تۇركىستاننىڭ سوۆەتتىك اۆتونومياسىن جاريالاۋدى ازىرلەۋ جونىندەگى كوميسسياعا ورتالىق ۋاكىلى ەتىپ تۇركى حالىقتارىنان شىققان قۇسايىن يبراگيموۆ پەن يۋسۋف كليۆلەەۆتى قوستى. حالكومكەڭەس توراعاسى لەنين مەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ستالين تاشكەنتتەگى سول ۋاكىلدەرىنە جانە ولكەلىك V سوۆەتتەر سەزىنە ورتالىق بيلىكتىڭ تىلەگىن ءبىلدىرىپ، 22 ساۋىردە ارنايى جەدەلحات تا جولدادى. وندا: «سىزدەردىڭ ولكەلەرىڭىزدىڭ كەڭەستىك ۇلگىدەگى اۆتونومياسىنا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قولداۋ كورسەتەتىنىنە، جولداستار، سەنە بەرىڭىزدەر، – دەلىنگەن-ءدى. – ءبىز سىزدەردىڭ باستامالارىڭىزدى قوشتايمىز جانە كۇللى ولكەنى كەڭەستەر تورىمەن قامتيتىندارىڭىزعا، ال جۇمىس ىستەپ جاتقان كەڭەستەرمەن تولىق بايلانىستا ارەكەت ەتەتىندەرىڭىزگە وتە سەنىمدىمىز».

تۇركىستان ولكەسى كەڭەستەرىنىڭ بەسىنشى سەزى 1918 جىلعى 20 ساۋىردە اشىلىپ، 1 مامىرعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. 30 ساۋىردە سەزد «تۇركىستاننىڭ كەڭەستىك فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى تۋرالى ەرەجەنى» بەكىتتى. ەرەجەنىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا: «تۇركىستان تەرريتورياسى رەسەي كەڭەس فەدەراتسياسىنىڭ تۇركىستان كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى بولىپ جاريالانادى»، – دەگەن تاريحي ۇيعارىم كورسەتىلىپ، ودان، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا – ولكەنىڭ گەوگرافيالىق شەكاراسىندا جاتقان ء(الى حاندىق وكىمەت بيلەپ تۇرعان حيۋا مەن بۇحارادان وزگە) كۇللى ەل اۋماعى كىرەتىنى اتاپ ايتىلدى. ەكىنشى تارماقتاعى: «تۇركىستان كەڭەستىك فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى اۆتونومدى تۇردە باسقارىلادى»، – دەلىنگەن سالتاناتتى مالىمدەمە تۇركرەسپۋبليكانىڭ رەسەي كەڭەس فەدەراتسياسى ورتالىق ۇكىمەتىن مويىندايتىنىن جانە قىزمەتىن ونىمەن ۇيلەستىرىپ وتىراتىنىن تۇجىرىمداعان سويلەممەن ساباقتالدى. ودان ءارى ءۇشىنشى تارماق: «تۇركىستان فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى جەلتوقساننىڭ العاشقى كۇندەرىندە شاقىرىلاتىن جۇمىسشى، سولدات، شارۋا جانە مۇسىلمان-ديقان دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنىڭ سەزى بولىپ تابىلادى»، – دەپ تۇيىندەدى. ءتورتىنشى تارماقتا تۇركىستان كەڭەستەرى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (تۇركاتكومنىڭ) تۇراقتى زاڭ شىعارۋشى جوعارعى ورگان ەكەندىگى، ونىڭ سەزدە سايلاناتىنى، قۇرامى 36 ادام بولاتىنى ايتىلعان. بەسىنشى تارماقتا اتقارۋشىلىق فۋنكتسيالار جانە ولكەنى باسقارۋ ماسەلەلەرى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قولىنا شوعىرلاندىرىلاتىنى، حالكومكەڭەس قۇرامىنا 16 ادام ەنەتىنى، ونى دا سەزد سايلايتىندىعى تۇجىرىلعان. ال جەر-جەردەگى بيلىك، ەرەجەنىڭ التىنشى تارماعىنا سايكەس، ءتيىستى كەڭەستەر مەن ولاردىڭ اتقارۋ كوميتەتتەرىنە بەرىلدى.

