ورەن جۇيرIكتەردIڭ وكپەسIنە قالمايىق

قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ماناپ كوكەنوۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل

بۇرىنعىنى بۇرىنعى دەلiك، ال ەلiمiز تاۋەلسiزدiگiن الىپ، ەگەمەندiك تۋىن جەلبiرەتكەنiمiزبەن ءالi كۇنگە قازاقشا وقىعانداردى كەمiتiپ جۇرگەنiمiز وتiرiك ەمەس. قازاق وقۋلىقتارىنا شابۋىل تىنباي كەلەدi. سوندا كەشەگi ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جانە ودان كەيiنگi كەزدەرi مەكتەپتiڭ شاكiرتتەرiنە كiتاپ تۇگiلi جازاتىن داپتەر مەن سيا جەتپەگەن كەزەڭنiڭ وزiندە بiلiم الىپ، ءومiردi ورگە سۇيرەگەن ازاماتتاردىڭ بۇگiنگi تاڭداعى ۇرپاعىنا جالا جابۋ نەگە توقتاماي وتىر؟

وسى سۇراق ويىما ورالعاندا مەن ماناپ اعامدى ەسكە الامىن. ول جانە ونىڭ قۇرداستارى مەكتەپتە وقىپ، بiلiم العان زامان قانداي الاساپىران كەز ەدi? قالىپتى تiرشiلiكتەن گورi قاۋپi باسىم، وقۋلىق تۇگiلi نانعا زار بوپ جۇرگەن سول اعالارىم مەكتەپتە قالاي وقىدى ەكەن دەپ ويعا قالامىن. قۇدايدىڭ بەرگەن تالانتى ارقاسىندا ءوزiنiڭ ورتاسىنان وزا شاۋىپ بايگە العان ماكەڭ ادەبيەت پانiنە ەنگەن ساناۋلى اقىندار مەن جازۋشىلاردى – ءسابيت مۇقانوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، ىبىراي التىنسارين، سپانديار كوبەەۆتi وقىدى. اسقار توقماعامبەتوۆ پەن نارتاي بەكەجانوۆتى ۇستاز تۇتتى. قازاقتىڭ وسىناۋ تالانتتى، اي ماڭدايلى ازاماتتارىن كەمiتكەلi وتىرعان جوقپىن، بiراق ماكەڭدەر ءوز كەزiندە احمەت بايتۇرسىنوۆ، مiرجاقىپ دۋلاتوۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، شاكارiم قۇدايبەرديەۆ سياقتى قازاق ادەبيەتiنiڭ كوريفەيلەرiنiڭ شىعارمالارىنان سۋسىنداپ وسكەندە كوكجيەگi كەڭەيە ءتۇسiپ، اقىندىق اسپانى بيiكتەي تۇسەر مە ەدi? سوعان قاراماستان تالابى مەن تالانتى قوس قاناتى بولعان ماكەڭدەر ەلدiڭ تۋىن بيiك ۇستاي بiلدi. بiزدiڭ دە وتكەنiمiز ەلەۋسiز ەمەستiگiن، بۇگiنiمiز كەمەل ەكەندiگiن، بولاشاعىمىز بۇدان دا نۇرلى بولارىن جىرىنا ارقاۋ ەتتi. ادەبيەتتi ەل ەكەنiمiزدi دالەلدەۋمەن تىرىسىپ باقتى. جاڭاقورعان ءوڭiرiنiڭ تالانتتى اقىنى قۇلان الدابەرگەنوۆتىڭ ەسiمi ەل ەسiنەن شىعىپ بارا جاتقانىن ەسكەرiپ، جانى اشىپ، ونىڭ جۇرگەن جەرلەرiنە بارىپ، ولەڭدەرiن بiلەتiن كiسiلەرمەن جولىعىپ، جيناي باستاعانى، جازىپ العانى وسى بiزدiڭ دە ادەبيەتiمiز بولعانىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ەڭبەگiنە ساي اقىن مۇراسىن قاعازعا ءتۇسiرiپ، ءوزiنiڭ ۇلەسiن قوسقانىن ايتۋعا تيiسپiز.

