كوبەيمەسەك، كوسەگەمIز كوگەرمەيدI

قوعامدا بiراز رەزونانس تۋدىرعان ەلباسىنىڭ 30-مامىرداعى قازاق گازەتتەرi رەداكتورلارىمەن سۇحباتىندا دەموگرافيا ماسەلەلەرiنە قاتتى كوڭiل بولiنگەنi بەلگiلi. "اتا-بابامىزدان قالعان جەرiمiز داليعان دالا. حالقىمىز از. مىنا جاقتاعى رەسەيگە قاراساق تا، مىنا جاقتاعى قىتايعا قاراساق تا بiز ازبىز. وزبەك اعايىندارمەن سالىستىرعاندا دا كوپ ەمەسپiز. سوندىقتان دا بiز حالىقتىڭ ساپاسىنا قاتتى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك.

دەگەنمەن كوپتiڭ اتى كوپ. مىسالى، دۇنيەجۇزiندە قانداي قوبالجۋ، قانداي قوزعالىس بولىپ جاتسا دا قىتاي بىلق ەتپەيدi، سەبەبi ءوزiنiڭ بازارى وزiنە جەتiپ جاتىر، شىعارعان ءونiمiنiڭ بارلىعىن ءوزiنiڭ حالقى ساتىپ الا الادى. رەسەي دە سولاي. تiپتi، 70 ميلليونداي حالقى بار تۇركيا دا سولاي. اينالامىزداعى اعايىنداردى بازارىمىزدى بiرiكتiرۋگە شاقىرسام، 55 ميلليوندىق نارقى بار كەڭiستiك قۇرار ەدiك دەسەم تۇسiنبەيدi كەيبiرەۋلەرi. بازارىمىزدىڭ تارلىعىنان بiز سىرتپەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا ءماجبۇرمiز. بەس فرانتسيا سىيىپ كەتەتiن وسىنداي الىپ تەرريتوريادا نەبارi 15 ميلليون 700 مىڭ ادام ءومiر ءسۇرiپ جاتىر. تاۋەلسiزدiكتەن كەيiن بiزدەگi تالاي ادام ءوزiنiڭ تاريحي وتاندارىنا قايتقاندا ەل حالقىنىڭ سانى بiر جارىم ميلليون ادامعا دەيiن كەمiپ كەتكەنiن بiلەسiزدەر. ونان بەرi ەداۋiر وسە الدىق. ايتسە دە، ءالi ازبىز. قازاقستانداي ەلدiڭ بايلىعىن مۇنشا ادام يگەرە المايتىنى انىق. قازاقستان الىپ قۇرىلىس الاڭىنا اينالىپ كەلەدi. تاياۋ جىلداردىڭ وزiندە ەلiمiزدە iرi كەن ورىندارى يگەرiلەدi، جاڭا كاسiپورىندار بوي كوتەرەدi، كوپتەگەن تەمiر جانە اۆتوموبيل جولدارى سالىنادى، جاڭا ماگيسترالدى قۇبىرلار تارتىلادى، قالادا دا، دالادا دا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ورiستەيدi.

سوندىقتان دا بiز قالايدا كوبەيۋiمiز كەرەك. كوبەيمەسەك كوسەگەمiز كوگەرمەيدi. ساننىڭ ساپاعا اينالماي قويمايتىنىن ۇعىنۋعا تيiسپiز. نە شىقسا دا كوپتەن شىعادى. "كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى" دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان" دەدi ەلباسى اتالعان سۇحباتىندا.

