وڭتۇستIك وسەتيا: گرۋزيا سۋبەكتIلەرIن ساقتاي الا ما؟

تۋرا 29-شى جازعى وليمپيادا باستالعان كۇنمەن تۇسپا-تۇس وڭتۇستiك وسەتيادا اياقاستى سوعىس ءورتi تۇتانعانى ءمالiم. بۇگiندە سوعىس توقتاتىلدى. بiرiنشi بولىپ كiمنiڭ وق اتقانى ازiرگە بەيمالiم. ال، سوعىستىڭ زاردابى وسەتيندەر مەن گرۋزيندەرگە اۋىر تيگەنi انىق. قازiرگi اقپاراتتارعا قاراعاندا، 2000-داي ادام و دۇنيەلiك بولعان. زارداپ شەككەندەردiڭ سانىندا ەسەپ جوق.

وسى اپتاداعى سەيسەنبiدەن سارسەنبiگە قاراعان ءتۇنi گرۋزيا ۇكiمەتi رەسەي فەدەراتسياسى مەن فرانتسيا پرەزيدەنتتەرiنiڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان گرۋزياداعى شيەلەنiستi توقتاتۋ جونiندەگi قۇجاتتىڭ نەگiزگi پرينتسيپتەرiمەن كەلiسەتiندiگiن بiلدiردi. بۇل قۇجاتتا گرۋزيانىڭ اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارى بولىپ تابىلاتىن وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيانىڭ مارتەبەسi جايىندا اڭگiمە قوزعالماعان. رەسەي مەن گرۋزيا اراسىنداعى دەلدالدىق قىزمەتتi اتقارعان فرانتسيا پرەزيدەنتi نيكوليا ساركوزي گرۋزيا پرەزيدەنتiمەن اراداعى كەلiسسوز اياقتالعاننان كەيiن وتكiزگەن ءباسپاسوز-ءماسليحاتىندا: "اتالعان قۇجاتتان بiز وڭتۇستiك وسەتيانىڭ مارتەبەسiن سىزىپ تاستادىق" دەگەن بولاتىن. ابحازيا مەن گرۋزيانىڭ مارتەبەسi تۋرالى اڭگiمە سااكاشۆيليدiڭ تالابى بويىنشا، حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن شەشiلەتiن بولادى.

رەسەي پرەزيدەنتi مەدۆەدەۆ پەن فرانتسۋز پرەزيدەنتi ن. ساركوزيلەردiڭ ماسكەۋدە بiرلەسiپ وتكiزگەن ءباسپاسوز-ءماسليحاتىندا رەسەي پرەزيدەنتi:

– گرۋزيانى ايماقتا بەيبiتشiلiك ورناتۋعا ماجبۇرلەگەن وپەراتسيا اياقتالدى. بۇل وپەراتسيا ءوز ماقساتىنا جەتتi، – دەگەن ەدi.

فرانتسيا پرەزيدەنتiنiڭ; "قۇجاتتاعى بەيبiتشiلiكتi رەتتەۋ ماسەلەلەرiنiڭ iشiندە گرۋزيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا ارنالعان پرينتسيپتەر نەگە جوق؟" دەگەن ساۋالىنا، فرانتسيا پرەزيدەنتi جاۋاپ بەرۋدەن جالتارا وتىرىپ: "ايماقتاعى داعدارىستان شىعۋ قاجەت. بۇل ءۇشiن ەڭ اۋەلi سوعىس توقتاتىلۋى كەرەك" دەگەن ەدi.

بۇل قۇجات 6 پرينتسيپتەن تۇرادى. ونىڭ باستىلارى – وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيانىڭ حالىقارالىق مارتەبەسiن ولاردىڭ قاۋiپسiزدiگiن قامتاماسىز ەتۋ جولدارىن قاراستىرا وتىرىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلاۋ; ەكiنشiسi – بارلىق سوعىس ارەكەتتەرiن توقتاتۋ، ءالi دە پايدالانىلماعان كۇشتەردi iسكە قوسپاۋ، گۋمانيتارلىق كومەككە ەركiن قولجەتكiزۋ; سونداي-اق، گرۋزيانىڭ قارۋلى كۇشتەرi ءوز ورىندارىنا قايتىپ، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرi سوعىس ءورتi تۇتانۋى مۇمكiن زونادا بولۋى. رەسەي بiتiمگەرشiلەرi حالىقارالىق مەحانيزمدەردiڭ جۇزەگە اسۋىنا دەيiن قاۋiپسiزدiكتiڭ قوسىمشا شارالارىن قولداناتىن بولادى.

