Jañalıqtar

QIRĞIZSTANDAĞI QAZAQ GENERALI

Düniejüzi qazaqtarınıñ IV qwrıltayında Elbası Nwrswltan Nazarbaev: «Üşinşiden, biz şettegi qandastardıñ Qazaqstannan jan-jaqtı habar alıp twruına kömektesemiz. Baylanıs jäne Aqparat ministrligi «Kaspionet» arnasınıñ qazaqtar twratın elderge taraluın qamtamasız etui kerek. Sonımen birge, wlttıq dästürimiz ben tarihımız turalı habarlardı arttıru joldarın qarastırudı tapsıramın. Bwğan qosa, ministrlik düniejüzindegi qazaq jastarınıñ baylanısın nığaytu üşin arnayı veb-portal aşqanı jön. Törtinşiden, qandastar twrıp jatqan elderde wlttıq önerdi keñinen taratuına jağday jasauımız kerek. Biz qazaqtıñ qaymağı bwzılmağan körşi elderde wltımızdıñ asa qwndı ruhani mwraları saqtalğanın jaqsı bilemiz. Bilim jäne ğılım ministrligi men Mädeniet ministrligine ekspediciyalar wyımdastırıp, osınday qwndı mwralardı jinaqtaudı tapsıramın. Besinşiden, biz şet elderde kişi qwrıltaylardıñ twraqtı ötkiziluin qwptaymız. Osığan baylanıstı, bwl qwrıltaylarğa «Samwrıq-Qazına» wlttıq äl-auqat Qorı qoldau körsetetin boladı» degen edi. Şettegi qandastarımız arasınan şette jürse de qazaq degen wlı esimge kir juıtpay, ärdayım biik wstap, wlağattı isimen önege bolğan qazaqtar jetkilikti. Tömende nazarlarıñızğa wsınılıp otırğan maqala osı sözimizdi däleldey tüsedi.

Mälik Mwqaywlınıñ Qırğızstanğa kelgenine osı qaraşada şirek ğasır boldı. Keñes äskeriniñ Semeydegi №32 armiyasınıñ ştabındağı barlau böliminiñ ağa oficeri, podpolkovnik Mälik Mwqaywlı 1987 jılı qaraşanıñ bas kezinde Frunze (qazirgi Bişkek) qalasındağı 40-şı armiyalıq korpusqa jiberilip, korpustıñ barlau bastığı bolıp tağayındaladı. 1991 jılı odaqtas respublikalar täuelsizdigin jariyalağanda ol bauır basıp qalğan qırğız jerinde qalıp qoydı. Mümkin, bwl onıñ ärqaşan aşıq-jarqın jürip, jaña ortağa siñisip, onı qiya almağanınan, köp dos-jaran tapqan jaysañ minezinen jäne jwmısın abıroylı atqarıp, bedeliniñ biik bolğandığınan da şığar.

Eki jıl ilgeri bolatın, azamattıq kiim kigen Mälik Mwqaywlımen alğaşqı tanısqanımda onıñ äsker generalı ekenin bilgen emespin. 2007 jılı äskerden zapasqa şığıp, Bişkektegi «Krokus Sek'yurti» küzet — detektiv agenttiginiñ direktorı bolıp istep jür eken.

Bwl agenttik mıñnan astam qauipsizdik qızmetkerleri bar iri mekeme. Mwnday mekemeler ölkede tötenşe jağday tüzilgen jağdayda resmi äleuettik küşterge järdem beredi. 2010 jılı mamır-mausım aylarında respublikanıñ oñtüstiginde bolğan wltaralıq qaqtığısta Mälik Mwqaywlı janjal şıqqan jerge özi bastap barıp, qaramağındağı «Krokus Sek'yurti» agenttiginiñ sarbazdarı Oş jäne Jalalabad oblıstarında tınıştıq ornatuğa belsene qatısqan.

