«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى

قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى

قادىرلى قازاقستاندىقتار!

قىمباتتى وتانداستار!

ءبىز بۇگىن تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جينالىپ وتىرمىز.

مىنە، ءبىز 20 جىل بويى وسى ۇلى مەرەكەنى ماقتانىشپەن اتاپ ءوتىپ كەلەمىز.

1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا ءبىز – قازاقستان حالقى – ەگەمەندىكتى، بوستاندىقتى، الەمگە اشىقتىقتى تاڭدادىق. بۇگىنگى كۇنى وسى قۇندىلىقتار ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ بولشەگىنە اينالدى.

سول كەزدەرى، ساپارىمىزدىڭ باسىندا ءبارى باسقاشا بولدى. ەندى ءبىزدىڭ ورتاق كۇش-جىگەر جۇمساۋىمىزدىڭ ارقاسىندا ەل تانىماستاي بولىپ وزگەردى.

ءبىز بۇگىن – وزىندىك بەت-بەينەسى بار، وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن وزىندىك ۇستانىمى بار تابىستى مەملەكەتپىز.

ءبىزدىڭ العى شەپتى الۋىمىز قىمباتقا ءتۇستى.

ەل 20 جىل بويى ەگەمەندىگىمىز بەن ساياسي سالماعىمىزدى نىعايتۋعا جۇمىس ىستەدى. 20 جىل وتكەن سوڭ بۇل ماقساتقا قول جەتتى. قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى اياقتالدى.

قازاقستان ءححى عاسىردىڭ باسىندا تاۋەلسىز ءارى وزىنە سەنىمدى بولىپ وتىر.

جاھاندىق داعدارىستىڭ جالعاسۋىنىڭ اسەرىنەن الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر ءبىزدى ۇرەيلەندىرمەيدى. ءبىز ولارعا دايىنبىز. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ، ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ.

ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ، دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ.

مىقتى مەملەكەت ەكونوميكالىق جەدەل ءوسۋ جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولماق.

مىقتى مەملەكەت كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس، جوسپارلاۋ ساياساتىمەن، ۇزاقمەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىسادى.

ءدال وسى سەبەپتەن دە تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا، قىمباتتى مەنىڭ وتانداستارىم، مەن سىزدەرگە جاڭا جولداۋ ۇسىنىپ وتىرمىن.

بۇل – ەلىمىزدىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا جاساعان وزىندىك پايىمداۋىم.

بۇل – جاڭا ساياسي باعىت.پرەزيدەنت استاناداعى ساۋلەتتى وپەرا تەاترىنىڭ ساحناسىندا، جۇما كۇنى جاريالاعان كەزەكتى جولداۋ وتكەن 21 جىلدىق قالىپتاسۋ جولىن تۇيىندەپ، الداعى 38 جىلدىق دامۋ سورابىن سارالادى.

بۇل جولداۋدىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن ساراپتاماس بۇرىن ونى بۇعان دەيىنگى ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجات – 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسىمەن سالىستىرىپ كورگەن ابزال.

«2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى» جالپى شاماسى 13 687 سوزدەن تۇراتىن. جاڭا قۇجاتتىڭ ودان مىڭ ءسوزى ارتىق. بارلىعى 14 656 ءسوز. اۋقىمدى قۇجاتتىڭ ايتارى دا كوپ.

بۇعان دەيىنگى 2030 جىلدى مەجەلەگەن باعدارلاما بۇرىنعىلاردان جەتكەن دانالىق سوزدەرگە باي ەدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ماقال-ماتەلى ماتىندە ەكى رەت، ايدار تۇرىندە ەكى رەت قولدانىلعان بولاتىن.

ول باعدارلامادا «اكەلىك» ءۇن، قامقورلىق سارىن باسىم بولاتىن. ءسوزدىڭ باسى «ءبىز ءوز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدى سوناۋ الىس بولاشاقتا، ولار ءبىزدىڭ جاسىمىزعا جەتكەن كەزدە قانداي كۇيدە كورگىمىز كەلەدى؟» دەگەن سۇراقتان باستالادى دا، ودان ءارى «ءبىز باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەي الساق تا ءارى سولاي ەتۋگە ءتيىستى بولساق تا جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى قولايلى ۇردىستەردى پايدالانا الساق تا، ءبىزدىڭ جاسىمىزعا جەتكەندە بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز ماقتان ەتە الار قازاقستاندى قۇرۋ جونىندەگى ءۇمىتىمىز بەن ارمانىمىزدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى وسىناۋ وراسان زور جۇمىستى وزگە ەشكىم دە ەمەس، تەك ءبىزدىڭ ءوزىمىز عانا يگەرە الامىز» دەپ تۇيىندەلگەن.

1997 جىلعى جولداۋ – بەتبۇرىستى قۇجات بولاتىن. ويتكەنى وسى جىلدان باستاپ ەل پرەزيدەنتىنىڭ حالىققا جولداۋ جاريالاۋى ءداستۇرلى وقيعاعا اينالدى.

اۋەل باستا 33 جىلعا جوسپارلانعان ساليقالى قۇجات 15 جىلدا ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، «وسى جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز باستى ماقساتىمىزدان اۋىتقىماي، شامشىراق سياقتى ءبىزدىڭ جولىمىزعا ساۋلە شاشىپ، العا باسۋعا جىگەرلەندىردى».

جالپى، ون بەس جىلدا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى العان اسۋى دا، جەتىستىگى دە از ەمەس. مۇنىڭ ءبارىن پرەزيدەنت سانامالاپ، قاداپ-قاداپ ايتىپ ءوتتى. ەڭ باستىسى، «بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارقايسىمىز «2030 ستراتەگياسى ىسكە استى، زاماناۋي قازاقستان ورنىقتى» دەپ ايتا الامىز. بۇل – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدىڭ، تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى، ۇمتىلىستارىمىز بەن ۇمىتتەرىمىزدىڭ جاندى كورىنىسى»، – دەدى ەلباسى.

بۇل قۇجاتتا «قازاق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ءبىر-اق جەردە «الايدا، شوۆينيزم مەن ۇلتشىلدىق ءالi تولىق ۇمىتىلا قويعان جوق. مۇنداي پروتسەستەردi قىزدىرا ءتۇسۋ ارەكەتتەرi حالىقتىڭ كوپشiلiگiن قىزىقتىرمايدى، كەرiسiنشە ولاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى. رۋسوفوبيا كۇرت كەمiپ، قازاق داستۇرلەرi مەن تiلiنiڭ قايتا ورلەۋ ءۇردiسi تابيعي قۇبىلىس دەپ قابىلداناتىن بولدى. قوعام ەتنيكالىق پروبلەمالاردى بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا اناعۇرلىم بايىپپەن، سىندارلى جانە اشىق تالقىلايتىن بولدى» دەگەن ابزاتستا كەزدەسەتىن.

سونىمەن، «قازاقستان-2030» سترا­تە­گياسىنىڭ تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋىن كۇتپەي-اق، العا جاڭا مىندەت، جاڭا مەجە بەلگىلەندى.

پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جاڭا جولداۋىندا مەملەكەت ومىرىنە، قوعام دامۋىنا قاتىستى بار سالاسى، ماسەلەلەر جان-جاقتى قامتىلعان. ونىڭ ءبارىن تىزبەلەپ جاتۋدى ارتىق كوردىك. ونىڭ ۇستىنە، جيىنى 14 600 سوزدەن اساتىن ستراتەگيالىق قۇجات الداعى 38 جىلدا تالاي قايتا وقىلىپ، قارالىپ، ەلباسىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، وعان ءومىر اعىمىنا قاجەتتى تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ وتىرۋى دا زاڭدى.

بۇل باعدارلامانىڭ ءبىز بايقاعان، ەل اڭعارۋعا ءتيىس، كەشەگى 2030 ستراتەگيالىق قۇجاتىمەن سالىستىرعاندا، بىرقاتار وزگەشەلىكتەرى بار. ءبىرى – قۇجات ءححى عاسىر جاستارىنا ارنالعان. ن.نازارباەۆ ءوز ءسوزىنىڭ مايەگىن جاستارعا، قازاقستان جاستارىنا باعىشتادى. «ءبىز جاس ۇلتپىز. ەلىمىزدەگى ورتاشا جاس – 35» دەگەن پرەزيدەنت «ءبىزدىڭ بۇگىنگى اتقارىپ جاتقان قىرۋار شارۋالارىمىز تەك سەندەر ءۇشىن جاسالۋدا. سەندەر تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ پەرزەنتتەرىسىڭدەر» ەكەنىن پىسىقتادى.

ەكىنشىدەن، ستراتەگيالىق باعدارلاما ەل بىرلىگىن بەكىتە ءتۇسۋدى كوزدەيدى. وسى جولى ەلباسى ەلدىڭ بىرلىگىنە، حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىنا كوپ ماڭىز بەرە سويلەدى. «بىرلىگى بار ەل وزادى، بىرلىگى جوق ەل توزادى»، «سوندىقتان قازاقتىڭ بىرلىگى – ەلدىگىمىزدىڭ كىلتى، ەڭ باستى ماسەلەسى»، «ەل بىرلىگى – ەڭ اسىل قاسيەت»، – دەيدى پرەزيدەنت. بۇل جەردە بىرلىكتى ساقتاۋدا، ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋدا قازاقتىڭ موينىنا ارتىلار جۇكتىڭ وراسان ەكەنىن ەلباسى ەسكە سالدى. «بارلىق ۇلت وكىلدەرىمەن ءتىل تابىسىپ، تاتۋ-ءتاتتى، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرۋ – بارشا قازاقتىڭ باستى قاعيداسى بولۋى شارت»، – دەدى پرەزيدەنت.

قازاقتىڭ شەجىرەسىنىڭ ءوزى بىرلىكتىڭ مىسالى رەتىندە اۋىزعا الىندى. «شەجىرە – قازاقتى بولشەكتەيتىن ەمەس، كەرىسىنشە، بىرىكتىرەتىن ۇعىم» دەپ قاداپ ايتتى ن.نازارباەۆ. بۇل ورايدا «قازاق» تەرمينىنىڭ 28 رەت، ال «بىرلىك» ۇعىمىنىڭ 14 رەت قايتالانعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

ۇشىنشىدەن، بۇل جولداۋدا «ۇلت»، «حالىق» ۇعىمدارى ءبىرتۇتاس، جالپى تۇسىنىكتە قولدانىلعان. بارشا ەل ازاماتتارىن ءبىر ۇلت، ءبىر حالىق ەتىپ تانۋعا تالپىنىس بار. بۇل وسى «ۇلت» ۇعىمىن 18 جەردە قولدانۋدان ايقىن اڭعارىلادى. ال «قازاق ۇلتى» تەرمينى ءۇش جەردە كەزدەسەدى. بۇلاردان بولەك «جالپىۇلتتىق» ۇعىمى 4 رەت، «كوپۇلتتى» نەمەسە «ۇلتتار مەن ۇلىستار» ۇعىمدارى 8 رەت پايدالانىلعان. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندى مەكەندەگەن 100-دەن استام ەتنوستى ءبىر عانا ۇلتقا بىرىكتىرۋ ساياساتىنىڭ انىق دايەگى عانا. «ءبىز – ءبارىمىز تەڭ قۇقىقتى، تەڭ مۇمكىندىكتەردى يەلەنگەن قازاقستاندىقتارمىز»، «جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم بارلىق قوعامدى، بارلىق ەتنوستىق اركەلكىلىكتەردى بىرىكتىرۋگە ءتيىس»، «قازىر ءبىز كوپۇلتتى سيپاتى بار، ءبىرتۇتاس ەلمىز» دەگەن ن.نازارباەۆ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلتتى ۇيىستىراتىن، ەلدى بىرىكتىرەتىن رولىنە ايرىقشا توقتالدى.

جالپى، «قازاق ءتىلى» ۇعىمى (ارا-تۇرا مەملەكەتتىك ءتىل نەمەسە انا ءتىلى) قۇجاتتا 20 مارتە كەزدەسەدى. بۇل «2030 ستراتەگياسىمەن» سالىستىرعاندا مەملەكەتتىك تىلگە كوزقاراستىڭ ەداۋىر جاقسارعانىنىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك (كەستەنى قاراڭىز).

«ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاباندىلىقپەن جالعاستىرا بەرەمىز» دەگەن ەلباسى بۇعان دەيىن قوعامدا كوپ تالقىلاۋعا تۇسكەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىنە قاتىستى شەشىمىن ايتتى. «ءبىز 2025 جىلدان باستاپ ءالىپبيىمىزدى لاتىن قارپىنە، لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. بۇل – ۇلت بولىپ شەشۋگە ءتيىس ءپرينتسيپتى ماسەلە. ءبىر كەزدە تاريح بەدەرىندە ءبىز مۇنداي قادامدى جاساعانبىز».

سونىمەن، 2025 جىلعا دەيىن قازاق ءتىلى لاتىن ەملەسىنە كوشىپ، تۇرعىن حالىقتىڭ 95 پايىزى قازاقشا سويلەۋى ءتيىس. «ءبىز قازاق ءتىلىن جاڭعىرتۋدى جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ءتىلدى زامانعا ساي ۇيلەستىرىپ، تەرمينولوگيا ماسەلەسىنەن كونسەنسۋس ىزدەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار، ابدەن ورنىققان حالىقارالىق جانە شەت تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشۋ قاجەت. بۇل ماسەلە وقشاۋلانعان قايراتكەرلەردىڭ ورتاسىندا شەشىلمەۋگە ءتيىس. ۇكىمەت مۇنى رەتتەگەنى ءجون»، – دەدى پرەزيدەنت.

ەلباسى قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە ەكەنىن تاعى ءبىر رەت ەسكە سالدى.

