شىن-ماشىننىڭ ەلIندە...

…سوناۋ بالا كەزiمiزدە قىزىعا وقيتىن ارابتىڭ تاڭعاجايىپ ەرتەگiلەر جيناعى "مىڭ بiر تۇندە" شىن-ماشىن ەلiنەن كەلگەن ايداي سۇلۋ ارۋلار تۋرالى ايتىلاتىن-دى. تiپتi قاراڭعى بولمەگە كiرسە، سولاردىڭ نۇر ديدارىنان ءۇيدiڭ جارقىراپ كەتەتiنi جونiندە جازىلعان تۇستار دا بار. بارiنە سەنگiش بالا كوڭiل سول اسiرەلەي ايتىلعان سۋرەتتەردi اقيقاتقا بالاپپىز. تەك بiر تاڭداناتىنىمىز — "جاعىراپيالىق كارتادا جوق، ول قانداي ەل ەكەن؟" دەپ…

دۇرىسىندا، ول — جاعىراپيالىق كارتادا بار، تاپ قاسىمىزداعى ۇلى قىتاي ەلi — بۇگiنە بۇكiل الەمنiڭ نازارى اۋىپ وتىرعان، كونە وركەنيەت ەلi جانە قازاقتىڭ ماڭگiلiك كورشiسi، بەيجيڭ وليمپياداسى ءوتiپ جاتقان مەملەكەتتiڭ ورتا عاسىرلارداعى ارابشا اتاۋى ەكەن.

تاريحي شەگIنIس

بiزدiڭ ءداۋiرiمiزدiڭ 751 جىلى قازاقتىڭ قاسيەتتi جەرi، بۇگiنگi تاراز قالاسىنا تاياۋ تالاس وزەنi بويىندا بولىپ وتكەن، ءۇش كۇنگە سوزىلعان ارابتار مەن قىتايلاردىڭ اراسىنداعى قيان-كەسكi ۇرىس تۇركi دالاسىنىڭ الداعى مىڭ جىلداعى، تاعدىرىن ءۇزiلدi-كەسiلدi شەشتi. ارابتار جەڭiپ، بiزدiڭ بابالارىمىز قىتايعا بودان بولۋدان امان قالدى، تۇركiستان وڭiرiنە قاسيەتتi يسلام دiنi كەلدi.

الايدا تالاس وزەنiنiڭ بويىنداعى ەكi ۇلتتىڭ اراسىنداعى شايقاس ماڭگiلiك وشپەندiلiككە ەمەس، قايتا ولاردىڭ بiرiن-بiرi تانىپ بiلۋگە، ىنتىماققا ۇمتىلعان قۇلشىنىسىنا نەگiز بولدى. اراب حاليفاتى مەن تاڭ يمپەرياسى كوپ ۇزماي بiر-بiرiمەن ەلشiلiكتەر الماسىپ، قىتايدىڭ وڭتۇستiك پورتتى قالالارىندا (مىسالى حانچجوۋ) العاشىندا ءجۇز-جۇزدەپ، كەيiن مىڭ-مىڭداپ اراب جانە يران كوپەستەرi قونىس تەبە باستادى…

وسىنداي تىعىز قارىم-قاتىناستىڭ ناتيجەسiندە كەمiندە بەسمىڭجىلىق تاريحى بار قىتاي وركەنيەتiنiڭ تاڭداۋلى جەتiستiكتەرi الەمگە تارالدى. ارابتار قىتايلاردان قاعاز جاساۋدى ۇيرەندi، وسى ەلدiڭ ءشايi مەن جiبەگi، بالمۇزداق پەن وق-ءدارiسi (ونى ولار وتشاشار رەتiندە شىعارىپتى)، كومپاسى مەن فورفورىن وزدەرiنە تاسىپ، كەيiن وزگەلەرگە ساتتى. ءتۇر-ءتۇستiڭ ۇقساماۋى دا، دiننiڭ بولەكتiگi دە، تiلدiڭ الشاقتىعى دا — ناسiلشiلدiك پەن ۇلتتىق وشپەندiلiكتi بiلمەيتiن سول داۋiردەگi شىعىس حالىقتارىنىڭ ءوزارا تيiمدi قارىم-قاتىناستارىنا تiپتi سەلكەۋiن تيگiزگەن ەمەس. وعان بiر دالەلiمiز — قازiر جۇمىر جەر بەتiندە ءومiر ءسۇرiپ جاتقان، ءتۇرi دە تiلi دە قىتاي، ال دiنi مۇسىلمان — دۇناعان حالقى. كوپتەگەن دەموگراف عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، وسى حالىق اراب ازاماتتارى مەن قىتاي قىزدارىنىڭ نەكەسiنەن تاراعان ۇرپاق بولىپ سانالادى.