Qırğızstannıñ qarulı küşteriniñ äreket­tegi qwramında qazirgi künde eki ğana general bolğanımen, zapasta jürgen biraz äsker generaldarı bar. Qorğanıs ministriniñ, işki ister ministriniñ, tötenşe jağdaylar ministriniñ, qarjı policiyasınıñ jäne şekara äskerbasılarınıñ, osı mekemelerdegi joğarğı lauazımdı basşılarınıñ jii-jii auısıp twruı da generaldardıñ üzdiksiz köbeyuine septigin tigizdi. Al endi yusticiya, keden, salıq jäne basqa qızmetter, memlekettik klasstıq şenderi arqılı generaldıq ataqqa (äskerlik emes) ie bolğandardı aytıp tauısa almaysıñ. Biıl küzde respublikanıñ parlamenti 80 deputatqa joğarğı memlekettik klasstıq şen berudi wsınıp, köpşiliktiñ narazılığın tuğızdı. Öytkeni bwl şenge ie bolğandar general därejesine de ie boladı. Tipti Qırğızstannıñ ekinşi prezidenti birneşe deputattı eş sebepsiz miliciyanıñ general-mayorı degen därejemen marapattap ta jibergen. Mwnı aytıp jatqanımız, memleket basşısı äldekimderge general atağın bergende, bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ bireui bolmasa, bireui ataq aluşı oğan tatımaytın bolsa, sözsiz türde sınap şığatını bar. 2006 jıldıñ 7 aqpanında Qırğız Respublikasınıñ Prezidentiniñ jarlığımen Jwmağwlov Mälik Mwqaywlına general-mayor degen kezektegi äskeri ataq berilgende, qırğız baspasöz jäne elektrondıq aqparat qwraldarı tegis «generaldıq äskeri ataq şınayı iesin taptı, Qırğızstandağı nağız generaldıñ biri osı kisi» dep jazıptı. Mwnıñ janı bar.

1999 jılı tamız ayında Qırğızstanğa şeteldik dini ekstremister basıp kirgende Qırğız Respublikası Qarulı Küşteriniñ Bas ştabı bastığınıñ birinşi orınbasarı, polkovnik Mälik Mwqaywlı oqiğa bolıp jatqan Oş oblısınıñ Bätken audanındağı äsker şebine jiberilgen.

Şeteldik dini lañkesterdiñ äsker tobı – 17 adam alğaş ret 1999 jıldıñ 30 şildesinde Täjikstannıñ Jergetal audanımen şekaralas Qırğızstannıñ Bätken audanınıñ tau qoynauındağı «Jılısu» emdeu orınınıñ janında bayqalğan. Bwlar bazaları Auğanstanda jayğasqan Tahir YUldaşev pen Juma Namangani jetekşilik etken Özbekstan islam qozğalısınıñ barlauşı otryadtarı bolatın. Olar kün ötken sayın köbeyip, qırğız azamattarın, jergilikti biliktiñ basşıların, şekaradağı äsker adamdarın barımtağa alıp, qırğız biliginen Özbekstanğa ötuge däliz berudi talap etken. Olardıñ negizgi maqsatı Özbekstan aymağına kiru bolsa da, özderiniñ küş-quatın körsetu üşin Qırğızstannıñ qarulı küşterimen jii-jii qaqtığıstarğa barğan. 18 tamızda qırğız qarulı (qorğanıs, şekara, işki ister, wlttıq qauipsizdik) küşteriniñ äskeri operaciyalarınıñ nätijesinde lañkester Bätken jäne Şoñ Alay audandarınan tıqsırılıp şığarılğan.

Biraq 22 tamızğa qarağan tüni şeteldik qarulı toptar Qırğızstannıñ «Altın jılğa» degen tau qırqasına basa köktep kirip, ol jerde jwmıs istep jatqan japon geologtarı jayğasqan qıstaqqa şabuıl jasaydı. Japon geologtarınıñ kosmos arqılı baylanısqa şığatın telefonın paydalanudı közdep, azğana adamdarımen mwnda kelgen Qırğız Respublikası İİM-iniñ işki äskerleriniñ qolbasşısı, general-mayor Anarbek Şämkeev lañkestermen tüni boyı atısıp, üş äskeri qaza bolıp, qalğandarı jaralanıp, özi qolğa tüsip qaladı. Lañkester generalğa qosa tört japon geologın, audarmaşı Ömirbek Janakeevti twtqınğa aladı. Qırğız generalınıñ barımtağa alınuı lañkester üşin öte ülken «jeñis», qırğız biligi üşin öte auır sın boldı.

Bwl oqiğa Japon ükimetin de mazasızdandırıp, Japoniyanıñ prem'er-ministri Asqar Aqaevke telefon şalğan, azamattarın aman-esen twtqınnan bosatıp aludıñ amalın jasadı.