بۇدان ءارى ۇشتۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ۇستانۋدىڭ دا جالعاساتىنىن ايتتى. «قازىر ءبىز بالالارىمىز قازاق تىلىمەن قاتار ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن دە بەلسەندى مەڭگەرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا شارالار قابىلداپ جاتىرمىز. ۇشتىلدىلىك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ىنتالاندىرىلۋى كەرەك» دەلىنگەن جولداۋدا.

اسىلى، 2050 جىلعا دەيىن دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ ءۇشىن بىرلىك پەن تاتۋلىق قاجەت ەكەنى ءشۇباسىز. «قازاقتى ەشۋاقىتتا سىرتتان جاۋ العان ەمەس. قازاق السىرەسە، الاۋىزدىقتان السىرەگەن، كۇشەيسە، بىرلىكتەن كۇشەيگەن. ءۇيدىڭ بەرەكەسى قابىرعاسىنىڭ قيۋىمەن ەمەس، تەڭىنىڭ جيۋىمەن، وتباسىنداعى سىيلاستىقپەن، تاتۋلىقپەن كىرەدى. مەملەكەت تە سولاي»، – دەگەن پرەزيدەنت: «ءبىز كوپپىز جانە ءبارىمىز – ءبىر ەلمىز، ءبىر حالىقپىز»، – دەپ ءوز ءسوزىن تۇيىندەدى.ءى. قالىپتاسقان قازاقستان – مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ، ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ، ازاماتتىق قوعامىمىزدىڭ، قوعامدىق كەلىسىمىمىزدىڭ، وڭىرلىك كوشباسشىلىعىمىز بەن حالىقارالىق بەدەلىمىزدىڭ داعدارىستا سىنالۋى

ءدال 15 جىل بۇرىن ءبىز قازاقستان دامۋىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن قابىلدادىق.

بۇل 1997 جىل – كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى بەي-بەرەكەتتىك تۇبەگەيلى ەڭسەرىلمەگەن، داعدارىس وڭتۇستىك-شىعىس ازيانى جانە باسقا دا كەيبىر نارىقتاردى سانسىراتقان كەزەڭ بولاتىن. بىزگە دە اسا قيىن سوقتى.

وسى جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ ستراتەگيامىز باستى ماقساتىمىزدان اۋىتقىماي، شامشىراق سياقتى ءبىزدىڭ جولىمىزعا ساۋلە شاشىپ، العا باسۋعا جىگەرلەندىردى.

1997 جىل ەستەرىڭىزدە مە؟

پارلامەنتتە مەن ءسوز سويلەگەننەن كەيىن ابدىراۋ مەن ابىرجۋ بولدى.

كوپشىلىك: «بۇل نە – ناسيحات پا؟ الدە اسپاننان تۇسكەن نارسە مە؟» دەپ ساۋال قويىپ جاتتى.

سول كەزدە العا قويعان مىندەتتەر سونشالىقتى اسقاق بولىپ كورىنەتىن.

دەگەنمەن «كوز قورقاق، قول باتىر» دەيدى عوي.

ءبىزدىڭ الدىمىزدا وقيعالار بارىسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ سياقتى اۋقىمدى مىندەت تۇردى. جاڭا ەلدىڭ ىرگەسىن قالاۋ كەرەك بولدى.

ول مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ءبىز ءۇش بىردەي جاڭعىرتۋ جۇرگىزۋگە ءتيىس ەدىك: مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاۋ مەن نارىقتىق ەكونوميكادا سەرپىلىس جاساۋ، الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن قالاۋ، قوعامدىق سانانى قايتا وزگەرتۋ. ءبىز وزىندىك جولىمىزدى ايقىنداۋعا ءتيىس ەدىك. بۇل جول «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن بولاتىن. بۇل قۇجات ستراتەگيالىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردى پايىمداعان، كوزقاراسىمىزداعى ماڭىزدى سەرپىلىس بولدى.

حالىق ناقىلىندا ايتىلعانداي: «ماقسات – جەتىستىكتىڭ جەلكەنى». ورىندى ماقساتتار عانا تابىسقا جەتكىزەدى.

بۇگىن دۇرىس تاڭداۋ جاساعانىمىز تۋرالى ايتۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. 2008-2009 جىلدارداعى جاھاندىق داعدارىس وسىنى ايعاقتادى.

قازاقستان وعان توتەپ بەردى. داعدارىس جەتىستىكتەرىمىزدى سەتىنەتە العان جوق، ءبىزدى قۋاتتى ەتە ءتۇستى.

ءبىز تاڭداعان ەل دامۋىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساياسي ۇلگىسى ءوز تيىمدىلىگىن دالەلدەدى.

1. قۋاتتى دا تابىستى

مەملەكەت

ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز – تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرعانىمىز.

ءبىز شەكارامىزدى زاڭدىق تۇرعىدان رەسىمدەدىك. ەلدىڭ تۇتاستاندىرىلعان ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قۇردىق. ەلدە وندىرىستىك بايلانىستاردى قايتادان ورنىقتىرىپ، نىعايتتىق. بۇگىندە بارلىق وڭىرلەر ءبىر-بىرىمەن اجىراعىسىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى.

بيلىك تارماقتارىنىڭ بولىنۋىنە نەگىزدەلگەن زاماناۋي مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاساعان تاريحي ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزدىك.

ەلدىڭ جاڭا ەلورداسى – استانانى سالدىق. بۇل زاماناۋي قالا ءبىزدىڭ بويتۇمارىمىز بەن ماقتانىشىمىزعا اينالدى. ءبىز ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن الەمگە كورسەتۋ ءۇشىن ونىڭ الەۋەتىن پايدالانا الدىق. ءدال سول سەبەپتەن دە حالىقارالىق قاۋىمداستىق قازاقستاندى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ ورنى رەتىندە تاڭدادى. ەگەر استانا بولماسا، بۇل دا بولماس ەدى. مۇنداي قۇرمەت كەز كەلگەننىڭ ەنشىسىنە تيە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز كەڭەستەن كەيىنگى كەزەڭدەگى كۇللى كەڭىستىكتە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن، وسى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزگەن جانە عالامدىق اۋقىمداعى ءىس-شارا – ەكسپو-2017-ءنى وزىندە وتكىزەتىن ءبىرىنشى ەل ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

2. دەموكراتيالاندىرۋ مەن ىرىقتاندىرۋدىڭ ورنىقتى پروتسەسى

ءبىز «الدىمەن ەكونوميكا – cودان سوڭ ساياسات» دەگەن ايقىن فورمۋلامەن ىلگەرىلەپ كەلەمىز. ساياسي رەفورمالاردىڭ ءاربىر كەزەڭى ەكونوميكا دامۋىنىڭ دەڭگەيىمەن ۇشتاسادى. سوندىقتان دا ءبىز ساياسي ىرىقتاندىرۋ جولىن دايەكتى ۇستانۋدامىز. وسىلايشا عانا ەلدى جاڭعىرتىپ، ونى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە بولادى.

قوعام ءاربىر قادام باسقان سايىن دەموكراتيا­لاندىرۋ مەن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ەڭ جوعارى ستاندارتتارعا جاقىنداپ كەلەدى.