قازاق، وزبەك، تۇركىمەن، قىرعىز، قاراقالپاق، سونداي-اق، پالەن عاسىر ولارمەن بىرگە تۇرىپ بىتە قايناسىپ كەتكەن تاجىك مەكەندەيتىن تۇركى ەلىنىڭ كەڭەستىك اۆتونومياسىن جاريالاعان سەزد تۇركىستان فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (توراعاسى پ. كوبوزەۆ) قۇرامىنداعى 36 مۇشەنىڭ جەتەۋىن، حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ (توراعاسى ف. كولەسوۆ) قۇرامىنداعى 16 مۇشەنىڭ ۇشەۋىن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىنەن سايلادى. بۇل، قانشا دەگەنمەن، ءسال دە بولسا ادىلەتكە بەت بۇرۋشىلىق ىسپەتتەندى. ويتكەنى ەۋروپالىق كىرمەلەردىڭ ولكەدەگى حالىقتىڭ بار بولعانى بەس-اق پايىزىن قۇرايتىنىنا قاراماستان، بيلىكتى قولىنا العانىن جاريا ەتكەن تۇركىستان ولكەسى كەڭەستەرىنىڭ 1917 جىلدىڭ 15-22 قاراشاسىندا وتكەن ءۇشىنشى سەزى العاشقى حالكومكەڭەس (ف. كولەسوۆ سوندا ءبىرىنشى رەت توراعا بوپ سايلانعان) قۇرامىنا بىردە-ءبىر جەرگىلىكتى ۇلت وكىلىن ەنگىزبەگەن بولاتىن. ويتكەنى ي. توبولين (ونى «تۇركىستانداعى لەنين» دەپ اتايتىن) جەتەكشىلىك ەتەتىن تۇركىستان بولشەۆيكتەرى جەرگىلىكتى قايراتكەرلەردى باسقارۋ ىسىنە ءپىسىپ-جەتىلمەگەن دەپ ساناعان-دى. كوشپەندىلەر ماركسيستىك تۇرعىدان قاراعاندا – ەكونوميكاسى ءالجۋاز، بولاشاعى جوق، دەمەك، اشىعىپ جاتىر ەكەن دەپ ولارعا نان بەرۋگە بولمايدى، ازىق-ت ۇلىكتى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تىرەگى بوپ تابىلاتىن قىزىل ارميانى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمساۋ كەرەك دەگەن ۇران دا سولاردىكى ەدى.

تۇركىستاننىڭ كەڭەستىك اۆتونومياسىن جاريالاپ، تۇركىستان رەسپۋبليكاسى وكىمەتىنىڭ قۇرامىنا ءبىرلى-جارىم تۇركى قايراتكەرىن قوسۋ ارقىلى، بولشەۆيكتەر جەرگىلىكتى حالىققا كورسەتكەن باستاپقى استام كوزقاراسىنىڭ ەپتەپ وزگەرە باستاعانىن سەزدىردى. وسى جايتتەن ۇمىتتەنگەن ءارى قوقان قىرعىنىنان كوڭىلدەرىنە قاياۋ ءتۇسىپ، شاراسىزدىققا دۋشار بولعان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ بولشەۆيكتەر بەرىپ وتىرعان وسىناۋ مەملەكەتتىلىك ءتۇرىن مەدەۋ تۇتۋدان باسقا امالى دا قالماعان بولاتىن. سوندىقتان دا ولكەنىڭ 1 مامىردا سالتاناتتى تۇردە جاريالانعان كەڭەستىك قالىپتاعى اۆتونومياسىنا قولداۋشىلىق كورسەتتى. جانە بىرتىندەپ ونى ۇلتتىق مازمۇنمەن تولىقتىرۋ ءۇشىن كۇرەستى. تۇركرەسپۋبليكادا 1918 جىلعى كوكتەمدە حالىق ۋنيۆەرسيتەتى، كۇزدە تاشكەنت پەدۋچيليششەسىنىڭ قازاق بولىمشەسى اشىلدى. 1920 جىلى حالىق ۋنيۆەرسيتەتى نەگىزىندە تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ال ورىس وقۋ ورنىنداعى قازاق بولىمشەسى 1919 جىلى دەربەس پەداگوگيكالىق ۋچيليششە ءتاجىن كيىپ، 1920 جىلى قازاق اعارتۋ ينستيتۋتى (كيرگيزسكي ينستيتۋت پروسۆەششەنيا، كيرينپروس) اتتى جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدى.