مiنە، اراب-يران ازاماتتارىنىڭ ەسiن العان "شىن-ماشىننىڭ قىزدارى" سوعان بايلانىستى. نەگiزگi اقسارى بولىپ كەلەتiن قىتاي ورامالدىلارى قاراتورى اراب-يران ازاماتتارىنا حور قىزىنداي كورiنسە كەرەك. تiپتi بويلارى باكەنە، تىم قىلدىرىقتاي نازiك كەلسە دە. سونىمەن بiرگە قىتايعا كورشiلەس كارiس، جاپون ايەلدەرi دە ءوزارا ۇقساس بولعاندىقتان، "شىن-ماشىننىڭ قىزدارىنىڭ" قاتارىنا قوسىلعان.

سونىداقتان بولار، قىتاي شىعىس ەلدەرiنiڭ اتاۋلارىنىڭ ارابتاردان ەۋروپالىقتارعا اۋىسقانى. كەيiبر عالىمداردىڭ جازۋىنشا، "شىن-ماشىن" قىتايدا ورتا عاسىرلاردا ۇستەمدiك ەتكەن تسين يمپەرياسىنىڭ بۇرمالانعان اتاۋى. ماسەلەن، اعىلشىن تiلiندەگi قىتايدىڭ اتاۋى — "چاينا". "كوگۋرە"، "كورە" سىندى ەل اتاۋلارى ارابتار "كوريا" دەپ، ءوز تiلiنiڭ زاڭدىلىعىنا بۇرمالاپ ايتقاندىقتان، قازiر ول اعىلشىن تiلiندە "كوريە" دەپ ايتىلىپ ءجۇر. ال جاپوندار بۇرىن دا، قازiر دە ءوز ەلiن "نيپپون" دەپ اتايدى. ول اراب تiلiندە "زيپاۋگۋگە" اينالىپ، اعىلشىن تiلiندە "جاپان" بولىپ شىعا كەلدi.

قازIرگI قىتاي

بۇگiنگi قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى — الەمدەگi ەڭ مىقتى مەملەكەتتiڭ بiرi بولسا دا، بiرەگەيi. ماسەلەن، اسكەري قۋاتى جونiنەن قىتاي ورىس كورشiسiن باسىپ وزىپ، اقش پەن فرانتسيادان كەيiنگi ءۇشiنشi ورىندا تۇر. ال وىنڭ ەكونوميكالىق-قارجىلىق قۋاتىنا كەلسەك، ول بiر "جىر مەن جۇمباق". "جىر" بولاتىنى — ول قارجىلىق-ۆاليۋتالىق قورى جونiنەن اقش پەن جاپونيانى وكشەلەپ كەلەدi. الەمدەگi شەتەل ينۆەستيتسيالارى جونiنەن دە شىعىستاعى كورشiمiز الدىڭعى ورندارعا يە. وزiنە ينۆەستيتسيالار تارتۋمەن شەكتەلiپ قالماي، قىتايلىقتار وزگە ەلدەرگە دە مول قارجى قۇيۋمەن بارعان سايىن تانىلىپ كەلەدi. كارi قۇرىلىق — ازيادا ولار بۇل ورايدا ءۇندi جانە جاپون باسەكەلەستەرiمەن بارعان سايىن قاقتىعىسىپ قالۋدا. قىتاي سىرتقا ەت شىعارۋدان دۇنيە جۇزiندە بiرiنشi ورىندى يەلەنسە، كۇرiش ساۋداسىندا قاتاردان قالىپ وتىرعان جوق. بۇدان بار بولعانى 20 جىل بۇرىن، ەلiن اسىراي الماي، سىرتتان كۇرiش تاسىعان وسى ەلدiڭ بۇگiندە ەكسپورتقا ازىقتىڭ بۇل ءتۇرiن شىعارۋى — ايتارلىقتاي ناتيجە. ايتەۋiر، رەسەيدiڭ "ازيا ي افريكا سەگودنيا" اتتى عىلىمي جۋرنالىنىڭ كەز كەلگەن ءنومiرiنiڭ قىتايعا ارنالعان ماقالاسىز شىقپاۋى كوپ ءنارس،ەنi اڭعارتادى…