ءبىز ەل كونستيتۋتسياسىندا نەگىزگى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى بەكىتتىك. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى تەڭ قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەرگە يە.

3. ءتۇرلى الەۋمەتتىك، ەتنيكالىق جانە ءدىني توپتاردىڭ كەلىسىمى مەن تاتۋلىعى

ءبىز قازاق حالقىنا، ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز بەن تىلىمىزگە قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىردىك.

ەتنيكالىق، مادەني جانە ءدىني ارالۋاندىققا قاراماستان، ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتادىق.

قازاقستان 140 ەتنوس پەن 17 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى ءۇشىن تۋعان شاڭىراعىنا اينالدى.

ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز. كوپۇلتتى ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىم، مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ۇندەسۋى الەمدىك ەتالون رەتىندە تانىلعان.

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مادەنيەتتەر ۇندەسۋىنىڭ بىرەگەي ەۋرازيالىق ۇلگىسى بولدى.

قازاقستان جاھاندىق كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ ورتالىعىنا اينالدى.

4. ۇلتتىق ەكونوميكا. حالىقارالىق ەڭبەك بولىنىسىندەگى ءبىزدىڭ ءرولىمىز

ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا ءبىرىنشى بولىپ جەكە مەنشىككە، ەركىن باسەكەلەستىككە جانە اشىقتىق پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاماناۋي ۇلگىسىن جاسادىق. ءبىزدىڭ مودەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋداعى مەملەكەتتىڭ بەلسەندى رولىنە نەگىزدەلگەن.

ءبىز ەلىمىزگە 160 ملرد. دوللاردان استام شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتتىق.

كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن نەگىزگى تالاپتار مەن زاماناۋي سالىق جۇيەسى قالىپتاستى.

ءبىز ۇلتتىق ەكونوميكانى جوسپارلى تۇردە ءارتاراپتاندىرۋدامىز. ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىندا ەكى بەسجىلدىقتا ەكونوميكامىزدىڭ بەت-بەينەcىن وزگەرتىپ، ونى شيكىزاتتىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ اۋىتقۋىنا تاۋەلسىز ەتۋ مىندەتىن قويدىم.

ستراتەگيا-2030 قابىلدانعاننان بەرى 15 جىل ىشىندە مەملەكەتىمىز الەمدەگى ەڭ سەرپىندى دامۋشى ەلدەر بەستىگىنە ەندى.

ناتيجەسىندە، 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءىجو-ءنىڭ كولەمى جاعىنان ءبىز الەمنىڭ 50 ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا كىرەمىز.

الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى ءوز دامۋىن سالىس­تىراتىن مويىندالعان رەيتينگتەر بار. وسىدان التى جىل بۇرىن مەن الدىمىزعا الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ جونىندە جالپىۇلتتىق مىندەتىن قويدىم. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ رەيتينگىندە 51-ورىندى يەلەندى. ءبىز بۇگىن وسى ماقساتىمىزعا تاياق تاستام عانا قالدىق.

5. قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتكەن كۇشتى

الەۋمەتتىك ساياسات

مەن ءۇشىن ارقاشان حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى باستى ولشەم بولدى ءارى سولاي بولا بەرمەك.

15 جىل ىشىندە قازاقستاندىقتاردىڭ تابىسى 16 ەسە ءوستى.

تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ازاماتتاردىڭ سانى 7 ەسە ازايدى، جۇمىسسىزدار سانى ەكى ەسە قىسقاردى.

ءبىز الەۋمەتتىك باعدارلانعان قوعامنىڭ نەگىزدەرىن قالادىق.

ءبىز ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ىسىندە ەداۋىر ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزدىك.

دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونى ۇيىمداستىرۋ، باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋ جۇيەسى رەفورمالاندى.

سوڭعى بەس جىلدا انا ءولىمى شامامەن 3 ەسە ازايدى، بالا تۋ كورسەتكىشى ءبىر جارىم ەسە ءوستى.

ءبىلىم الۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا.

سوڭعى 15 جىلدا ءبىلىم الۋعا جۇمسالاتىن قارجى 9،5 ەسە ءوستى.

ءبىلىم بەرۋدىڭ مەكتەپكە دەيىنگىدەن باستاپ جوعارى بىلىمگە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيلەرىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا.

ءبىزدىڭ ادام كاپيتالىن دامىتۋداعى ۇزاقمەرزىمدى سالىمدار ساياساتىمىزدىڭ ارقاسىندا قازىرگى تالانتتى جاس ۇرپاقتى وسىردىك.

6. الەمدىك قاۋىمداستىق تانىعان ەل

الەمدىك ساياساتتا ءبىزدىڭ ەلىمىز – تالاسسىز حالىقارالىق بەدەلگە يە جاۋاپتى دا سەنىمدى سەرىكتەس.

ءبىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارامىز، حالىقارالىق تەرروريزمگە، ەكسترەميزمگە جانە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستە الەمدىك قاۋىمداستىقتى قولدايمىز.

ءبىز ءوز قاۋىپسىزدىگىمىز ءۇشىن حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭى – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋعا باستاماشىلىق جاسادىق. بۇگىنگى كۇنى اوسشك حالقى 3 ملرد.-تان اساتىن 24 ەلدى بىرىكتىرەدى.

سوڭعى 2-3 جىلدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا، يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ۇيىمىنا توراعالىق ەتتى.

استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا ءبىز ديالوگتىڭ جاڭا فورماتىن – G-global-دى ۇسىندىق. بۇل باستامانىڭ ءمانى – ادىلەتتى دە قاۋىپسىز الەمسيپاتىن جاساۋ ىسىندە كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ.

ءبىز جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە لايىقتى ۇلەس قوسامىز.

7. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىن ىلگەرىلەتۋدەگى ءبىزدىڭ بەلسەندى ءرولىمىز

يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىن نىعايتۋ جونىندەگى باستامالارىمىز – الەمدىك تۇراقتىلىققا، ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىككە قوسقان ءسوزسىز ۇلەسىمىز.

الەمدە العاشقى بولىپ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ جانە اتوم قارۋىنان باس تارتا وتىرىپ، ءبىز جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالاردان – اقش-تان، رەسەيدەن، ۇلىبريتانيادان، فرانتسيادان جانە قىتايدان قاۋىپسىزدىگىمىزگە بەرىك حالىقارالىق كەپىلدىك الدىق.

ءبىز ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋدا نەگىزگى ءرول اتقاردىق جانە جەر شارىنىڭ باسقا دا ايماقتارىندا، اسىرەسە، تاياۋ شىعىستا وسىنداي ايماقتار قۇرۋعا بەلسەندى قولداۋ كورسەتەمىز.

ءبىز الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ يادرولىق تەرروريزم قاتەرىنە قارسى تۇرۋداعى كۇش-جىگەرىنە قولداۋ جاسايمىز.

قازىر ءبىز يادرولىق قاتەردى تاراتپاۋ جونىندە ودان ءارى تاباندى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى باتىل ايتامىز. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت تاراتپاۋ رەجيمىنىڭ ارقاۋى بولدى جانە سولاي بولا بەرمەك.

يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ تەزىرەك كۇشىنە ەنۋى تاراتپاۋ رەجيمىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشىسى بولۋعا ءتيىس.

بۇدان ءۇش جىل بۇرىن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىمدى قولدادى.

وسىنىڭ بارلىعى – جاھاندىق ساياساتتاعى ءبىزدىڭ ءرولىمىزدى تانۋ.

وسىنداي جاۋاپتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجيمىنىڭ كوشباسشىسى، باسقا مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلگى بولىپ تانىلدى.

8. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى. نەگىزگى قورىتىندىلار

«قازاقستان – 2030» ستراتەگياسىندا ءبىز ەلىمىزدىڭ تابىسىن جوسپارلادىق

ءبىز العا قويعان ماقساتتارعا دايەكتى دە تاباندى تۇردە قادام باسىپ كەلەمىز. 2008-2009 جىلدارداعى جاھاندىق داعدارىستىڭ وزىندە ۇلتتىق ەكونوميكامىز ءوسۋىن جالعاستىردى.

بۇگىنگى كۇنى مەن ءۇشىن 2030 ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداۋعا قول جەتكەن پارامەترلەرىنىڭ تۇتاس ءبىر قاتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ قورىتىندىلارىن شىعارۋ ۇلكەن ابىروي.

(1) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك. ءبىزدىڭ الدىمىزدا قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ دامىتۋ مىندەتى تۇردى. ءبىز جوسپارلاعاننان دا اسىرا ورىندادىق.

تۇڭعىش رەت تاريحتا ءبىزدىڭ مەملەكەت حالىقارالىق دارەجەدە تانىلعان ناقتى شەكاراسىن بەلگىلەدى. 14 مىڭ شاقىرىم مەملەكەتتىك شەكارا مەجەلەندى.

قازاقستان كاسپي تەڭىزىنىڭ ايدىنىنداعى احۋالدى سەنىمدى باقىلاۋدا ۇستايدى.

بولاشاقتا كەز كەلگەن اۋماقتىق داۋلاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپى قازىر سەيىلگەن. ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا كورشىلەرمەن داۋلى اۋماقتار قالدىرعان جوقپىز.

ءبىز ادامنىڭ، قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتى، زاماناۋي، قورعانىسقا قابىلەتتى اسكەردى، پارمەندى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن قۇردىق.

(2) ءبىز 140 ەتنوس پەن 17 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى تۇراتىن ەلدە ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاپ، نىعايتتىق. ءبىزدىڭ ساياساتىمىز تابىس­تى بولدى.

ءبىز دەموكراتيالىق دامۋ ۇلگىسى نەگىزىندە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دايەكتى تۇردە قالىپتاستىردىق. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ومبۋدسمەن ينستيتۋتى قۇرىلدى.

بىزدە بۇرىن ەشقاشان كوپپارتيالىلىق بولماسا، قازىر ەلىمىزدەگى كۇللى ساياسي سپەكتردى كورسەتەتىن پارتيالار جۇمىس ىستەيدى. بىزدە كوپپارتيالى پارلامەنت، پارلامەنتتىك كوپشىلىك قولداعان ۇكىمەت بار.

ازاماتتىق قوعام دامۋدا، تاۋەلسىز باق جۇمىس ىستەۋدە. ءتۇرلى باعىتتاعى 18 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەيدى. 2،5 مىڭداي باق بار، ونىڭ 90%-ى – جەكە يەلىكتە.

قازاقستان بۇگىندە مادەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنا اينالدى.

الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ العاشقى ءتورت سەزى ناق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوتتى.

ءححى عاسىردا قازاقستان شىعىس پەن باتىستىڭ ۇنقاتىسۋى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ كوپىرى بولۋعا ءتيىس.

(3) شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن ىشكى سالىمداردىڭ دەڭگەيى جوعارى اشىق نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ. ءبىز دامۋدىڭ ناقتى، ورنىقتى جانە ۇدەمەلى قارقىنىنا قول جەتكىزۋ مىندەتىن قويدىق. ءبىز وسى مىندەتتى تاريحي تۇرعىدان العاندا اسا قىسقا مەرزىمدە شەشتىك.

ءدال وسى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا باستى نازار ەكونوميكالىق وسۋگە اۋدارىلدى.

ناتيجەسىندە، 15 جىل ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كولەمى 1997 جىلعى 1،7 تريلليون تەڭگەدەن 2011 جىلى 28 تريلليون تەڭگەگە ءوستى.

ەلدىڭ ءىجو 16 ەسەدەن استام ءوستى. 1999 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى ءوسۋى 7،6%-دى قۇراپ، الدىڭعى قاتارلى ەلدەردى باسىپ وزدى.

جان باسىنا شاققاندا ءىجو 1998 جىلعى 1500 دوللاردان 2012 جىلى 12 مىڭ دوللارعا جەتىپ، 7 ەسەدەن استام ءوستى.

قازاقستان اۋەل باستان جان باسىنا شاققاندا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى جاعىنان تمد-دا كوشباسشى بولدى. بۇگىن بۇل 9200 اقش دوللارىنا جەتتى.

ءبىز سىرتقى ساۋدانىڭ – 12 ەسە وسۋىنە، ال ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 20 ەسە وسۋىنە قول جەتكىزدىك.

وسى جىلدار ىشىندە مۇناي ءوندىرۋ – 3 ەسە، تابيعي گاز ءوندىرۋ 5 ەسە ۇلعايدى. ءبىز شيكىزات رەسۋرستارىنان تۇسكەن كىرىستى ۇلتتىق قورعا جىبەردىك.

بۇل – ىقتيمال ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق سىلكىنىستەردەن قورعايتىن سەنىمدى قالقانىمىز. بۇل – بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاق قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى.

ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ جالپى قۇنى 1 797 ملرد. تەڭگە بولاتىن 397 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى، 44 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى.

«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلعان ەكى جىل ىشىندە جالپى كولەمى 101،2 ملرد. تەڭگە سوماسىنداعى كرەديت بولاتىن 225 جوبا ماقۇلداندى.

ءبىز – بۇگىن حالقىنىڭ تابىسى ورتاشا دەڭگەيدەگى جانە سەرپىندى داميتىن ەكونوميكاسى بار ەلمىز.

(4) قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعى، ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتى. ادامداردىڭ جاعدايىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ، ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار. اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى كوزگە بىردەن تۇسەدى.

ورتاشا ايلىق جالاقى 9،3 ەسە ءوستى. زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ورتاشا مولشەرى 10 ەسە ۇلعايدى.

حالىقتىڭ ناقتىلى اقشالاي كىرىستەرى 16 ەسە ءوستى.

ەگەر 1999 جىلى قارجىلاندىرۋ 46 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا، 2011 جىلى 631 ملرد. تەڭگە بولدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ بەس يننوۆاتسيالىق وبەكتىسى – بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى، انا مەن بالا ورتالىعى، نەيروحيرۋرگيا، شۇعىل مەديتسينالىق كومەك جانە كارديولوگيا ورتالىقتارى كىرەتىن مەديتسينالىق كلاس­تەر قۇرىلدى.

ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتتەر الۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسالدى.

ەلىمىزدىڭ ەڭ شالعاي اۋداندارىن مەديتسينالىق قىزمەتتەرمەن قامتيتىن كولىك مەديتسيناسى جەدەل قارقىنمەن دامۋدا.

ۇلتتىق سكرينينگ جۇيەسى اۋرۋلاردى باستاپقى ساتىسىندا انىقتاۋعا جانە ولاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءدارى-دارمەكپەن تەگىن جانە جەڭىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ەنگىزىلدى.

سوڭعى 15 جىلدا حالىقتىڭ سانى 14 ملن-نان 17 ملن. ادامعا دەيىن ءوستى.

ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاسقا دەيىن ۇلعايدى.

ءبىز قولجەتىمدى جانە ساپالى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعىتىن دايەكتى جۇرگىزۋدەمىز.

«بالاپان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋمەن 65،4%-عا دەيىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

مىندەتتى مەكتەپالدى دايارلىق ەنگىزىلدى، ول مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ 94،7%-ىن قامتىدى.

1997 جىلدان بەرى رەسپۋبليكا بويىنشا 942 مەكتەپ، سونىمەن قاتار، 758 اۋرۋحانا جانە وزگە دە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى سالىندى.

ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى زياتكەرلىك مەكتەپتەر مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەر جەلىسىن دامىتۋدامىز.

سوڭعى 12 جىلدا جوعارى ءبىلىم الۋعا بەرىلەتىن گرانتتار سانى 182%-عا ۇلعايدى.

1993 جىلى ءبىز «بولاشاق» اتتى بىرەگەي باعدارلاما قابىلدادىق، سونىڭ ارقاسىندا 8 مىڭ تالانتتى جاس الەمنىڭ تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وزىق ءبىلىم الدى.

استانادا حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن زاماناۋي عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى.

(5) ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار. قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز كەشەنى كۇللى ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆى بولىپ تابىلادى جانە باسقا سالالاردىڭ دامۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى.

ءبىز ەكونوميكانىڭ زاماناۋي، ءتيىمدى مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسىن قۇرۋعا ءتيىس ەدىك. ءبىز بۇل مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىقتىق. ءبىز بۇگىن شيكىزات سەكتورىنىڭ تابىسىن بولاشاق ەكونوميكانى قۇرۋ ءۇشىن پايدالانۋدامىز.

ەلدىڭ ءىجو-دە مۇناي-گاز سالاسى ۇلەسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋ قارقىنى بايقالادى، ول 1997 جىلعى 3،7%-دان 2006 جىلى 14،7%-عا جانە 2011 جىلى 25،8%-عا ءوستى.

ءبىز وتكىزۋ نارىقتارىن ءارتاراپتاندىرىپ، ءوز پوزيتسيالارىمىزدى بەرىك ورنىقتىردىق، سول ارقىلى ءونىمىمىزدى وتكىزۋدىڭ ءبىر باعىتقا تاۋەلدىلىگىن ازايتتىق.

(6) ينفراقۇرىلىم، اسىرەسە، كولىك پەن بايلانىس. ءبىز ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مىندەتىن العا قويدىق. ءبىز مۇنى دا ەڭسەردىك. وتكەن جىلدار ىشىندە ونەركاسىپ، كولىك ينفراقۇرىلىمى مەن تىنىس-تىرشىلىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ءىرى ستراتەگيالىق وبەكتىلەرى ىسكە قوسىلدى. بۇل – اۆتوموبيل جانە تەمىر جول ماگيسترالدارى، قۇبىر جولدارى، لوگيستيكالىق ورتالىقتار، تەرمينالدار، اۋەجايلار، ۆوكزالدار، پورتتار جانە ت.ب.

وسىنىڭ بارلىعى كوپتەگەن قازاق­ستان­دىقتارعا جۇمىس تاۋىپ بەردى، ءبىز وڭىرلىك جانە جاھاندىق شارۋاشىلىق بايلانىس­تار جۇيەسىنە كى­رىكتىك.

جىل سايىن تەلەكوممۋنيكاتسيا تۇتى­نۋ­شى­لارىنىڭ سانى وسە تۇسۋدە. بۇل ستاتسيونارلىق تەلەفوندارعا دا، ۇتقىر بايلانىسقا دا، ينتەرنەتكە دە قاتىستى.

ەلەكتروندى ۇكىمەت ازاماتتاردىڭ مەملەكەتپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى.

سوڭعى 11 جىلدا اۆتوموبيل جولدارى سالاسىن دامىتۋعا 1 263،1 ملرد. تەڭگە جۇمسالدى. وسى جىلدار ىشىندە ورتاق پايدالانۋداعى 48 مىڭ شاقىرىمنان استام جول، سونداي-اق 1100 شاقىرىم تەمىر جول سالىندى جانە رەكونسترۋكتسيالاندى.

قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ماگيسترالدىق كولىك ءدالىزىن سالىپ، جاڭا جىبەك جولىن جاڭعىرتۋدامىز.

ءبىز «وزەن – تۇركىمەنستان شەكاراسى» تەمىر جول جەلىسىن سالىپ، پارسى شىعاناعى مەن ۇلكەن شىعىس ەلدەرىنە جول اشتىق. «قورعاس-جەتىگەن» جولىن توسەپ، قىتايدىڭ جانە كۇللى ازيا قۇرلىعىنىڭ نارىقتارىنا ەنىپ، شىعىس قاقپاسىن ايقارا اشتىق. ءبىز «جەزقازعان-بەينەۋ» تەمىرجولىن سالۋدى باستادىق.

(7) كاسىبي مەملەكەت. ءبىز اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جۇيەنىڭ باسقارۋ داستۇرلەرىنەن تۇبەگەيلى باس تارتىپ، باسقارۋشىلاردىڭ زاماناۋي ءارى ءتيىمدى كورپۋسىن قۇرۋعا ءتيىسپىز. بارلىق ازاماتتار تەڭ قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەرگە يە بولاتىن، كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن جوعارىلاتۋدىڭ ءبىز جاساعان جۇيەسى مەملەكەتتىك اپپارات قىزمەتىنىڭ كاسىبيلىگى مەن اشىقتىعىنىڭ بارىنشا جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى.

ءبىز مەملەكەتتىك باسقارۋدا وزىندىك تۇرعىدا توڭكەرىس جاساۋعا قول جەتكىزدىك، ونى حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا قايتا باعدارلادىق.

وسىلايشا 2030 ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى مىندەتتەر ورىندالدى، قالعاندارى ورىندالۋ ۇستىندە.

***

بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارقايسىمىز «2030 ستراتەگياسى ىسكە استى، زاماناۋي قازاقستان ورنىقتى» دەپ ايتا الامىز. بۇل – ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدىڭ، تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى، ۇمتىلىستارىمىز بەن ۇمىتتەرىمىزدىڭ جاندى كورىنىسى.