اتالعان قۇجات 13-تامىزدا ەۋرووداق ەلدەرiنiڭ سىرتقى iستەر مينيسترلiگi باسشىلارىنىڭ تالقىلاۋىنا جiبەرiلدi. م. سااكاشۆيلي گرۋزين تاراپى گرۋزيانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا جانە بوسقىنداردىڭ قايتا ورالۋىنا وراي قانداي دا بiر شەگiنiستەرگە جول بەرمەيتiندiگiن ايتتى.

رەسەي قۇرامىنداعى سولتۇستiك وسەتيا رەسەي پرەزيدەنتi مەن پارلامەنتiنە وڭتۇستiك وسەتيانىڭ تاۋەلسiزدiگiن مويىنداۋ ماسەلەسiن قاراۋ تۋرالى ءوتiنiش بiلدiردi. ال دەپۋتاتتار حالىقارالىق قۇقىقتىق ۇيىمداردىڭ، گرۋزيانىڭ گرۋزيا باسشىسىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتiن دالەلدەيتiن فاكتiلەر جيناۋعا شاقىردى. ال، گرۋزيا رەسەيگە ءدال وسىنداي ايىپتار تاعا وتىرىپ، حالىقارالىق گااگا تريبۋنالىنا رەسەيگە قارسى شاعىم ءتۇسiردi. گرۋزيانىڭ دەنساۋلىق، ەڭبەك جانە الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترi الەكساندر كۆيتاشۆيليدiڭ بەيبiت تۇرعىنداردىڭ اراسىندا 175 ادامنىڭ مەرت بولعانىن مالiمدەگەن.

اقش گرۋزيانى جاقتاۋ ۇردiسiنەن ءالi جاڭىلعان جوق. اقش مەملەكەتتiك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى مەتيۋ برايزا رەسەيدiڭ گرۋزياداعى ارەكەتتەرiن "ادامگەرشiلiككە جات ارانداتۋ" دەگەن باعا بەردi. بەس ەۋروپالىق مەملەكەت – ليتۆا، ەستونيا، پولشا، ۋكراينا، لاتۆيا مەملەكەتتەرiنiڭ پرەزيدەنتتەرi مەن سوڭعىسىنىڭ پرەمەر-مينيسترi – گرۋزين حالقىن قولدايتىندىقتارىن بiلدiردi.

قازاقستان باسشىسى بەيجiڭدە رەسەي پرەمەرi پۋتينمەن كەزدەسۋ بارىسىندا سااكاشۆيليدiڭ حالىقارالىق وليمپيادا كەزiندە وق اتقانىن سىناعانى ءمالiم. دەگەنمەن، قازاقستاننىڭ سىرتقى iستەر مينيسترلiگi بۇل وقيعاعا وراي بەيتاراپ بولۋدى ءجون ساناپ وتىر. سىرتقى iستەر مينيسترiنiڭ تۇراقتى وكiلi ەرجان اشىقباەۆ "اتالعان ايماقتا بەيبiتشiلiك سالتانات قۇرعانىن قالايمىز" دەگەن بولاتىن. بەلورۋسسيا، ءازiربايجان، قىرعىزستان دا وسىنداي پرينتسيپتi كوزدەپ وتىر. دەگەنمەن، گرۋزيانىڭ باتۋمي پورتى ارقىلى ەكسپورتتالاتىن مۇنايدى قازاقستان iشكi رىنوكقا پايدالانۋدى كوزدەسە، ءازiربايجان باكۋ-نوۆوروسسيسك قۇبىرى ارقىلى تاسىمالداۋدى ءجون ساناعان. دەمەك، گرۋزيا بۇل شيەلەنiستە ەنەرگوتاسىمالداۋ تۇرعىسىنان جەڭiلiسكە ۇشىراۋدا.

دەگەنمەن، حالىقارالىق ساراپشىلار بۇل شيەلەنiستە ەشكiمنiڭ ۇتپايتىندىعىن ايتىپ وتىر. گرۋزيا تمد-دان شىعاتىندىعىن مالiمدەسە، اقش ونى ناتو-عا ەنۋi قولدايتىندىعىنان تايماعاندىعىن پاش ەتتi.