"جۇمباعى" سول — وليمپيادا ءوتiپ جاتقان وسى ەلدەگi ادامداردىڭ ءدال سانىن ەشكiم بiلمەيدi. كەيبiر قىتايتانۋشى عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، حالىق ساناعى قاشاندا كەمiتiلiپ كورسەتiلەدi. اسiرەسە، ەكونوميكالىق كورسەتكiشتەردiڭ ءدال كولەمiن بiلۋ وتە قيىن. ازيانىڭ الىپ ەلiنiڭ سىرتقى ساياساتتاعى كەيبiر ماقساتتارى دا بۇركەمەلەنگەن. اعىلشىنداردان گونكونگتi، پورتۋگالداردان اومىن (بۇرىنعى ماكاو) قالالارىن وزدەرiنە قايتارعان قىتاي، ەندi تايۆان ارالىن قوسىپ الماق. ونى قاشان جانە قالاي جۇزەگە اسىرارى بەلگiسiز. الايدا ۇلى كورشiمiزدiڭ قازاق جەرi مەن رەسەيدiڭ قيىر شىعىسىن باسىپ الۋ مۇمكiندiگi جونiندەگi پiكiرلەر نەگiزسiز. ەستi دە ەپتi قىتايلار امەريكاندىقتار سەكiلدi اشىق باسقىنشىلىققا بارمايدى. تەك ەكونوميكالىق-قارجىلىق جاعىنان "جاۋلاپ الىپ"، دiڭكەنi قۇرتپاسا…

كورشIڭمەن قالايسىڭ؟

قازاقستان مەن قىتايدى تەك ەكi ەلگە ورتاق تاريحي تاعدىرلارىمىز عانا ەمەس، حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋ مەن ءوزارا تيiمدi كەلiسiمشارتتار دا بايلانىستىرىپ وتىر. ەكi ەل دە ورتاق شەكارانى زاڭداستىرىپ، بەكiتiپ الدى. قازiر قاي بازارعا بارساڭ دا، سورەلەرگە سىيماي، سىقاسىپ تۇرعان — قىتايدىڭ تاۋارلارى. قىتاي ءۇشiن قازاق جەرi ەۋروپا مەن مۇسىلمان شىعىسىنا قاراي اشىلعان ساۋدا-ەكونوميكالىق كەڭ ءدالiز بولىپ تابىلادى. بiزدiڭ ەكونوميكامىزعا قۇيىلىپ جاتقان قىتاي ينۆەستيتسيالارىنىڭ دا ءمانi زور. ولاي بولسا، ۇلى كورشiمiزبەن تاتۋلىق — بiز ءۇشiن تيiمدi دە پايدالى بولماق. تiپتi، ولار بەيجيڭ وليمپياداسىندا قازاقستاندىق سپورتشىلاردىڭ نەعۇرلىم مول ماراپات جيناۋىنا مۇددەلi ەكەندەرiن دە ايتىپ ۇلگiرiپتi. بiر قىزىعى سول، جازعى وليمپيادا بۇل جولى ءۇشiنشi رەت "شىن-ماشىن ەلiندە" وتۋدە. بۇعان دەيiن توكيو (جاپونيا) مەن سەۋل (وڭتۇستiك كورەيا) جازعى وليمپيادا ويىندارىنىڭ وتكەنi كوپكە ءمالiم. اقش پەن باتىستىڭ جىلدار بويعى قاسارىسقان قارسىلىعىن جەڭiپ، وزiندە جازعى وليمپيادا وتكiزۋ قۇقىعىن جەڭiپ العان قىتايلاردىڭ ولەرمەندiگi تەك قۇرمەتكە لايىق. سوندىقتان ولاردىڭ بiزگە جىلى ىقىلاسى تەگiننەن تەگiن ەمەس. "كورشiڭمەن قالايسىڭ؟" دەگەن قازاقتىڭ استارلى ءسوزiنiڭ ماڭىزى وسىندا جاتقان بولار…

ۇلتجاندىلىعىن-اي…

ايتپاقشى، "شىن-ماشىننىڭ قىزدارى" ءالi دە ارابتار ءۇشiن "تارتىمدىلىعىن" جويماپتى. تاپالتاقتاۋ كەلگەن، قيىق كوز، قيعاش قاس قالىڭدىقتارعا تۋعان ەلiنەن الىس ساپارعا اتتانار ساتiندە رەسمي نۇسقاۋ بەرiلەتiن كورiنەدi: قاشاندا قىتايدىڭ مۇددەلەرi بارiنەن دە جوعارى تۇرۋى تيiس! ول از دەسەڭiز، شەتەلدە جانە قىتايدىڭ وزiندە ارەكەت جاسايتىن قىلمىستىق توپتار (تريادالار) دا iس-ارەكەتiندە قاشاندا ۇلتتىق مۇددەلەردi باسشىلىققا الاتىن كورiنەدi. ۇلتجاندىلىعىن-اي، شiركiندەردiڭ…

سەرiك ىقسانعالي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button