ءبىز ءوز جەتىستىكتەرىمىز ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەنەمىز.

الەمدىك داعدارىس ءبىزدىڭ مەملەكەت پەن قوعام رەتىندە ورنىققانىمىزدى راستادى. ءبىزدىڭ شەكارامىز، ساياسي جۇيەمىز، ەكونوميكالىق ۇلگىمىز ەل ىشىندە دە، ودان سىرتقارى جەردە دە ەندىگى جەردە ەلەۋلى كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن تالاس-تارتىستاردىڭ وزەگىنە اينالمايدى.

ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا جاڭا مىندەت تۇر. ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە باعدارلانعان ودان ءارى دامۋ ۆەكتورىن كۇشەيتۋگە ءتيىسپىز.

ءىى. ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرى

قازىرگى ۋاقىتتا ادامزات جاڭا جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە.

ەلىمىز بەن ءوڭىرىمىز ءۇشىن مەن ون نەگىزگى سىن-قاتەردى ءبولىپ كورسەتەمىن. ەگەر ءبىز ءوز دامۋىمىزدا جاڭا تابىستارعا ودان ءارى قول جەتكىزۋدى جوسپارلايتىن بولساق، ولاردىڭ ارقايسىسىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز.

ءبىرىنشى سىن-قاتەر – تاريحي ۋاقىتتىڭ جەدەلدەۋى.

تاريحي ۋاقىت اسا جەدەلدەي تۇسۋدە. الەم قارقىندى تۇردە وزگەرۋدە جانە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ جىلدامدىعى ادامدى تاڭ قالدىرادى.

سوڭعى 60 جىلدا جەر تۇرعىندارىنىڭ سانى ءۇش ەسە كوبەيدى، ول 2050 جىلعا قاراي 9 ملرد. ادامعا جەتەدى. وسى كەزەڭ ىشىندە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىم 11 ەسە ءوستى.

بۇكىل الەمدىك تاريحي پروتسەستىڭ جەدەلدەۋى قاي كەزدە دە مەملەكەتتەر الدىندا جاڭا شەكتەۋسىز مۇمكىندىكتەر اشادى، ال ولاردى تولىعىمەن پايدالانعانىمىزدى مەن ماقتان تۇتامىن.

سوڭعى 20 جىلدان استام ۋاقىتتا ءبىز قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنا وتە جوعارى قارقىنمەن جاڭعىرتۋ جۇرگىزدىك. كوپتەگەن باسقا ەلدەرگە 100، ءتىپتى 150 جىل كەرەك بولعان نارسەلەردى اتقاردىق.

دەگەنمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن جالپى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىنە كىرىكپەگەن الەۋمەتتىك توپتار بار. ونىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بار. قوعامدا ادامداردىڭ مورالدىق جاي-كۇيى مەن قوعامدىق اڭسار-ۇمىتىنە اسەر ەتەتىن بىرقاتار تەڭگەرىمسىزدىك ءالى دە ورىن الۋدا.

ءبىز وسى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويىپ، قوعامنىڭ بارلىق جىكتەرىنە قوعامدىق جاڭعىرتۋ پروتسەسىنە كىرىگۋ مۇمكىندىگىن بەرۋىمىز كەرەك. ولار قوعامدا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تاۋىپ، جاڭا ساياسي باعىت ۇسىنعان مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانۋعا ءتيىس.

ەكىنشى سىن-قاتەر – جاھاندىق دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك.

جاھاندىق دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك كۇن وتكەن سايىن كۇشەيە تۇسۋدە. جالپىالەمدىك ترەند – ادامزاتتىڭ قارتايۋى. ەندى 40 جىلدان كەيىن الپىس جاستان اسقان ادامداردىڭ سانى 15-كە تولماعانداردان اسىپ تۇسەدى. تۋدىڭ ازايۋى جانە ادامزاتتىڭ قارتايۋى كوپتەگەن ەلدەردە ەڭبەك نارىعىنداعى پروبلەمالارعا، اتاپ ايتقاندا، ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە ءسوزسىز اكەلەدى.

شيەلەنىسە تۇسكەن دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك جاڭا كوشى-قون تولقىندارىن تۋعىزىپ، كۇللى الەمدە الەۋمەتتىك شيەلەنىستى كۇشەيتە تۇسەدى.

ءبىز قازاقستاندا زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى جەرگىلىكتى ەڭبەك نارىقتارىن تۇراقسىزدىققا اكەلگەن ەلدىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىندەگى كوشى-قون قىسىمىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز.

ءبىز تاياۋ بولاشاقتا كەرى پروتسەسپەن – ەلدىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردەن بىزگە كەلەتىن ەڭبەك يمميگراتسياسىمەن بەتپە-بەت كەلۋىمىز ابدەن مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىسپىز.

ءبىز جاس ۇلتپىز. ەلىمىزدەگى ورتاشا جاس – 35. بۇل ءبىزدىڭ ادامدىق الەۋەتىمىزدى ساقتاۋعا، الەمدە ءوزىمىزدىڭ دۇرىس ورنىعۋىمىزعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى كۇنى العا جىلجۋعا بىزدە جاقسى نەگىز بار.

ەلىمىزدە ءاربىر ىزدەگەن ادام تابۋىنا بولاتىن جۇمىس بار. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ ءوزىمىز جۇمىس ىستەپ، ءوزىمىزدى اسىراۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز.

مەن سىزدەردى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا باستاپ كەلەمىن، وندا جۇمىسسىزدار جاي عانا جاردەماقى الۋشىلار ەمەس، ولار جاڭا كاسىپتەردى مەڭگەرەتىن بولادى، مۇگەدەكتەر جاسامپازدىق قىزمەتپەن بەلسەندى تۇردە اينالىسا الادى، ال كورپوراتسيالار مەن كومپانيالار ولاردىڭ ەڭبەگى ءۇشىن لايىقتى جاعداي جاساي الادى.

ءبىزدىڭ جاستارىمىز وقۋعا، جاڭا عىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋگە، جاڭا ماشىقتار الۋعا، ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى كۇندەلىكتى ومىردە شەبەر دە ءتيىمدى پايدالانۋعا ءتيىس. ءبىز بۇل ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى جاساپ، ەڭ قولايلى جاعدايلارمەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.

ءۇشىنشى سىن-قاتەر – جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن قاتەر.

الەمدىك حالىق سانى ءوسۋىنىڭ جوعارى قارقىنى ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن كۇرت شيەلەنىستىرىپ وتىر.

بۇگىننىڭ وزىندە الەمدە ميلليونداعان ادام اشتىققا ۇشىراپ، ميللياردقا جۋىق ادام تاعامنىڭ ۇدايى جەتىسپەۋشىلىگىن باس­تان كەشىرۋدە. تاماق ونىمدەرىن وندىرۋدە رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر جاساماسا، وسىناۋ ۇرەيلى تسيفرلار تەك وسە تۇسپەك.