رەسەيدIڭ بIتIمگەرشIلIك Iس – قيمىلىنىڭ استارىندا نە جاتىر؟

ءازiمباي عالي، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ساياساتتانۋشى:

رەسەي-گەوساياسي تۇرعىدان ۇتىلادى

– مەنiڭ پiكiرiمشە، رەسەي بۇل جولى اگرەسسوردىڭ ءرولiن اتقارىپ وتىر. بۇل باعانى تەك مەن عانا ەمەس، كوپتەگەن مەملەكەتتەر دە بەرiپ وتىر. ەكiنشiدەن، بۇل شابۋىل ارقىلى رەسەي الدىنا بiرنەشە ماقسات قويۋدا. سونىڭ iشiندە، دۇنيەجۇزi قاۋىمداستىعى مويىنداماعان ەكi مەملەكەتتiڭ – وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيانىڭ تاۋەلسiزدiگiن مويىنداتۋ، رەتi كەلسە گرۋزيننiڭ قازiرگi بيلiگiن تاقتان تايدىرىپ، وڭتۇستiك وسەتيانىڭ ماڭايىنداعى اۋىلداردان دەميليتاريزاتسيالىق زونا جاساۋ. بۇل – ەۋروپالىق وداقتىڭ قولايىنا جاعا بەرمەيدi. دەگەنمەن، ەۋروپالىق وداقتىڭ بۇل ماسەلەگە وراي ۇستانىمىندا تياناقتىلىق جانە جiگەر بولماعانعا ۇقسايدى.

"بۇنىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوعادى؟" دەگەنگە كەلسەك:

باتىس بiراز كۇشكە مiنەدi. ويتكەنi، رەسەيدi ەركەلەتۋ، رەسەيدiڭ اگرەسسيالىق تالاپتارىنا قايتا-قايتا جول بەرۋ، جالپى دۇنيەجۇزiندەگi بەيبiتشiلiككە قاۋiپ-قاتەر ءتوندiرۋi مۇمكiن. مەنiڭ ويىمشا، بۇل وقيعانىڭ ناتيجەسi بويىنشا، رەسەي وسەتياعا قايتادان ورالادى، بەيبiتشiلiكتi ساقتاۋشى كۇشتەردi قايتادان قالپىنا كەلتiرەدi. بiراق، ەۋروپالىق وداق ءوزارا ىمىراعا كەلiپ، الداعى جەلتوقسانداعى سامميتتە ۋكراينانى، تiپتi، گرۋزيانى دا ناتو-عا قابىلداپ جiبەرۋi عاجاپ ەمەس.

بۇل وقيعانىڭ سوڭى – "قىرعيقاباق" سوعىسىنىڭ جاڭا باعىت-باعدارلارىن ايقىندايدى، امەريكا مەن ەۋروپالىق وداق رەسەيگە قارسى كۇش بiرiكتiرە تۇسەدi. رەسەي پرەزيدەنتi د. مەد¬ۆەدەۆتiڭ: "بiز ءوز ازاماتتارىمىزدى قورعاۋدا ەشتەڭەدەن تايىنبايمىز" دەۋi، تمد-ىنىڭ وزگە مەملەكەتتەرiنە دە قاتىستى بولۋى مۇمكiن. جالپى، الەمدە بۇل وقيعانىڭ گەوساياسي اسەرi كۇشتi بولادى. بiرiنشiدەن، مەنiڭ ويىمشا، ۋكراينا رەسەيدەن بويىن اۋلاق سالىپ، تەزiرەك ناتو-عا كiرۋگە تىرىسادى. رەسەي – گەوساياسي جاعىنان ۇتىلادى.