نەسiنە جاسىرامىز، ءوزiمiزدiڭ ءورiسi كەڭ ورەن جۇيرiگiمiزدiڭ ءورiسiن تارىلتىپ، اياعىن تۇساپ، باۋىرىن جازىپ شابۋىنا مۇمكiندiك بەرگiمiز كەلمەيدi دە، وزگەنiڭ شوقىراعىن بايگەكەر كورسەتۋگە قۇمارمىز. ماناپ كوكەنوۆ تالاي ايتىستارعا قاتىسىپ، شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي بايگەدەن كەلiپ جۇرسە دە ءوزiنiڭ كiتابىن شىعارۋ ماسەلەسiن شەشە الماي قينالعان اقىنىمىز عوي. وسى ماسەلەنi كەڭ وتىرىپ، كەڭەسiپ، شەشكiسi كەلگەن بولار، الماتىعا بiر كەلگەنiندە ماعان: "بازارجان، باسپانىڭ قىزمەتكەرلەرiن سەنiڭ ۇيiڭە قوناققا شاقىرساق قالاي بولادى؟" – دەگەن. اعا ايتسا، قارسىلىق جاساۋعا بولا ما؟! كەلiستiم. ءسويتiپ، ابدiكارiم احمەتوۆ، ساعي جيەنباەۆ پەن دۇيسەنبەك قاناتباەۆتى ۇيگە قوناققا شاقىردىق. بۇرىن بۇلاي داستارقان باسىندا ەمiن-ەركiن وتىرىپ، ماكەڭنiڭ اڭگiمەسiن راقاتتانا تىڭداعان ءۇش اقىن وتە رازى بولدى. ابدiكارiم اعا ماكەڭدi ماقتاي كەلە: "راسۋل عامزاتوۆ ءوزiنiڭ ءابۋتالiبiن قالاي دارiپتەيدi? ونىڭ ءابۋتالiپ ايتتى دەگەن شاعىن كۇلدiرگi، ءارi ونەگەلi اڭگiمەلەرi قانداي قىزىق بولسا، بiزدiڭ ماناپتىڭ اڭگiمەلەرi ودان دا قىزىقتى ەكەن عوي. بۇرىن تىڭداماعاننان كەيiن بiلمەيدi ەكەنبiز. مۇنى جازىپ الۋ كەرەك"، – دەپ ەدi. بiر وكiنiشتiسi، ماناپ اقىننىڭ ءوزi ايتقان اڭگiمەلەرiن ماگنيتافون تاسپاسىنا جازىپ الا الماي قالعانىمىز بولىپ وتىر عوي.

وسىدان كەيiن ماناپ اعانىڭ قولجازبالارىن قولعا الىپ، ماشينكاعا ءۇش دانا ەتiپ باستىرىپ، "سىر سازدارى" دەگەن اتپەن "جازۋشى" باسپاسىنا ەكi داناسىن وتكiزiپ، بiر داناسىن ء"داۋiر" گازەت-جۋرنالدار باسپاحاناسىنا تۇپتەتiپ، مۇقابا جاساتىپ، ماكەڭنiڭ وزiنە اپارىپ بەرگەن بولاتىنمىن.

سول كەزدە اقيىق اقىن ءابدiلدا تاجiباەۆ ماكەڭنiڭ كiتابىنا قىسقاشا العىسوز جازىپ بەرگەن بولاتىن. بiراق، ول وسى كۇنگە دەيiن ەش جەردە جاريالانعان جوق. بiر داناسى مەنiڭ قولىمداعى ماناپ اعانىڭ قاعازدارى اراسىندا قالىپتى. سونى كەلتiرە كەتەيiن:

"سىر ەلi – جىر ەلi" دەپ ەجەلدەن اتى اڭىزعا اينالعان وسىناۋ ونەرلi ولكەنiڭ جىر جارىسىنان جۇلدە العان جۇيرiك قيال، العىر اقىندارى كوپ بولعان. ارiگە بارماي-اق بازار جىراۋ، قاراساقال ەرiمبەت، قاڭلى ءجۇسiپ، كەتە ءجۇسiپ، قۇلان اقىن، تۇرماعامبەت، مايلىقوجا، نارتايلاردى اتاساق تا اقىندار وسكەن ايماقتىڭ اتاق-داڭقى ايقىندالا تۇسەدi. "سىر ەلi – جىر ەلi" دەگiزگەن دە وسى اقىنداردىڭ قۋاتى. ولاردىڭ جىرىن جوعالتپاي، كەشەدەن بۇگiنگە جەتكiزiپ، بۇگiننەن ەرتەڭگە الىپ باراتىن ونەرلi ۇرپاقتاردىڭ iسiن كورiپ سۇيسiنەمiز. سىر بويىنىڭ سۇلەيلەرi سالعان جولدى سازدارعا بولەپ، بولاشاققا بايىپتى جىرىمەن ساپار شەككەن ماشقۇر iلگەرگi اقىنداردىڭ ءداستۇرiن جالعاپ ايتىسقا ءتۇسiپ، تابان استىندا تاپقىرلىق تانىتىپ كەلە جاتقان بۇگiنگi اقىندارىمىزدىڭ بiرi – ماناپ كوكەنوۆ.