Sol künderden bastap Bätken jäne Şoñ Alay audandarınıñ taulı qoynauları wrıs nısanına aynaldı. 5 mıñğa jaqın jergilikti halıq üy-jayların tastap, oblıstıñ işki jaqtarına qaştı.

Özbekstan tarap ta tiisti şaralar jasap, lañkester şabuıl jasağanday bolsa, olardı toytaruğa äzirlik jasadı. 26 tamızda Özbekstannıñ äskeri-äue küşteriniñ eki wşağı qırğız-täjik şekara beldeuiniñ Abramov mwztauınadağı özbek gidrometeorologiyalıq stanciyasın basıp alğan lañkesterdi bomba astına aldı.

Osınday şielenisken jağdaylarğa baylanıstı sol kezdegi Qırğız Respublikasınıñ Prezidenti Asqar Aqaev 1999 jıldıñ 27 tamızında «Oş oblısınıñ Bätken audanındağı jağdaydı twraqtandıru boyınşa şaralar jöninde» jarlıq şığaruğa mäjbür boldı. Osı jarlıqpen Qırğızstan aymağına zañsız kirgen şeteldik bandalıq tüzilisterdi joyu üşin äskerge mindetti azamattardı äsker qatarına şaqıruğa qaulı şığarıldı. Respublikanıñ aumaqtarınan Bätken audanına eki mıñ äsker desant tüsirilip, birinşi kezekte auğan soğısına qatısqan zapastağı jauıngerler äsker qatarına jwmıldırıldı. Jalpı alğanda, top-topqa bölingen lañkester äskerleriniñ sanı şamamen mıñ adamğa deyin jetken.

29 tamızda Özbekstannıñ äskeri-äue küşteriniñ wşaqtarı jañılısıp, Oş oblısınıñ Şoñ Alay audanındağı Qara Teyit auılın bombalap tastaydı. Odan qırğızdıñ üş azamatı, bir miliciya inspektorı qaza tauıp, 10 üy jermen-jeksen bolğan, köptegen ğimarattar jarım-jartılay qirağan.

Bätken soğısı üş ayğa sozıldı.­ Qır­ğız­stannıñ qarulı küşteriniñ tegeurinimen lañkester qolğa tüsken qırğız generalın qazan ayınıñ ortasında jäne japondıqtardı qazannıñ ayağında ğana twtqınnan bosatıp, sol uaqıttağı «Täjikstannıñ mwsılmandıq qayta örleu» partiyasınıñ lideri Said Abdullo Nuridiñ aralasuımen qırğız aymağınan Täjikstanğa ötti. Twtqındağılardı bosatu üşin iri somadağı ötem berilgen degen söz äli künge deyin aytılıp keledi, degenmen osılayşa 1999 jıldıñ Bätken soğısı. Soğısta 32 qırğız azamatı qaza taptı, onıñ 17-isi soğısıp jürip, oqqa wştı.

Qaraşanıñ ayağında Qırğız Respub­li­kasınıñ Qarulı küşteriniñ bas qolbasşısı, pre­zident Asqar Aqaev bükilarmiyalıq keñes ötkizip, Bätken oqiğasınıñ qorı­tın­dısın şığaradı jäne soğıs operaciyalarında erlik körsetken 300-den astam sarbaz jäne oficerlerdi memlekettik sıylıqtarmen – ordender, medaldar jäne Qırğız Respublikasınıñ Qwrmet Gramotasımen marapattaydı. Qwrmet gramotasımen marapattalğandardıñ işinde Mälik Jwmağwlov ta bar bolatın.

2000 jıldıñ jazında Bätken audanına 700-ge jaqın «bayağı» qarulı äskerler basıp kirip, soğıs qayta bastaldı. Mälik Jwmağwlov tamız ayında Qırğızstannıñ Oñtüstik äsker tobı qolbasşısınıñ birinşi orınbasarı – ştab bastığı bolıp tağayındalıp, şeteldik bandalıq tüzilisterdi joyuğa jäne olardı respublika aymağınan şığarıp tastauğa tikeley qatısadı. Qarulı qaqtığıstarda qırğız jaqtan 30 äsker adamı qwrban bolıp, 23-i ärtürli därejedegi jaraqat alğan.