ءاليحان بايمەنوۆ، "اق جول" پارتياسىنىڭ جەتەكشiسi:

تمد ۇيىمىنىڭ ءۇنسiز جاتقانى تاڭقالدىرادى

– بۇكiل ادامزات ءۇشiن دە، رەسەي مەن گرۋزيانىڭ جاقىن كورشiسi بولىپ تابىلاتىن بiزدەر ءۇشiن دە، وسى ايماقتا بولىپ جاتقان قاقتىعىستىڭ توقتاتىلۋى ماڭىزدى. ەكiجاقتى ما، ءۇش جاقتى ما كەلiسiمگە كەلiپ، سوعىستى توقتاتىپ، كەلiسسوزدiڭ باستالعانى ءجون. بۇل ايماقتاعى شيەلەنiس – كەڭەس داۋiرiنەن قالعان مۇرا. كەزiندە يۋگوسلاۆيا ىدىراعاندا، ماسەلە وزگەشە شەشiمiن تاپتى دا، كەڭەس وداعى ىدىراعاندا، كوپ تۇيتكiلدi ماسەلەلەر قالدى. دنەستر جاعالاۋىنداعى ابحازيا مەن وڭتۇستiك وسەتيا ءتۇيiنi وسىنىڭ ايعاعى. بۇل ماسەلەنi تەك قانا گرۋزيانىڭ iشكi ماسەلەسi دەپ قاراي المايمىز. سەبەبi، 1992-1994 جىلدارداعى كەلiسiم بويىنشا، ول جەرلەرگە بiتiمگەرشiلiك كۇشتەرi دەگەن اتپەن اسكەري كۇشتەر ەنگiزiلگەن. سول كۇشتەردiڭ بiرازىن رەسەي مەملەكەتi جiبەرگەن. وسەتيندەردiڭ بiر بولiگi – سولتۇستiك وسەتيا رەسپۋبليكاسى رەسەيدiڭ قول استىندا.

سوندىقتان دا، بۇل جەردە تەك قانا بiر جاقتى باعا بەرۋ قيىن. سوڭعى بiر-ەكi جىلداعى رەسەي-گرۋزين قارىم-قاتىناسىن دوستىق قارىم-قاتىناس دەۋگە نەگiز بولماي قالدى. ەكi تاراپتان دا، مەنiڭشە، ساياسي قاتەلiكتەرگە جول بەرiلگەنi انىق. تاعى بiر ەسكەرەتiن جاعداي، گرۋزين تەرريتورياسىمەن كاسپي بويىنىڭ مۇنايى تاسىمالداناتىن باكۋ-تبيليسي-جەيحان مۇناي قۇبىرى وتەدi. ال، باكۋ-تبيليسي گاز قۇبىرى وتپەكشi. بۇل وسى ايماقتاعى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزىن دا تاعى دا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرەدi. بۇل جەردەگi ماسەلە بiرەۋدi اگرەسسور رەتiندە تانۋ ەمەس، بارلىق ساياسي كۇشتەردi بiتiمگە كەلتiرۋگە جۇمساۋ كەرەك.

تاعى بiر ايتارىمىز، بۇل وقيعا تمد دەگەن قۇرىلىم ءۇشiن دە ماڭىزدى. شىن مانiندە بۇل قۇرىلىم تiرi ورگانيزم بولسا، وسى ايماقتاعى ۇيىمنىڭ ەكi مۇشەسiنiڭ اراسىندا بولىپ جاتقان شيەلەنiستi شەشۋدiڭ جولدارىن قاراستىرۋى كەرەك قوي. تمد ۇيىمى ازiرگە ءۇنسiز. ول وسى بويى ءۇنسiز قالا ما؟ جوق، تمد-ىنىڭ قازiرگi توراعاسى باكيەۆ وسى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردiڭ سىرتقى iستەر مينيسترلەرiنiڭ باسىن قوسىپ، تەز ارادا جيىن وتكiزiپ، بولعان وقيعاعا وراي قانداي دا بiر شارا قولدانۋعا ۇمتىلا ما؟ مەنi وسى جاعى ويلاندىرادى.

ايدوس سارىم، ساياساتتانۋشى:

گرۋزيا – وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيادان كوز جازىپ قالدى

– بۇل 1991 جىلى باستالعان سوعىس قوي. سودان بەرi وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيانىڭ قارۋلى كۇشتەرiن قارجىلاندىرىپ، قارۋ بەرiپ وتىرعان رەسەي. ارينە، سااكاشۆيليدiڭ وسىعان دەيiنگi ارەكەتتەرiنiڭ بارلىعىن بiردەي ءجون دەۋگە كەلمەيدi. دەگەنمەن، ەرتە مە، كەش پە، بۇنداي وقيعانىڭ ورىن الاتىنى ايقىن ەدi. مىسال ءۇشiن، رەسەي كەزiندە چەشەنستان بولiنەمiز دەگەندە، ونى قان-جوسا عىپ، حالقىن قىرىپ، باسىپ-جانشىعانى ايقىن. "رەسەي ءوز سەپاراتيستەرiن تىيۋ ءۇشiن مۇنداي ارەكەتكە بارعاندا، گرۋزيندەرگە نەگە بولمايدى؟" دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى ايقىن.