ۆ. ي. لەنيننiڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى قارساڭىندا قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى حالىق اقىندارىنىڭ ايتىسىن وتكiزدi. وسىندا ءوزiنiڭ تالانتىن تانىتقان تارلان اقىن ماناپ كەيiن جامبىل جاباەۆتىڭ 125 جىلدىق مەرەكەسiندە جانە كەنەن ازiرباەۆتىڭ 90 جىلدىعىندا وتكەن حالىق اقىندارىنىڭ ايتىسىندا دا جۇلدەگەرلەردiڭ بiرi بولدى.

حالىق اۋىز ادەبيەتiنiڭ قاينار بۇلاعىنان مەيلiنشە مول سۋسىنداعان ماناپتىڭ جازبا ادەبيەت ۇلگiسiمەن دە ەركiن كوسiلiپ جازاتىنىنا سۇيسiنەسiز. وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن "سوتسياليستiك قازاقستان" گازەتiندە ماناپتىڭ ابۋجۇسiپپەن ايتىسى جاريالانعان ەدi. كەيiن "قازاق ادەبيەتiندە" تاعى بiر ايتىسى باسىلدى. سودان بەرi ونىڭ ولەڭدەرiن ۇنەمi وقىپ وتىرامىن.

جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسقان ماناپ مادەنيەت سالاسىندا وتىز جىل بويى قىزمەت ەتiپ كەلەدi. ول باسقاراتىن قىزىل وتاۋ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ عانا ەمەس، بۇكiل رەسپۋبليكامىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان. ونىڭ iس-تاجiريبەسi بiرنەشە رەت پلاكات بولىپ شىعارىلدى، ءوزi موسكۆاعا كورمەگە قاتىستى. حالىققا مادەني قىزمەت كورسەتۋدەگi ۇلگiلi ەڭبەگi ءۇشiن ماناپ كوكەنوۆ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنiمەن، "ەڭبەكتەگi ەرلiگi ءۇشiن" جانە ۆ. ي. لەنيننiڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى مەرەكەلiك مەدالiمەن ناگرادتالعان.

ماناپ – حالىق قازىناسىنىڭ قامقورى. ول قۇلان الدابەرگەنوۆتىڭ ولەڭدەرi مەن تەرمەلەرiن، ايتىستارىن جيناستىرىپ جانە وڭدەپ، قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنا (1200 جول) وتكiزدi. الشەكەي كۇيلەرiنiڭ نوتاعا تۇسۋiنە ايرىقشا ۇلەس قوستى.

حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدi نەگiزگi مiندەتiم، ازاماتتىق پارىزىم دەپ تۇسiنگەن اقىن ماناپ كiتاپ شىعارۋعا اسىقپاعان. ءوزiنiڭ جازعاندارىن وڭدەپ-جوندەپ، جىل وتكەن سايىن جاقسارتا تۇسكەن. ونىڭ وسى مiنەزi ايرىقشا سۇيسiندiرەدi. جاسى ەلۋگە ەندi تاقالعان كەمەل شاعىندا كوپ جىلعى ەڭبەگiنiڭ جەمiسiن جيناستىرىپ، جيناق ەتiپ وقۋشىلارىنا ۇسىنىپ وتىرعان "سىر سازدارى" كiتابىنان ماناپتىڭ ءارi ليريك، ءارi سىقاقشى، ءارi ايتىس اقىنى ەكەنiن تانيمىز. ونىڭ قىسقا ولەڭدەرiنە نازار سالعانىمىزدا قازiرگi جازبا پوەزيامىزدىڭ وزىق ۇلگiسiمەن جازۋعا تالپىنعانىن كورسەك، ال ايتىسقا كەلگەندە يمپروۆيزاتورلىق جۇيرiكتiكتi تانيمىز.