تۇركىستان ۇكىمەتىندەگى بولشەۆيكتەر مەن ەسەرلەر اراسىندا ءورىس العان قايشىلىقتار سالدارىنان تۇركرەسپۋبليكا اسكەري كوميسسارى كونستانتين وسيپوۆ 1919 جىلعى قاڭتاردا قارۋلى كوتەرىلىس جاسادى، ءوزىن ديكتاتورمىن دەپ، قالا حالقىنا ۇندەۋ جاريالادى. ول – تاشكەنت كادەت كورپۋسىنىڭ تۇلەگى، قوقان قىرعىنىن جاساۋشىلاردىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ، رەسپۋبليكانىڭ اسكەري كوميسسارى مانسابىنا جەتكەن، سوسىن سوزاققا اسكەري جورىق جاساپ، مومىن حالىقتى ويرانداپ، توناۋىمەن اتى شىققان 22 جاسار جاس جىگىت ەدى. سونىڭ بۇيرىعىمەن تۇركتسيك توراعاسى ۆوتينتسەۆ، سوۆناركوم توراعاسى فيگەلسكي، تاشكەنت سوۆەتىنىڭ توراعاسى شۋميلوۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى فينكەلشتەين، تۇركىستان توتەنشە كوميسسياسىنىڭ (چك) توراعاسى فومەنكو، بارلىعى 14 كوميسسار كوتەرىلىسشى قوسىننىڭ كازارماسى سىرتىندا اتىپ تاستالدى. دەگەنمەن شۇعىل قۇرىلعان اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەستىڭ باسشىلىعىمەن ب ۇلىك تالقاندالدى. كوكتەمدە تۇركتسيك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ولكەلىك پارتيا كوميتەتى جانىنان جەتى بولىمنەن تۇراتىن اپپاراتى بار مۇسىلمان بيۋروسى (مۇسبيۋرو) قۇرىلىپ، ۇلتتىق كوممۋنيستىك ۇيىمدارمەن، جالپى ۇلت قىزمەتكەرلەرىمەن تىكەلەي جۇمىس جۇرگىزۋگە كىرىستى. كولچاكقا قارسى كوتەرىلىسكە قاتىسىپ، اقتاردان بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولعان 19 جاسار دىنشە ءادىلوۆ 1919 جىلدىڭ جازىندا تاشكەنتتەگى وسى مۇسبيۋروعا كەلگەن. وسىندا وزىنە ومبىدان تانىس حايرەتدين بولعانباەۆتى كەزىكتىرگەن دە، سول ارقىلى سۇلتانبەك قوجانوۆپەن تانىسقان. وزىنەن بەس-التى جاس ۇلكەن وسى اعالارىنان ولكەدەگى تاريحي وقيعالاردى، وزگەرىستەردىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ ءبىلىپ، ساياسي ساباق العان. (ولار دىنشەنى وزدەرى ىستەيتىن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدەگى قازاق بولىمشەسىنە قىزمەتكە تارتتى). دىنشە اعا-دوستارىمەن سىرلاسا كەلە، «بولشەۆيكتەر ولكەگە ازاتتىق اكەلدى» دەگەن بايلامعا كۇدىكپەن قارادى. اسىرەسە، پەروۆسك جاقتا گەرجود دەگەن بولشەۆيك سوۆەت وكىمەتى اتىنان كوشپەندى حالىققا قىرعيداي ءتيىپ جۇرگەن-ءتىن. سوراقى ىستەرى قاتارىندا ايماقتاعى بەلگىلى ەل اعالارىنىڭ مال-م ۇلىكتەرىن توناۋ ءوز الدىنا، وزدەرىن اباقتىعا جاۋىپ، ءتىپتى سوتسىز-تەرگەۋسىز، ءوز ۇيعارىمىمەن اتا بەرەتىنى جايىنداعى قورقىنىشتى حابار دۇڭك-دۇڭك ەستىلەتىن. سول بولشەۆيكتىڭ قولىنان سۇلتانبەكتىڭ جۇبايى گۇلاندامنىڭ ۇلكەن اعاسى سەيدالى لاپين قازا تاپتى. ونىڭ ءىنىسى، قوقاندا جاريالانعان اۆتونوميا باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان سەرالى تۇسىنىكسىز جاعدايدا ومىردەن ءوتتى. دىنشە قيىر شىعىستا، ودان سىبىردە تىنىش ەلدى اقتاردىڭ عانا قۋدالاعانىن كورىپ-بىلگەن-ءتىن، ال قىزىلداردىڭ ولاردان دا وتكەن سۇمدىق جاسايتىنى ءۇش ۇيقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن. اق سىبىردەن قىزىل تۇركىستانعا قاشىپ كەلگەنىندەگى اقيقات كوڭىلىن قاتتى قۇلازىتتى. ايتسە دە سۇلتانبەكتىڭ مۇنداي سۇرقيالارمەن سولار مۇشە بولىپ جۇرگەن بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ قاتارىنا كىرىپ الىپ، سودان سوڭ بارىپ كۇرەسۋ كەرەك دەگەن شەشىمى قوبالجۋىن باسقانداي بولدى. پەدۋچيليششەدە ساباق بەرە ءجۇرىپ، تۇركىستان ۋنيۆەرسيتەتىنە دارىستەر تىڭداۋعا بارىپ تۇردى. 1920 جىلدىڭ كوكتەمىندە، مۇسبيۋرو مەن تۇركاتكومنىڭ ۇيعارىمىنا سايكەس، جەتىسۋ وبلىستىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە بەكىتىلىپ، ۆەرنىيعا اتتاندى. سوۆەت وكىمەتىنىڭ حالىققا ۋادە ەتكەن جاقسىلىقتارىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي اتسالىسۋدى پارىزىم دەپ ۇقتى…