Soğıs ayaqtalğanımen respublikanıñ oñtüstik şekarası qauipten arılğan joq edi. Mälik Jwmağwlov 2001 jıldıñ 24 aqpanında Qırğız Respublikası Qarulı küşteri bas ştabınıñ orınbasarı – bas barlau basqarmasınıñ bastığı bolıp tağayındaladı. Qarulı küşterdegi minsiz qızmeti üşin sol jıldıñ qazan ayında ol Prezidenttiñ jarlığımen I därejedegi «Jauıngerlik qızmeti üşin» medalimen marapattaldı.

Mälik Jwmağwlov 2005-2006 jıldarı Qırğızstannıñ Soltüstiktik äsker tobınıñ qolbasşısı qızmetinde jürgende general-mayor därejesine ie boldı, 2006 jıldıñ 18 säuirinde Qırğız Respublikasınıñ Qorğanıs ministriniñ bwyrığımen Keñes Odağınıñ batırı, general-mayor Dayır Asanov atındağı Qırğız memlekettik äsker liceyiniñ bastığı bolıp tağayındalğan.

«1999-2000 jıldardağı Bätken soğısı oñtüstikte Bätken oblısın aşıp, aymaqtıñ ekonomikalıq jağdayın, şekarada qorğanıs qabiletin arttıru mäselesin kün tärtibine qoydı. Oblıstı aşudıñ twjırımdamasın jasauğa qatıstım. Oblıstıñ aşıluında meniñ de ülesim bar», – dedi Mälik Mwqaywlı bizben äñgimelesude.

Mälik Mwqaywlı 1953 jılı 1 şildede Oral qalasında zauıt jwmısşısınıñ otbasında tuğan. Ol kişkene kezinen oficer boludı armandağan. Äkesiniñ Wlı Otan soğısına qatısqan tuısqandarı mekteptiñ joğarğı sınıptarında oqıp jürgende, oğan «Sovettik Qarulı küşterge – 50 jıl» degen ülken fotoal'bomdı sıylap, «oficer boluıñdı qalaymız» dep jazıp qoyıptı. Sonı osı künge deyin saqtap jürgen general «ağalarımnıñ ümitin aqtadım ğoy» dep bozbala şağın meyirlene eske aldı. Mälik 8-sınıptı bitirgen soñ Oral oblıstıq äsker komissarı, Keñes Odağınıñ batırı polkovnik I.Konyahinge barıp, «Bolaşaq oficerler klubın» qwru pikirin aytqan jäne qoldau tapqan, onjıldıqtı bitirgenşe sonıñ starşinası bolıp qaladı. Qaladağı mektepterden 50 bala eki jıl äskeri oquğa tüsuge äzirlenedi. Dayındıq eş ketken joq, 1970 jılı Almatıdağı Keñes Odağınıñ marşalı I. S. Konev atındağı joğarğı jalpı äskerlik komandalıq uçilişege oquğa qabıldanadı. Onı tämamdağan soñ Germaniyadağı keñes äskerleriniñ qosınında barlau vzvodınıñ komandiri bolıp qızmet atqaradı. Sodan bastap ol, negizinen, äsker qızmetteriniñ barlau salasında istep keldi.1982 jılı Mäskeudegi joğarğı oficerler kursın, 1986 jılı Keñes Odağınıñ marşalı R. YA. Malinovskiy atındağı Äsker akademiyasın, 2000 jılı Qırğızstannıñ joldamasımen Resey Federaciyası Qarulı Küşteriniñ Bas ştabı Äskeri akademiyasın bitirgen.

Mälik Mwqaywlı jwbayı Nadejda Qwsayınovamen bir wl, bir qızdı tärbielep, olardan nemere süyip otır. Wlı da, qızı da äke jolın tañdağan. Olar tarihi Otanı – Qazaqstannıñ Qarulı küşterinde oficerlik qızmette. General qazir Qırğızstan halıq assambleyasına qarastı Qırğızstan qazaqtarı qauımdastığında törağanıñ qoğamdıq negizdegi orınbasarı retinde respublikanıñ oñtüstik oblıstarındağı qazaq diasporalarınıñ isterin üylestiru bağıtında belsendi äreket etip, qazaqtıñ wlttıq dästürin, tilin saqtap, damıtuğa aytarlıqtay ülesin qosıp jür.

Nazarbek BAYJİGİTOV, «Türkistannıñ» Qırğızstandağı tilşisi

Back to top button