بiز جامبىلدى، نۇرپەيiستi، نارتايدى، كەنەندەردi حالىق اقىنى دەپ قۇرمەتپەن اتاپ، قاستەرلەپ كەلەمiز. مiنە، وسىلاردىڭ يگi ءداستۇرiن جەمiستi جالعاستىرۋشىلاردىڭ بiرi – ماناپ كوكەنوۆتىڭ تۆورچەستۆوسىنا دا تيiستi نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. حالىق اقىندارىنىڭ قازiرگi بيiگi مەن بەلەسiن تانىپ وتىرۋ – بۇگiنگi كۇننiڭ تالابى. سوندىقتان ماناپ كوكەنوۆتىڭ كiتابىن جارىققا شىعارۋ – حالىق تۆورچەستۆوسىنا قامقورلىق جاساۋدىڭ جارقىن بiر كورiنiسi. وسى ءداستۇردi دامىتا تۇسكەنiمiز ابزال".

قازاق ادەبيەتiنiڭ اقساقالى ءابدiلدا تاجiباەۆتىڭ بۇل ماقالاسى ماناپ اعانىڭ كiتابىنا نەگە ەنبەي قالعانىن بiلمەدiم. 1983 جىلى ماناپ اعانىڭ كiتابى جارىق كوردi. مەن "سىر سازدارى" دەپ بەرسەم، "سىرداريا سازدارى" دەگەن اتپەن شىعىپتى جانە "قۇراستىرىپ، باسپاعا ازiرلەگەن ماردان بايدiلداەۆ" دەپ جازىلىپتى. اۋىلعا بارعاندا ماكەڭدi كiتابىنىڭ شىعۋىمەن قۇتتىقتاپ، رەتi كەلگەندە ءوزiم اكەپ بەرگەن قولجازبانى سۇرادىم.

– ماكە، مۇقابا جاساتىپ، باسپاعا وتكiزگەن قولجازبا كiتاپتىڭ بiر داناسىن وزiڭiزگە اكەپ بەرiپ ەدiم عوي، سونى ماعان بەرiڭiزشi، – دەدiم، – مەندە تۇرسىن.

– ونى ماردان اعاي الىپ كەتكەن، – دەدi ماكەڭ.

– ءا، باسە، كiتابىڭىزدى قۇراستىرعان دەپ جازعانى سودان ەكەن عوي. ونى قۇراستىرعان مەن ەدiم، مەنiڭ اتىم جازىلمادى دەپ وتىرعان جوقپىن، ويتكەنi قولجازباعا قۇراستىرعانىم تۋرالى جازعان دا جوقپىن. بۇل – بiر. ەكiنشiدەن، سiز ساۋاتسىز كiسi ەمەسسiز، وقىعان جانسىز، تۋرا ايتقانىما وكپەلەمەڭiز، قايتىس بولىپ كەتكەن كiسi دە ەمەسسiز، تiرiسiز. سوعان قاراماستان كiتاپتى قۇراستىرعان دەپ، "دايىن اسقا تiك قاسىق" بولا سالعانى قالاي؟ – دەدiم مەن iشكi وكپەمدi دە، ىزامدى دا جاسىرا الماي.

– بازارجان، – دەدi ماكەڭ ءوزiنiڭ سابىرلى قالپىن ساقتاعان كۇيi، – سەنiڭ جاساعان ەڭبەگiڭ ماعان ايان، مەن بiلمەسەم ەكەن، وندا بiر ءسارi. ماردان اعا دا شاپقىلاپ ءجۇرiپ شىعاردى. ونىڭ دا ەڭبەگi بار. بiراق، قولجازبامدى قۇراستىرىپ، ماشينكاعا باستىرىپ، باسپاعا وتكiزگەن، قايتا-قايتا باسپاعا بارىپ، جوسپارعا ەنگiزۋدi سۇراپ جۇرگەن سەنiڭ ەڭبەگiڭ ەرەكشە ەكەنiن مەن بiلiپ وتىرمىن. سوندىقتان، جاسى ۇلكەن ادام عوي، ماردان اعامەن داۋلاسپاي-اق قوي. وسپەس ەلدiڭ بالاسىنداي ونبەس داۋدى قۋمايىق.

قاتارىم بولسا قارسى داۋىم دايىن ەدi، ماكەڭە ەندi قارسى شىعۋدى ءجون كورمەدiم. اعانىڭ ايتقانىن اقىل كوردiم دە، ۇندەمەگەندi ماقۇل كوردiم. ايتپەسە، بiرەۋدiڭ ەڭبەگiن پايدالانىپ كەتۋدiڭ ناقتى كورiنiسi عوي بۇل.