***

1928 جىلى شىققان «تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونومياسىنىڭ ون جىلدىعىنا» اتتى كىتاپشاسىندا سۇلتانبەك قوجانوۆ ولكەدەگى توڭكەرىستىڭ تابيعاتىنا، ساياسي كۇشتەر مەن ولاردىڭ الەۋمەتتىك سۇيەنىشتەرىنە تالداۋ جاساپ جازدى. تۇركىستاننىڭ 1918 جىلعى 1 مامىردا مەملەكەتتىك قۇرىلىم رەتىندە راسىمدەلۋى كەيىنىرەك ورتالىق ازيادا بەس بىردەي ۇلت رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا كەڭەستىك بازا جاساپ بەردى دەپ قورىتتى. تۇركرەسپۋبليكا التى جىل عانا ءومىر ءسۇردى. سونىڭ وزىندە ول ولكەنىڭ ساياسي تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. ويتكەنى يمپەريانىڭ شالعايداعى قاراڭعى، مەشەۋ وتارى بولىپ كەلگەن ايماققا اۆتونوميا بەرۋ ارقىلى، قوجانوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «ۇلتتىق قۇرىلىس سالۋداعى ناقتى العاشقى قادام جاسالدى، بۇل سونىسىمەن ماڭىزدى». بۇرىنعى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەڭەستىك دامۋ كەزەڭدەرىن ول ۇشكە ءبولىپ مەجەلەدى: ءبىرىنشىسى – قازان توڭكەرىسىنەن باستاپ، تۇركىستاننىڭ كەڭەستىك اۆتونومياسى جاريالانعانعا دەيىنگى وقيعالاردى قامتيدى، ەكىنشىسى – اۆتونوميا جاريا ەتىلگەننەن سوڭ، تۇركىستاننىڭ بارلىق تۇكپىرىنە ورتالىقتىڭ قاتاڭ ساياسي باسشىلىعى ەنگىزىلگەنگە دەيىنگى، ءۇشىنشىسى – تۇركرەسپۋبليكانى، بۇحارا جانە حورەزم حالىق رەسپۋبليكالارىن ۇلتتىق بەلگىلەرى بويىنشا جىكتەپ-مەجەلەگەنگە دەيىنگى كەزەڭ. تۇركىستان فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قابىرعالى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ساناتىندا بولعان، ونىڭ ون جىلدىعى تۇسىندا بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتا ازيا بيۋروسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان سۇلتانبەك قوجانوۆ بۇل كەزەڭدەردى اتالمىش شاعىن ەڭبەگىندە بەلگىلى مولشەردە كوممۋنيستىك بوياۋمەن بوياپ، تەرەڭ ويلى ساراڭ سوزدەرمەن سيپاتتايدى.

