جاڭالىقتار

قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ العاشقى قارلىعاشى

قازاق ءمۋلتفيلمىنىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» مۋلتفيلمىنە بيىل – 45 جىل تولدى. 45 جىل بويى ۇلتىمىزدىڭ ۇل-قىزدارىن ادالدىق پەن مەيىرىمدىلىككە تاربيەلەپ، دومبىرا ۇنىنە ەلىتكەن كوركەم شىعارمانىڭ كورەرمەنى ءالى دە ازايعان جوق. وسىعان وراي، سالتاناتتى كەش وتكىزىلىپ، تاريحي كورسەتىلىم كورسەتىلدى.

«قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءمۋلتفيلمىن اعا بۋىن بالالىق شاقتىڭ جادىندا قالعان جارقىن ءبىر كورىنىسى رەتىندە ساعىنىشپەن ەسكە السا، كەيىنگى بۋىن مەيىرىمدىلىكتى ۇندەيتىن مۋلتفيلم رەتىندە تاماشالايدى. تۋىندىنىڭ اۆتورى – قازاق انيماتسياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى امەن ءابجانۇلى قايداروۆ. انيماتسيالىق ءفيلمدى 1967 جىلى «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» اتتى حالىق ەرتەگىسىنىڭ جەلىسىمەن اۆتوردىڭ سالعان سۋرەتى بويىنشا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى تۇسىرگەن. ۇزاقتىعى 10 مينۋتتى قامتيتىن ءمۋلتفيلمدى تۇسىرۋگە ءبىر جارىم جىل ۋاقىت كەتىپتى. ەڭ العاشقى كورسەتىلىمى 1967 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ماسكەۋ قالاسىندا ءوتتى. امەن قايداروۆتىڭ العاشقى تۋىندىسى الەمنىڭ 48 ەلىندە كورسەتىلگەن. مۋلتفيلم 1968 جىلى لەنينگراد قالاسىندا وتكەن ءىىى بۇكىلوداقتىق كينوفەستيۆالدە ءىىى جۇلدەنى يەلەنسە، 1975 جىلى حالىقارالىق نيۋ-يورك مۋلتفيلمدەر فەستيۆالىندە «قولا پراكسينوسكوپ» جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. ش. ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى ەرمەك امانشاەۆ «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءمۋلتفيلمى ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگىن جانە كەز كەلگەن شىعارما وسىنداي ومىرشەڭ بولسا، انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ بولاشاعى دا تابىستى بولاتىندىعىن ايتادى. بۇل مۋلتفيلم ءالى دە ءوز ءمانى مەن ماڭىزىن جوعالتقان جوق.

قازاق ءمۋلتفيلمى دەگەندە ەڭ الدىمەن ەسكە تۇسەتىن امەن ءابجانۇلى قايداروۆ ەكەنى راس. قر ەڭبەگى سىڭگەن ونەر قايراتكەرى، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، رەجيسسەر-انيماتور، قازاق مۋلتيپليكاتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى امەن قايداروۆ 1923 جىلى قاراعاندى وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1941 جىلى ءوز ەركىمەن سوعىسقا اتتانادى. سوعىستان ورالعاننان كەيىن 1946 جىلى الماتىداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسەدى. امەن قايداروۆ ماسكەۋ قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىققان سوڭ، مۋلتفيلم شىعارۋعا كىرىسكەن بولاتىن. وسىلايشا اتاقتى «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءمۋلتفيلمى جارىققا شىقتى.

انيماتور امەن قايداروۆتىڭ بۇدان كەيىنگى تۋىندىلارى – «اقساق قۇلان»، «قۇيىرشىق»، «قوجا ناسىر – قۇرىلىسشى»، «قىرىق وتىرىك» سىندى انيماتسيالىق فيلمدەر بولدى. بۇل فيلمدەر جادىمىزدا وزىندىك ورنى بار وسى كەزەڭ ءۇشىن تاپتىرماس قازىناعا اينالعانداي. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا قانشاما تاماشا مۋلتفيلمدەر دۇنيەگە كەلدى. مىسالى، ق.سەيدانوۆتىڭ «تىگىنشى مەن ايى»، «قادىردىڭ باقىتى»، ە.ءابدىراحمانوۆتىڭ «بوزتورعايى»، ع.بەكىشەۆتىڭ «گۇلى»، ت.مۇقانوۆانىڭ «داستارحانى»، گ.سادىقوۆانىڭ «پورترەتى»، ع.مىرزاشەۆتىڭ «سوقىرى»، ج.دانەنوۆتىڭ «دۇنيە كەزەگى»، ت.ب.

قازاق انيماتسياسى بۇگىندە قايتا جاڭعىرىپ كەلەدى. مۇنىڭ دالەلى رەتىندە كورەرمەنگە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ۇسىنعان «بالاقايلار مەن بوجەكەيلەر»، «قوشقار مەن تەكە»، «تولاعاي»، «وتتان جارالعاندار»، «ماقتانشاق قىز» اتتى انيماتسيالىق فيلمدەردى اتاپ ايتۋعا بولادى.

ءمۋلتفيلمنىڭ جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ جولىندا ماڭىزى زور. سەبەبى، مۋلتفيلم ءالى اقىل-ويى تولىسپاعان ءسابيدىڭ پسيحولوگياسىنا، تۇيسىگىنە ىقپال ەتەدى. وزگە ۇلتتىڭ بولمىسى نەگىزىندە باسقا تىلدە تۇسىرىلگەن ءمۋلتفيلمدى كورگەن جاس ۇرپاق سول ەلدىڭ يدەولوگياسىن بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىنى ايقىن.سوندىقتان، قازاقتىڭ رۋحىن، بولمىسىن، سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتايتىن ۇلتتىق مۋلتفيلمدەردىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت.

اسەل انۋاربەك

Back to top button