ەلدەگi دەموگرافيا ماسەلەلەرi دە بۇعان دەيiن تالاي اڭگiمەنiڭ وزەگi بولعانى راس. بiراق، كوڭiلدەگi كوپ تۇيتكiلدiڭ شەشiلۋ جولدارى ءالi قاراستىرىلعان جوق. قازاقستان حالقىن 2015 جىلعا دەيiن 20 ميلليونعا جەتكiزۋ تۋرالى 2003 جىلعى ەلباسىنىڭ جولداۋىنان كەيiن قانداي ناقتى شارالار قولدانىلدى دەگەنگە كەلسەك، ەڭ الدىمەن شەتەلدەن كەلەتiن قازاقتاردىڭ كوشi-قون كۆوتاسى تاعى 5 مىڭ وتباسىعا كوبەيدi. ەكiنشiدەن، انا مەن بالاعا تولەنۋi تيiس جاردەماقىلار ماردىمسىز بولسا دا ءوستi. جىل سايىن قازاقستان حالقى ورتا ەسەپپەن 300 مىڭ ءسابي مەن 100 مىڭ شەتەلدiك قانداستاردىڭ ەسەبiمەن كوبەيiپ كەلەدi. ال، قازاقستانعا اعىلىپ كەلiپ جاتقان شەتەلدiك جۇمىس كۇشi بۇل تسيفرمەن سالىستىرعاندا، اناعۇرلىم ارتىق كورiنەدi. تمد مەملەكەتتەرi اراسىندا شەتەلدiك جۇمىس كۇشiن تارتۋ جاعىنان قازاقستان رەسەي مەن ۋكراينادان كەيiنگi ءۇشiنشi ورىندا ەكەن.

قازiر قازاقستانداعى شەتەلدiك جۇمىسشىلاردىڭ رەسمي سانىن ناقتى ەشكiم ايتا المايدى. كەيبiر رەسمي ەمەس دەرەك كوزدەرiنە سۇيەنسەك، قازاقستانداعى وزبەك جۇمىسشىلارى مەن قىتاي ميگرانتتارىنان كەيiنگi ورىندى ءازiربايجاندار يەلەنەدi ەكەن. ەلiمiزدە 500 مىڭ وزبەك، 250 مىڭ قىتايلىق جۇمىسشىلار بار دەلiنەدi. ال، جاقىندا ءازiربايجاننىڭ كوشi-قون ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الوۆسات اليەۆ شەتەلدەگi ازiربايجاندىق جۇمىسشىلار تۋرالى مالiمەتتi جاريا ەتتi. ونىڭ ايتۋىنشا، جىلىنا 200 مىڭ ازiربايجاندىق ناپاقاسىن سىرتتان iزدەيتiن كورiنەدi. رەسمي ەمەس دەرەك كوزدەرi، رەسەيدە 2 ميلليون، ۋكراينادا 500، قازاقستاندا 200، باتىس ەۋروپادا 100، تۇركيادا 80 مىڭ ءازiربايجان بار ەكەندiگiن ايتادى. سول سەكiلدi قىتايلار مەن وزبەكتەردiڭ، تۇرiكتەردiڭ ەلiمiزدەگi ناقتى سانىن باسىپ ايتۋ تاعى قيىن.

جىل سايىن شەتتە جۇرگەن ازiربايجاندىقتاردان 2 ملرد. دوللار ءازiربايجان قازىناسىنىڭ ءبۇيiرiن قامپايتادى ەكەن. دەمەك، شەتەلدiك جۇمىسشىلار ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiمiزگە عانا قاۋiپ ءتوندiرiپ قويمايدى، ەكونوميكامىزعا دا اجەپتاۋiر زاردابىن تيگiزەدi ەكەن. ويتكەنi، ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازاقستانداعى شەتەلدiك جۇمىسشىلار جىلىنا 2 ملرد.-تاي دوللاردىڭ قارجىسىن الىپ كەتەتiن كورiنەدi. ونىڭ ۇستiنە زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن كوبەيiپ كەلە جاتقانى تاعى جاسىرىن ەمەس. دەمەك، بiزدiڭ قارجىمىز شەتكە كولەڭكەلi جولمەن كەتiپ جاتىر. جاقىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتiك قورعاۋ مينيسترلiگi شەتەلدiك جۇمىسشىلاردى اكەلۋدiڭ جاڭا ەرەجەسiن بەكiتتi.