شىنىندا دا، سوۆەتتىك نەگىزدە بولسا دا، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ، التى جىل قىزمەت اتقارۋى ولكەنى مەكەندەگەن ۇلتتاردىڭ بولاشاقتا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە جەتۋىنە جول سالعان ۇلى وقيعا بولدى. تۇركرەسپۋبليكا كەڭەس بيلىگى قولاستىنداعى شىعىستا تەز ارادا قاھارلى ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا اينالدى. قىسقا مەرزىمدە ۇلتتىق كادرلار قاتارىنىڭ تولىققانى سونداي، 1920 جىلى-اق تۇرار رىسقۇلوۆ باستاعان كوممۋنيستەر ولكەنىڭ وكىلەتتى ۇيىمدارىندا تۇركى رەسپۋبليكاسىن جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلدانۋىنا ۇيتقى بولدى. تۇركىستان جۇرتىنىڭ مۇنداي بىرتۇتاستىق تانىتۋعا ۇمتىلۋى ورتالىق بيلىكتىڭ ۇرەيىن ۇشىردى. ءنومىرى ءبىرىنشى بولشەۆيك لەنيننىڭ ءوزى باس بولىپ، ولكەنىڭ ۇلتتىق-اۋماقتىق تۇتاستىعىن «وزبەكيا، قازاقيا، تۇركمەنياعا» بولشەكتەۋ ارقىلى جويۋ امالىن قاراستىردى. الايدا سول تۇستاعى ازامات سوعىسى مەن باسماشىلار قوزعالىسى ىسپەتتى شيەلەنىسىپ تۇرعان ساياسي جاعداي عانا ماسەلەنىڭ تەز جۇزەگە اسىرىلۋىن تەجەي تۇرۋعا ءماجبۇر ەتكەن ەدى. اقىرى، ازامات سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالىپ، حالىقتىڭ باسماشىلاردى قولداۋى ازايعان شاقتا، «بولشەكتەپ ال دا – بيلەي بەر!» سىندى يمپەريالىق كونە ۇستانىمدى ورنىقتىرۋ قولعا الىندى. لەنيننىڭ وسيەتىن ەستە ۇستاعان باس حاتشى ستالين 1924 جىلدىڭ باسىندا ورتا ازيانى جاڭاشا بولشەكتەپ، ءتيىمدى باسقارۋ ءادىسىن ەنگىزۋ شاراسىنا باتا بەردى. ماسكەۋ ەميسسارلارى تۇركىستان، بۇحارا، حيۋا قايراتكەرلەرىنىڭ تار ۇلتشىلدىق سەزىمىن قىتىقتاپ قويۋ ارقىلى ناۋقاندى قاجەت ارناعا باعىتتاپ، شيراتا ءتۇستى. وزبەك پەن تۇرىكپەننىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى تەزىرەك ۇلتتىق ءۇي تىگىپ الۋ باعىتىن ۇستاندى. ولارعا سول ءداۋىر ۇعىمىنداعى تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرۋدىڭ، كەڭەس وداعى شاڭىراعىنا دەربەس ۋىق قاداۋدىڭ عالامات مۇمكىندىگى اشىلعان ەدى. سوندىقتان دا ماسەلە تۇركىستان، بۇحارا، حورەزم (حيۋا) رەسپۋبليكالارى قايراتكەرلەرىنىڭ اراسىندا قىزۋ تالقىلاندى. وسى ءۇش رەسپۋبليكانى مەكەندەيتىن حالىقتاردى جەكە ەل بولۋلارى ءۇشىن ۇلتتىق بەلگىلەرى بويىنشا توپتاستىرىپ، جاڭاشا جىكتەۋ كەرەك بولدى. ناتيجەسىندە، تۇركى تۋمالاردىڭ ءار ۇلىسى ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ الۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىنەن ىرگەسىن اجىراتۋعا ۇمتىلدى.