ءبىز ءۇشىن بۇل سىن-قاتەر استارىندا وراسان زور مۇمكىندىكتەر بار.

ءبىز قازىردىڭ وزىندە استىق داقىلدارىن اسا ءىرى ەكسپورتتاۋشىلار قاتارىنا ەندىك. بىزدە اسا ءىرى ەكولوگيالىق تازا اۋماقتار بار جانە ەكولوگيالىق تازا تاعام ونىمدەرىن شىعارا الامىز.

اۋىل شارۋاشىلىعى ونەركاسىبىندە ساپالى سەكىرىس جاساۋ تولىقتاي قولىمىزداعى نارسە. بۇل ءۇشىن بىزگە جاڭا تۇرپاتتاعى مەملەكەتتىك وي-سانا قاجەت بولادى.

ءتورتىنشى سىن-قاتەر – سۋدىڭ تىم تاپشىلىعى.

الەمدىك سۋ رەسۋرستارى دا قاتتى قىسىم كورىپ وتىر.

سوڭعى 60 جىلدا جەر شارىندا اۋىز سۋدى پايدالانۋ 8 ەسە ءوستى. وسى جۇزجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي كوپتەگەن ەلدەر سۋدى سىرتتان الدىرۋعا ءماجبۇر بولادى.

سۋ – بارىنشا شەكتەۋلى رەسۋرس جانە ونىڭ كوزدەرىن يەلەنۋ ءۇشىن كۇرەس جەر بەتىندەگى شيەلەنىس پەن جانجالدار سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە، قازىردىڭ وزىندە گەوساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر.

سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وتكىر بولىپ وتىر. بىزگە ساپالى اۋىز سۋ جەتىسپەيدى. بىرقاتار وڭىرلەر ونىڭ زاردابىن قاتتى تارتۋدا.

بۇل پروبلەمانىڭ گەوساياسي استارى دا جوق ەمەس. قازىردىڭ وزىندە ءبىز ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدا بىرقاتار ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلدىك. اتالعان ماسەلەنىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان، ءبىز ونى ساياساتتاندىرۋعا جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز.

بەسىنشى سىن-قاتەر – جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك.

بارلىق دامىعان ەلدەر بالامالى جانە «جاسىل» ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋدا.

2050 جىلعا قاراي العاننىڭ وزىندە ولاردى قولدانۋ بارلىق تۇتىنىلاتىن ەنەرگيانىڭ 50%-نا دەيىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

كومىرسۋتەگى ەكونوميكاسىنىڭ ءداۋىرى بىرتە-بىرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانى انىق. ادامزاتتىڭ ءومىر تىرشىلىگى تەك ءبىر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس، ەنەرگيانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كوزدەرىنە نەگىزدەلەتىن جاڭا ءداۋىر كەلە جاتىر.

قازاقستان جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

مۇناي مەن گازدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا ءىرى قورلارىن يەلەنەتىن ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاداعى سەنىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن ءوزارا پايدالى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ساياساتىنان ءبىر قادام دا كەيىن شەگىنبەيتىن بولادى.

التىنشى سىن-قاتەر – تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى.

جەردىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ شەكتەۋلىلىگى، تۇگەسىلۋى جاعدايىندا ادامزات تاريحىنداعى تەڭدەسى جوق تۇتىنۋدىڭ ءوسۋى ءار باعىتتاعى، كەلەڭسىز دە، وڭ دا ۇدەرىستەردى ۇدەتە تۇسەدى.

ءبىزدىڭ ەلىمىز بىرقاتار ارتىقشىلىقتارعا يە. جاراتقان بىزگە كوپ تابيعي بايلىق سىيلاعان. باسقا ەلدەر مەن حالىقتارعا ءبىزدىڭ رەسۋرستارىمىز قاجەت بولادى.

بىزگە ءوز تابيعي بايلىقتارىمىزعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدىڭ ءپرينتسيپتى ماڭىزى بار. ءبىز ولاردى ساتۋدان قازىنامىزعا كىرىس قۇيا وتىرىپ، ولاردى دۇرىس باسقارۋدى، ەڭ باستىسى، ەلىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىن ورنىقتى ەكونوميكالىق وسۋگە بارىنشا ءتيىمدى كىرىكتىرۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك.

جەتىنشى سىن-قاتەر – ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا.

ادامزات ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا تابالدىرىعىندا تۇر، ول ءوندىرىس ۇعىمىنىڭ ءوزىن وزگەرتەدى. تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار الەمدىك نارىقتىڭ قۇرىلىمى مەن قاجەتتىلىكتەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ءبىز بۇرىنعىعا قاراعاندا مۇلدە وزگەشە تەحنولوگيالىق بولمىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.

تسيفرلىق جانە نانوتەحنولوگيا، رەگەنەراتيۆتىك مەديتسينا جانە باسقا دا كوپتەگەن عىلىمي جەتىستىكتەر قورشاعان ورتانى عانا ەمەس، ادامنىڭ ءوزىن ترانسفورماتسيالاپ، كۇندەلىكتى اقيقاتقا اينالادى.

ءبىز وسىناۋ ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى بولۋعا ءتيىسپىز.

سەگىزىنشى سىن-قاتەر – ۇدەي تۇسكەن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق.

قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ ۇلكەن الەمدىك پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – كۇشەيە تۇسكەن الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك.

بۇگىندە الەمدە ەكى ءجۇز ميلليونعا جۋىق ادام جۇمىس تابا الماي وتىر. ەۋروپالىق وداقتىڭ وزىندە جۇمىسسىزدىق سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، كوپتەگەن جاپپاي تارتىپسىزدىكتەرگە تۇرتكى بولىپ وتىر.

مۇنىڭ جانىندا قازاقستانداعى احۋال ءبىرشاما قولايلى بولىپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. بۇگىندە ءبىز بۇكىل جاڭا تاريحىمىز ىشىندەگى جۇمىسسىزدىقتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندەمىز. بۇل، ءسوز جوق، ۇلكەن جەتىستىك. سولاي بولا تۇرا، ءبىز ماساتتانۋعا ءتيىس ەمەسپىز.

الەۋمەتتىك-ساياسي داعدارىسقا ۇلاساتىن جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستانعا ءسوزسىز قىسىم كورسەتىپ، ءبىزدىڭ ءتوزىمىمىزدى سىناققا الاتىن بولادى.

سوندىقتان كۇن تارتىبىنە الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ماسەلەسى قويىلادى. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت – قوعامىمىزداعى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ.

توعىزىنشى سىن-قاتەر – وركەنيەتىمىز قۇندىلىقتارىنىڭ داعدارىسى.

الەم اۋىر دۇنيەتانىمدىق جانە قۇندىلىق داعدارىستى باستان كەشىرىپ وتىر. وركەنيەتتەر قاقتىعىسى، تاريحتىڭ اقىرى، مۋلتيمادەنيەتتىڭ كۇيرەۋىن جاريالايتىن ۇندەر ءجيى ەستىلەدى. جىلدار بويى سىنن

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button