ماكەڭنiڭ جاڭاقورعاندا وتكەن بiر مەرەيتويىندا ساحناعا شىققان تاۋشەن اپامىز: "ماكەڭ الىپ تاۋ عوي، باسىنان قارى كەتپەيتiن، ال بiز سول تاۋدىڭ باۋرايىنداعى توبە سياقتىمىز"، – دەپ ەدi كوزiنە جاس الىپ تۇرىپ. انە، شىندىق، شىنىمەن مويىنداۋ دەگەن سول ەمەس پە؟

جاقىندا مەن ماكەڭنiڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋى قارساڭىندا بiر گازەتكە ماقالا اپارىپ بەرiپ ەدiم: "مەرەيتوي دەگەندەر كوپ، ونىڭ ءبارiن بەرە المايمىز"، – دەدi. سوندا مەن: "ويپىرماي، قازاق ادەبيەتi قالاي وركەندەيدi، ەگەر بiز اقىندارعا وسىنداي كوزقاراسپەن قارايتىن بولساق؟ گازەت سايىن قازاق ەستراداسىنىڭ جۇلدىزدارى دەپ جاس انشiلەرمەن سۇحبات بەرiپ جاتقاندا، ەلگە تانىمال اقىنداردىڭ مەرەيتويلارىنا مۇنشا تارىلعاندارىڭ قالاي؟" – دەپ ەدiم، الگiلەر ءۇنسiز قالدى. ال بiردە گازەتتەردiڭ بiرiنە ولەڭ اپارىپ ەدiم: "ەگەر سiزدiڭ ولەڭدەرiڭiزدi باسساق، باسقالار قاپتاپ كەلەدi عوي. سوندىقتان ولەڭ باسپايمىز، وكپەلەمەڭiز"، – دەگەنi. گازەت رەداكتورى قازاق پوەزياسىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان عالىم ەدi، سوعان: "دوسىم-اۋ، ەگەر پوەزيا بولماسا، اقىن بولماسا سەن عالىم بولار ما ەدiڭ؟ نەگە وسى جايلى ويلانبايسىڭ؟" – دەدiم دە شىعىپ كەتتiم. مەنiڭ تiك مiنەزiم، تۋرا ايتاتىنىم كوپ ادامعا جاقپايدى. ونى ءوزiم دە بiلەم. بiراق، باسقاشا بولۋىم مۇمكiن ەمەس. ويتكەنi تۋرا سويلەۋدi الدىمىزدا جۇرگەن ماناپ اعامىزدان ۇيرەنگەنبiز.

"جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت، نۇرى تاسىسىن، جاماننىڭ جاماندىعىن ايت، قۇتى قاشسىن" دەگەن قاعيدانى ۇمىتقان ۇرپاقتىڭ جالعاسى قازiر: "جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن جاسىر، قۇتى قاشسىن، جاماننىڭ جاقسىلىعىن اسىر، نۇرى تاسىسىن" دەگەن قاعيدانى ۇستايتىن بولعان جانە سولار وزا شاۋىپ، بايگەدەن كەلiپ ءجۇر. جۇيرiكتi جارىستا وزسا دا، بايگەدەن قاعاتىن سولار، ماكەڭدi اياقتان شالىپ، كوڭiلiن قالدىرعان دا سولار، ونىڭ بالاسى ابدiكارiمدi وكپەلەتكەن دە سولار. ايتپەسە، ابدiكارiم قازiرگi ايتىستىڭ الدىڭعى ساپىندا جۇرمەس پە ەدi? "اقىلسىز كوپپەن ايتىسقان اقىلدى جالعىز اقىماق بولادى، اقىلدى جالعىزبەن ايتىسقان اقىماق كوپتiڭ مەرەيi ۇستەم بولادى" دەگەن پرينتسيپتi ۇستايتىندار توپتاسىپ الىپ، جاقسىنى جامان ەتiپ، ولاقتى مامان ەتiپ، ءوز سۇلەيiن دۇلەي ەتiپ، وزگەنiڭ دۇلەيiن سۇلەي ەتiپ كورسەتiپ ءجۇر عوي ءالi دە. وسى جامان ادەت تيىلماي، جاقسىنى شالۋ مەن قۇلاتۋ، مۇقاتۋ مەن كەكەتۋ قۇيىنداي بەرمەك. ءتۇپتiڭ تۇبiندە بۇل بiردi عانا تۇقىرتىپ قويماي، بۇكiل حالىقتى تۇقىرتىپ كەتەرiن ۇمىتپايىق.

بازارباي يساەۆ

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button