شاپشاڭىراق دەربەس، جەكە ۇلتتىق بىرلىكتەرگە ۇيىسۋدى، قايتكەندە بىرىنەن-ءبىرى ءبولىنۋدى مۇرات ەتكەندەرگە تۇركرەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ ءبىرى سۇلتانبەك قوجانوۆ قانا قارسى شىقتى. ول ولكەنى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك تۇرعىدا جىكتەپ-مەجەلەۋدى قارابايىرلاندىرۋعا بولمايدى دەگەن ويدى العا تارتتى. عاسىرلار بويى قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حالىقتاردىڭ كۇللى تىنىس-تىرشىلىكتەگى تىعىز بايلانىسىن كۇرت ءۇزۋ – مەجەلەنۋدىڭ ماقساتى بولماۋعا ءتيىس دەپ پايىمدادى سۇلتانبەك. ونىڭ قىزىنا دالەلدەۋىنشە، تاۋەلسىزدىكتى تەك ءبىر جاقتى قاراستىرۋعا بولمايدى. مەجەلەنۋ وزبەك پەن تۇركىمەنگە ءتيىمدى ەكەن، بىردەن وداقتاس رەسپۋبليكا ءتاجىن كيەتىن كورىنەدى. بىراق سودان دامەلەنىپ، ەشكىمگە جالتاقتاماي، جىلدامىراق بولەكتەنسەم، ءوز وتاۋىمدى تىگىپ السام دەگەن وزىمشىلدىك كوزقاراس تۇبىرىمەن قاتە دەدى ول. جەر ەمەتىن وزبەك ەكونوميكالىق تۇرعىدا قازىردىڭ وزىندە تاۋەلسىز. ونىڭ عاسىرلار بويى ارالاس-قۇرالاس تىرشىلىك قۇرىپ كەلە جاتقان مالشى قازاقتان ىرگە ءبولىپ، ات قۇيرىعىن ءۇزىپ كەتەم دەۋى كەڭەستىك كوزقاراسقا جاتپايدى. ونداي ارەكەت سوۆەتتەردىڭ ۇلتتاردى ءوزارا جاقىنداتىپ، ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا وتىرىپ دامىتۋ يدەياسىنا جات. قوجانوۆ وسىلاي پايىمدادى. وسى پايىمى جەتەگىمەن، ماسكەۋ ۇسىنعان جىكتەلۋ باعدارلاماسىنا كوزسىز قۇلاي كەتپەي، مەجەلەنەتىن رەسپۋبليكالاردان ورتا ازيا فەدەراتسياسىن قۇرۋ يدەياسىن كوتەردى. تەرىستىكتەگى قازاق رەسپۋبليكاسىن دا قوسىپ، ورتا ازيا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىن ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءسويتىپ، ورتا ازيا حالىقتارىنا ورتاق فەدەراتسيا شاڭىراعىن كوتەرگەننەن سوڭ عانا، كەڭەستىك رەسپۋبليكالار وداعىن قۇرايتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرگەن ءجون دەپ سانادى. دامۋى كەنجەلەۋ ۇلتتىق قۇرىلىمداردى وزىقتارمەن ورتا ازيا فەدەراتسياسى قۇرامىندا تەڭەلتۋ، ءسويتىپ ءبارىن دە بولاشاقتا دەربەس وداقتىق ءتاج كيۋگە ازىرلەۋ باعىتىن ۇسىندى.