وندا جۇمىس بەرۋشi شەتەلدiك جۇمىسشىنى تاڭداۋدا ونىڭ بiلiمiن، جۇمىس ءوتiلiن جانە ونداي ماماننىڭ ەلiمiزدە بار-جوعىن انىقتايتىن بولادى. دەمەك، قازiرگi قۇرىلىس كومپانيالارىن جاعالاپ جۇرگەن ماماندىعى جوق، قارا جۇمىسشىلاردىڭ اعىلۋىنا تىيىم سالىنادى دەگەن ءسوز. بiراق، بۇنىڭ بارلىعى ءسوز جۇزiندەگi شارالار عانا. ال، iس جۇزiندە جاسالىنىپ جاتقان ەشتەڭە جوق. قازiر قازاقستانداعى زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ ەسەبiن الىپ، سانىن شىعارىپ جاتقان ەشكiم جوق. رەسەي مەن ۋكراينا قاۋiپسiزدiك ماسەلەلەرiن كۇنi بۇرىن ويلاپ، الدىن الا دابىل قاعىپ، زاڭسىز ميگرانتتارمەن كۇرەستi مەيلiنشە جۇرگiزۋدە. وعان مىسال رەتiندە ايتار بولساق، رەسەي 2007 جىلى 13 مىڭعا جۋىق ءازiربايجانداردى رەسەيدەن الاستاتۋدى ءجون دەپ تاپسا، ۋكراينا جالپى 13 مىڭ زاڭسىز ميگرانتتاردى وتانىنان قۋعان. ولاردىڭ 30%-ىن ءازiربايجاندار يەلەنگەن ەكەن. ال، بiزدە ءدال وسىنداي ميگرانت وپەراتسياسى جايىندا اڭگiمەلەر از ايتىلادى.

پرەزيدەنت اكiمشiلiگiنiڭ جەتەكشiسi قايرات كەلiمبەتوۆ 2015 جىلى ەلiمiزگە 1 ميلليون ەڭبەك كۇشi قاجەت بولاتىندىعىن ايتقان ەدi. دەمەك، 2015 جىلى حالقىمىزدىڭ سانىن 20 ميلليونعا جەتكiزۋ ماسەلەسi شەتكە ىسىرىلىپ، كەرiسiنشە، شەتەلدiك جۇمىس كۇشiنە دەگەن تاۋەلدiلiگiمiز ارتا تۇسەتiندiگi بەلگiلi بولىپ وتىر. بۇنىڭ ەلدiڭ ەكونوميكاسى مەن ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiنە كەلتiرەتiن زاردابىن ايتۋداي-اق ايتىپ جاتىرمىز. بiراق، ودان قورىتىندى شىعارعان جوقپىز.

ەندەشە، ەلدiڭ ۇلتتىق قاۋiپسiزدiگiن بەكەمدەۋiمiز ءۇشiن نە iستەۋiمiز كەرەك؟ بiرiنشiدەن، شەتەلدiك قانداستارىمىزدى ارنايى قونىستاندىرۋ جايىندا جاڭا باعدارلاما جاساپ شىعارۋ قاجەت. اسiرەسە، حالقىنىڭ سانى دا، قازاعى دا از سولتۇستiك وبلىستارعا اتامەكەنiنە ورالعان قانداستارىمىزدى قونىستاندىرۋ يدەياسى ءالi جۇزەگە اسقان جوق. وندا بارعان قازاقتارعا ارتىقشىلىق پەن باسىمدىق بەرiلسە، ىنتالاندىرۋدىڭ ءوز جەمiسiن بەرمەي قويمايتىندىعى انىق. ەكونوميست توقتار ەسiركەپوۆتiڭ دەرەكتەرiنە سۇيەنسەك، اقمولا، قوستاناي، سولتۇستiك قازاقستان وبلىستارىندا قۇنارلى جەرلەر ءار ادام باسىنا 12، تiپتi، 14 گەكتارعا دەيiن جەتەدi ەكەن. الماتى وبلىسىنداعى قۇنارلى جەر ءار ادامعا شاققاندا 1،5-2 گەكتاردان كەلەدi (بۇل حالىقتىڭ تىعىزدىعىنا دا بايلانىستى)، شىمكەنتتە 0،9 گەكتار، باتىس قازاقستان ايماعىندا 0،7 گەكتار بولسا، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قۇنارلى جەر ءار ادامعا 0،003 گەكتاردان كەلەدi. ياعني، سولتۇستiك وبلىستارداعى حالىقتىڭ سانىن، سونىڭ iشiندە قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋدiڭ ايلا-امالدارىن جاسايتىن ۋاقىت جەتتi.

ەسەنگۇل كاپقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button