وڭتۇستiك وسەتيا مەن گرۋزياداعى رەسەي اسكەرiن بiتiمگەرشiلiك اسكەرi دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل وكۋپاتسيالىق اسكەر. رەسەي گرۋزيا تەرريتورياسىن بومبالادى. ياعني، ول بiتiمگەر بولا المايدى. دەمەك، مۇندا رەسەيدiڭ بiتiمگەرلiك ستاتۋسىنان ايىرىپ، ناتو اسكەرiن ەنگiزۋ كەرەك.

"بۇل وقيعادان نەنi كۇتۋگە بولادى" دەگەن ساۋالعا:

– ەگەر گرۋزيا ءوز ساياساتىن وڭتايلى جۇرگiزە بiلسە، ەۋرووداق پەن اقش رەسەيگە قىسىم جاساي السا، تۇبiندە گرۋزيا ناتو-عا ەنەدi. وسى جانجالدى توقتاتۋ ءۇشiن ناتو اسكەرi گرۋزياعا ەنiپ تىناتىن بولادى. بiراق، ابحازيا مەن وسەتيادان گرۋزيا ايرىلدى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. سەبەبi، ونداعى حالىقتىڭ الەۋمەتتiك جاعدايى مەيلiنشە ۋشىعىپ كەتتi، وندا گرۋزيندەر قالمادى. گرۋزيا ادجاريانى قۇرامىنا الىپ، ابحازيا مەن وڭتۇستiك وسەتياسىز تەرريتورياسىن ساقتاپ قالاتىن بولادى. ابحازيانى رەسەي مويىندايدى. باسقا دۇنيەجۇزi مويىندامايدى. وسى وقيعاعا بايلانىستى رەسەيدiڭ بارلىق تەلەارنالارى مەن سايتتارىن جiتi قاداعالاپ وتىرمىن. رەسەيلiك ساياساتكەرلەر گرۋزيانىڭ ءاربiر iسiن ايىپتاۋعا شەبەر. مىسالى، "گرۋزيا يراكتاعى بiتiمگەرشiلiك اسكەرiن نەگە الىپ كەلدi?" دەپ سىناپ جاتىر. ال وندا تۇرعان نە بار؟ گرۋزيا دا رەسەي سەكiلدi تاۋەلسiز مەملەكەت. ءوز ساياساتىن قالاي جۇرگiزەمiن دەسە دە ەركi. رەسەيدiڭ ايتقانىمەن عانا بولۋ ونىڭ مiندەتi بولۋعا تيiس ەمەس. گرۋزيا رەسەيگە ماڭگiلiك بورىشكەر ەمەس.

گرۋزياداعى جاعداي بۇكiل تمد اۋماعىنداعى حالىقتار مەن مەملەكەتتەر ءۇشiن ساباق بولۋى تيiس. رەسەي ەشۋاقىتتا ءوزiنiڭ يمپەريالىق امبيتسيالارىنان باس تارتپايدى. كەرiسiنشە، يمپەريالىق استام پيعىل كۇننەن-كۇنگە ءورشiپ كەلەدi. ءوز iشiندە شوۆينيزم اسقىنىپ كەلەدi. ماسكەۋدە جانە باسقا قالالاردا ورىس ەمەس ۇلتتاردى ءولتiرۋ وقيعاسى جيiلەپ كەتتi. سوندىقتان دا، تمد-داعى مەملەكەتتەر الداعى بولاشاعىن دۇرىس بولجاسا، رەسەيدiڭ قول استىنان شىعىپ، ەۋروپاعا قاراي جاقىنداۋى كەرەك. بۇل – تمد مەملەكەتتەرiنiڭ تاۋەلسiز مەملەكەت بولىپ ساقتالۋىنىڭ باستى كەپiلi بولماق.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button