الايدا جەتى-سەگىز اي بويى ماسكەۋدىڭ استىرتىن باسشىلىعىمەن جۇرگەن قىزۋ ايتىس-تارتىس بولشەكتەنۋگە قۇمارتقانداردىڭ پايداسىنا شەشىلدى. قازاق ەلىنىڭ اۋماعىمەن (2،8 ملن شارشى كيلومەتردەن استام، حالقى 6 ملن شاماسىندا) سالىستىرعاندا جەرى ويماقتاي عانا، حالقىنىڭ سانى از وزبەك (قۇرامىنداعى تاجىك اۆتونومياسىن قوسىپ ەسەپتەگەندە، قازاق جەرىنىڭ اۋماعىنان – 5،5 ەسەدەي كىشى، حالقىنىڭ سانى 1،5 ەسەدەي از) جانە تۇرىكمەن (جەرى 4 ەسە، حالقى 5 ەسە از) رەسپۋبليكالارى تىكەلەي وداق قۇرۋشى مەملەكەتتەر قاتارىنا كىردى. ال جەر-سۋى مەن حالقى بىرىككەن ءبىرتۇتاس الىپ قازاق رەسپۋبليكاسى بارلىق كورسەتكىشتەرى جاعىنان وداقتىق ءتاج كيۋگە لايىق بولعانىمەن، اۆتونوميا مارتەبەسى وزگەرتىلمەي، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا قالدىرىلدى.

ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى، نەگىزىنەن وزبەك قايراتكەرلەرى قازاق ەلىمەن بايىرعى قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋدان باستارىن الا قاشتى. جاڭا رەسپۋبليكالار اراسىندا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق قۇرۋدى قۇلشىنا قولداعانمەن، وعان قازاق رەسپۋبليكاسىن قاتىستىرۋدى قالامادى. قالىڭ قازاق اۋىلدارى ورتاسىنداعى تاشكەنت، قازاق الىس زاماننان ءوزىنىڭ استاناسى رەتىندە تانىعان تاشكەنت بولەكتەندى. ول ءستاليننىڭ «قامقورلىعىمەن»، وداقتاس رەسپۋبليكا بولىپ سامارقاندا تۋ تىككەن وزبەكستاننىڭ قۇرامىنا بەرىلدى. ال وزبەك ىشىندە شاڭىراق كوتەرگەن قازاق اۆتونوميالىق اۋدانى از جىلدا قۇردىمعا كەتىرىلدى. شەكارا تاشكەنتتىڭ تۇبىنەن، جەتى شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قۇرباشى دەگەن جەردەن سىزىلعان ەدى، الايدا مىسىقتابانداپ جىلجىعان وزبەك اعايىن ءتۇرلى امالمەن قازاقتىڭ ەداۋىر جەرىن قوسىمشا كەرتىپ ءبولىپ الىپ، بىرتىندەپ وسى كۇنگى اۋماقتى يەلەندى.

قازاقستاننىڭ تۇركى ەلدەرىمەن تاريحي قالىپتاسقان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق بايلانىستارىنا قولداپ بالتا شابىلدى، قازاق ەلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ەۋروپالىق ورتالىققا بايلاندى. ال ەۋروپالىق ورتالىقتان، قازاتكوم توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشوۆتىڭ V قازاقستان كەڭەستەرى سەزىندە وتە ساقتىقپەن، سىپايى مالىمدەگەنىندەي، اشىعىپ جاتقان ايماقتارعا جاردەم بولگىزۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەدى. اقىرىندا، «بولشەۆيكتەردىڭ اشتىق ساياساتىنىڭ» (مۇستافا شوقاي) ستالين جۇرگىزگەن ءۇشىنشى كەزەڭىندە، كوشپەندى قازاق بۇرىن-سوڭدى كوز كورىپ، قۇلاق ەستىمەگەن ۇلتتىق اپاتقا ۇشىرادى. بولشەۆيكتەر كەڭ دالانى جايلاعان «سارى پالەكەتتەردەن» كوپ ۋ-شۋ شىعارماي قۇتىلدى دا، شارتاراپتان «حالىق جاۋلارىن» تاسىپ اكەلىپ، كوشپەندى قازاقتىڭ شاشىلعان سۇيەگى ۇستىنە كازارمالىق سوتسياليزم قۇرىلىسىن سالۋعا كىرىستى. ودان كوشپەندىلەردەن بوساپ قالعان ەن دالاداعى «تىڭ جەرلەردى» جاڭاشا يگەرىپ-وتارلاۋشىلار مەن داۋلەت قۋعان كەلىمسەكتەردى توعىتىپ-توپىرلاتقانى سونداي، قازاق ءوز اتامەكەنىندە تۇراتىن بارشا حالىقتىڭ ۇشتەن بىرىنە دە جەتپەي قالدى.

تۇركىستان فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋعان كۇنىن 100 جىلدىق مەرەيجاسىنا وراي ەسكە الىپ اتاپ ايتا وتىرىپ، قىسقا عۇمىر كەشكەن وسى مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تاريحي تاعىلىمى ءالى تانىلىپ بولماعانىنا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. تامىرى ءبىر، تاريحى ورتاق ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ ءبىر شاڭىراق استىنا ۇيىسۋ مۇمكىندىگى كەڭەس يمپەرياسى ىدىراعان شاقتا تۋعان بولاتىن. 1924 جىلى كەرى قاعىلعان ورتاازيالىق فەدەراتسيا قۇرۋ يدەياسىن 1991 جىلى سلاۆيان رەسپۋبليكالارى جاساعان احۋالعا بايلانىستى جاڭاشا سيپاتتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى تىلەنىپ تۇرعان ەدى. ماسكەۋ جاساعان جاڭا بىرلىككە ۇلكەن تۇركىستاننىڭ جاڭا قاۋىمداستىعىن جاساپ بارىپ مۇشە بولعاندا – كوپ قيىنشىلىقتىڭ الدى الىنار ما ەدى، قايتەر ەدى. الايدا ول كەزەڭ پايدالانىلمادى. بەرتىندە، تاۋەلسىز دامۋ جىلدارىنىڭ تاجىريبەسىن سارالاي كەلىپ، قازاق تاراپىنان بارشاعا پايدالى ورتالىق ازيا وداعىن قۇرۋ باستاماسى كوتەرىلگەندە، قىرعىز قولداعانمەن، وزبەك جاعىنان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق كورسەتىلدى. بۇل ءجايت تۇركىستان ولكەسىندە تۋ تىككەن قازىرگى زامانعى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ىلگەرىدە رەسەي تۋى استىندا اۆتونوميالىق شاڭىراق كوتەرگەن تۇركىستان فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ءمان-ماڭىزىن جەتە زەرتتەمەگەنىن، ونىڭ تاجىريبەسىنەن ءتيىستى قورىتىندى جاساماعانىن اڭعارتادى.

تاۋبە، كەيىنگى كەزدەرى ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستار جاسالۋدا. تاريح – ۇلى ۇستاز. ءوزىمىزدى ءوزىمىز تاريحپەن تاربيەلەيىك، تاريحتان ءتالىم الا بىلەيىك. ولكەمىزدىڭ بولاشاعى – بىرلىكتە.

بەيبىت قويشىباەۆ

جازۋشى،تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button